Marwa Al-Sabouni
939,161 views • 10:25

Përshëndetje. Quhem Marwa dhe jam arkitekte. U linda dhe u rrita në Homs, nje qytet në pjesën perëndimore qëndrore të Sirisë dhe kam jetuar gjithnjë aty. Mbas gjashtë vjet lufte, Homs është një qytet gjysmë i rrënuar. Unë dhe familja ime ishim me fat, shtëpia jonë është në këmbë akoma. Megjithatë për dy vjet ne ishim si të burgosur në shtëpi. Jashtë kishte demonstrata dhe beteja e shpërthime e snajpera. Së bashku me burrin tim kishim nje studio arkitekture në sheshin kryesor të qytetit të vjetër. S'është më, sic nuk është dhe qyteti i vjetër. Gjysma e lagjeve të tjera të qytetit janë rrënoja. Që nga armepushimi në fund të 2015ës, pjesë të tëra të Homs kane qenë pak a shumë të qeta. Ekonomia është krejt e shkatërruar, dhe njerëzit akoma luftojnë. Tregëtarët që kishin stenda në tregun e qytetit të vjetër tani tregëtojne në tenda në rrugë. Poshtë apartamentit tonë ka një marangoz ëmbëltore, një kasap, një shtëpi botimi, punishte, ndërmjet të tjerash. Kam filluar të jap mësim me kohë të pjesshme dhe bashkë me burrin tim që bën punë të ndryshme kemi hapur një librari të vogël. Njerëzit e tjerë bëjnë lloj lloj punësh që të mbijetojnë.

Kur shoh qytetin tim të shkatërruar, pyes vehten: Cfarë na coi te kjo luftë pa kuptim? Siria ishte një vend i tolerancës historikisht i përshtatur me shumëllojshmërinë që strehonte një seri besimesh, origjinash, zakonesh, të mirash, ushqimesh. Si arriti vendi im— një vend me komunitete që jetonin së bashku në harmoni dhe diskutonin pa problem ndyshimet mes tyre — si degjeneroi në luftë civile, dhunë, shpërngulje dhe urrejtje të paparë sektare? Ishin shumë arsye që cuan në luftë— sociale, politike dhe ekonomike. Të gjitha luajtën rolin e tyre. Por besoj që është një arsye kyce e neglizhuar dhe ka rëndësi të analizohet, sepse nga ajo varet gjerësisht nëse ne do ta evitojmë që kjo të ndodhë përsëri. Kjo arsye është arkitektura.

Arkitektura në vendin tim ka lozur një vend të rëndësishëm në krijimin, drejtimin dhe zgjerimin e konfliktit mes fraksioneve ndërluftuese dhe kjo është ndoshta e vërtetë për vende të tjera po ashtu. Eshtë një lidhje e sigurt midis arkitekturës së një vendi dhe karakterit të komunitetit që është vendosur aty. Arkitektura loz një rol kyc në nëse një komunitet përçahet apo bashkohet. Shoqëria siriane ka mbështetur për një kohë të gjatë bashkëjetesën e zakoneve dhe prejardhjeve të ndryshme. Sirianët kanë përjetuar prosperitetin e tregëtise së lirë dhe komuniteteve të qëndrueshme. Ata kanë gëzuar kuptimin e vërtetë të përkatësisë në një vend dhe kjo është reflektuar në mjedisin e ndërtuar në xhamitë dhe kishat e ndërtuara ngjitur, në pazaret e ndërthurura me ambjentet publike, dhe në raportet dhe masat e bazuara në principet humane dhe harmoninë.

Kjo arkitekturë mixte duket akoma te rrënojat. Qyteti i vjetër islamik në Siri ishte ndërtuar mbi shtresat e shumta të së kaluarës duke u integruar me të dhe nën frymën e saj. Po kështu komunitetet. Njerëzit jetonin dhe punonin me njëri tjetrin në një vend që i dha ndjenjën e përkatësisë dhe i bënte të ndiheshin në shtëpinë e tyre. Ata ndanin një ekzistencë jashtëzakonisht të unifikuar.

Por gjate shekullit të kaluar, është ndërhyrë gradualisht në këtë balancë delikate të këtyre vendeve; në fillim, nga urbanistët e periudhës koloniale, kur francezët filluan me shumë entuziazëm të transformojnë ato që i shikonin si qytete jo-moderne siriane. Ata shembën rrugë qytetesh dhe zhvendosën monumente. I quajtën ato rregullime, dhe ishte fillimi i një shthurje të gjatë e të ngadalshme. Urbanizmi dhe arkitektura tradicionale e qyteteve tona siguruan identitetin dhe përkatësinë jo nëpërmjet ndarjes por nëpërmjet ndërthurjes. Por gjate kohës, e lashta u bë pa vlerë dhe e reja, e dëshiruar. Harmonia e mjedisit të ndërtuar dhe atij shoqëror u shkel nga elementet e modernitetit— brutal, blloqe betoni të zbuluara, neglizhimi, shkatërrimi i estetikës, urbanizmi i ndarë që zononte komunitetet nga klasa, besimi dhe pasuria.

Dhe e njëjta po i ndodhte komunitetit. Ndërsa forma e mjedisit të ndërtuar ndryshoi, po ashtu dhe stili i jetës dhe përkatësia e komuniteteve po ashtu filloi të ndryshonte. Nga një vështrim i bashkësisë, i përkatësisë, arkitektura u bë mënyra e diferencimit, dhe komunitetet filluan të ndahen nga stofi urban i cili më parë i lidhte ato, e nga shpirti i vendit që dikur përcaktonte ekzistencën e tyre të përbashkët.

Edhe pse arsyet që cuan Sirinë në luftë, janë të shumta nuk duhet të nënvlerësojme atë që, duke kontribuar në humbjen e identitetit dhe respektit për veten, zonimi urban dhe arkitektura e gabuar jonjerëzore ka ushqyer ndarjen sektare dhe urrejtjen. Gjatë kohës, qyteti i bashkuar është shndërruar në një qendër qyteti me getot rreth e qark. Si rrjedhim, komunitetet e lidhura u bënë grupe sociale të dalluara, të izoluara nga njëra tjetra dhe nga vendi. Nga pikëvështrimi im, të humbësh përkatësine nga një vend dhe kuptimin e pjesëmarrjes me dikë tjetër e bën shumë të lehtë ta shkatërrosh atë.

Shembulli i qartë është sistemi i banimit jozyrtar, që përfshinte 40 përqind të popullsisë para luftës. Po, para luftës, gati gjysma e popullsisë siriane jetonte në lagjet e varfra, zona periferike pa infrastrukturën e duhur, të bëra me rreshta të panumërt blloqesh betoni që mbanin njerëz, njerëz që kryesisht i përkisnin të njëjtit grup, qoftë të një besimi, klase, origjine apo te gjitha bashkë.

Ky urbanizim i getozuar ka qenë një shenjë e dukshme e luftës. Konflikti është më i dukshëm në zonat e prekategorizuara ku rrojnë "të tjerët". Ajo që dikur e bashkonte qytetin nga ana sociale, nëpërmjet banimit, nga ana ekonomike, nëpërmjet tregut, apo religjioze, nëpërmjet bashkëekzistencës— humbi e gjitha gjatë modernizimit të gabuar dhe pa vizion të mjedisit të ndërtuar.

Më lejoni një devijim. Kur lexoj për urbanizimet heterogjene në pjesë të tjera të botës, që përfshijnë lagjet etnike në qytetet britanike apo rreth Parisit ose Brukselit, e njoh fillimin e këtij lloji destabilizimi që është dëshmuar kaq shkatërruese këtu në Siri.

Ne kemi shkatërruar rëndë qytetet, si Homs, Aleppo, Daraa dhe shumë të tjera, dhe gati gjysma e popullsisë së vendit është zhvendosur tashmë.

Shpresojmë që të mbarojë lufta, dhe pyetja që bëj unë si arkitekte, është: si do ta rindërtojmë? Cilat janë principet që duhet të adoptojmë në mënyrë që të mos përsërisim prapë gabimet? Sipas meje, vëmendja duhet të përqëndrohet në krijimin e hapsirave që i japin njerëzve ndjenjën e përkatësisë. Arkitektura dhe dizajni kanë nevojë të rigjejnë disa vlera tradicionale që arrijnë të bëjnë tamam këtë, krijojnë kushtet për bashkëjetesë dhe paqe, për vlerat e të bukurës pa pompozitet por komode dhe të qasshme, vlera morale që promovojnë bujari dhe pranim. Një arkitekturë që mund ta cmojnë të gjithë, jo vetëm elita, sic ka qenë në rrugicat e errta të qytetit të vjetër islamik, Projekte mikse që inkurajojnë ndjenjën e komunitetit.

Eshtë një lagje këtu në Homs që quhet Baba Amr, që është shkatërruar fare. Gati dy vjet më parë, paraqita këtë projekt në një konkurs të UN-Habitat për rikonstruktimin e saj. Ideja ishte të krijohej nje stof urban i frymëzuar nga një pemë, që mund të hapej e të rritej në mënyrë organike, që i bën jehonë urës tradicionale të varur mbi rrugicat e vjetra, dhe inkorporon apartamente, oborre private, dyqane, punishte, vende për parkim, për lojra e kohë të lirë, pemë dhe zona në hije. Eshtë larg perfeksionit, pa dyshim. E kam projektuar gjatë atyre pak orëve që kemi dritë elektrike. Dhe ka shumë mënyra të mundshme për të shprehur përkatësine dhe komunitetin nëpërmjet arkitekturës. Por krahasoje atë me lagjet e izoluara, të palidhura, të projektit zyrtar të rikonstruksionit të Baba Amr.

Arkitektura nuk është boshti që rrotullohet gjthë jeta njerëzore, por ka fuqinë të influencojë, madje mund të drejtojë aktivitetin njerëzor. Në këtë drejtim, ndërtimet, identiteti dhe integrimi shoqëror janë në të njëjtën kohë prodhuesit dhe produktet e një urbanizimi efikas. Urbanizmi koherent i një qyteti të vjetër islamik dhe i shumë qyteteve të vjetra europiane, për shembull, promovojnë integrim, ndërsa rreshtat e kullave pashpirt, bile dhe luksoze, inkurajojnë izolimin dhe "tjetërsinë". Bile dhe gjëra të thjeshta si vendet me hije, pemët frutore apo uji i pijshëm në qytet bëjnë ndryshimin në mënyrën e perceptimit të hapsirës nga banorët, dhe nëse ata e konsiderojnë një hapsirë bujare, një hapsirë që ia vlen ta ruajnë, apo nëse e shohin si vend tjetërsimi, të mbushur me fara zemërimi. Që një vend të jetë bujar, arkitektura duhet të jetë po ashtu.

Ambjenti i ndërtuar ka rëndësi. Stofi i qyteteve reflektohet në stofin tonë shpirtëror. Qoftë në formën e lagjeve të varfra të betonit, apo ndërtimet sociale të dështuara apo qytetet e vjetra të marra nëpër këmbë apo pyjet e rrokaqiejve, stereotipet bashkëkohore urbane që janë shfaqur gjithandej në Lindjen e Mesme u bënë shkak i tjetërsimit dhe fragmentarizimit të komuniteteve tona.

Mund të mësojme nga kjo. Mund të mësojmë se si të ndërtojmë ndryshe, si të krijojmë një arkitekturë që nuk kontribuon vetëm në jetën praktike dhe ekonomike të njerëzve, por edhe në nëvojat shoqërore, shpirtërore e psikologjike. Këto nevoja u neglizhuan plotësisht në qytetet siriane para luftës. Duhet të krijojmë përsëri qytete të ndara nga komunitetet që jetojnë aty. Nëse e bëjmë këtë, njerëzit nuk do të ndjejnë nevojën për të kërkuar identitete kundërshtare me identitetet rreth e rrotull sepse do të ndihen si në shtëpi.

Ju falemnderit që më dëgjuat.