Кели Свази
1,601,857 views • 13:54

Мислам дека е исправно ако кажам дека сите луѓе ќе бидат интимни со смртта барем еднаш во животот. Но што ако таа интимност започне долго пред да се соочите со вашиот премин од животот во смртта? Каков би бил животот доколку смртта буквално живее покрај вас?

Во земјата на мојот маж, во висорамнините на островот Сулуеизи, во источна Индонезија, постои една заедница луѓе која смртта ја доживува не како единечен настан, туку како постепен социјален процес. Во Тана Тораја, најважните социјални моменти во животот на луѓето, централните точки на социјалната и културалната интеракција не се свадбите, раѓањата или пак семејните вечери, туку погребите. Овие погреби се карактеризираат со детални ритуали кои ги поврзуваат луѓето во систем на реципрочен долг базиран врз бројот на животни — свињи, кокошки и најважно, водни бизони — кои биваат жртвувани и распределувани во име на покојникот. Значи овој културален комплекс околу смртта, ритуалното одигрување на крајот на животот, ја има направено смртта највидниот и најизвонреден аспект од пејсажот на Тораја. Траејќи некаде од неколку дена па до неколку недели, погребалните церемонии се доста бучни, и воедно одбележувањето на нечија смрт не е во вид на приватна ожалостеност, туку повеќе во вид на јавно споделена транзиција. Тоа е транзиција која колку што е важна за идентитетот на живите толку е важна и за споменот на мртвите.

И така секоја година, илјадници посетители доаѓаат во Тана Тораја за да ја видат оваа култура на смртта, и за многу луѓе овие грандиозни церемонии и должината на овие церемонии се некако несразмерни со начинот на кој ние на Запад се соочуваме со нашата смртност. Иако сите ние ја споделуваме смртта како универзално искуство, сепак не сите народи ја доживуваат на истиот начин. И како антрополог, сметам дека овие разлики во доживувањето се вкоренети во културалниот и социјален свет преку кој ги дефинираме феномените околу нас. Онаму каде ние гледаме беспоговорна реалност, смртта како непобитна биолошка состојба, Торајансите, истрошената телесна форма ја гледаат како дел од поголема социјална генеза. И повторно, физичкото прекинување на животот не е исто што и смртта. Всушност, одреден член на општеството е навистина мртов само кога поширокото семејство ќе се сложи и кога ќе ги собере потребните средства за одржување на погребалната церемонија која, во смисла на трошок, треба да биде во согласност со статусот на покојникот. Оваа церемонија треба да се одвива пред очите на целата заедница, при што сите учествуваат.

После физичката смрт на одредена личност, нејзиното тело се става во посебна соба во традиционалната резиденција, која се нарекува тонгконан. Тонгконанот го симболизира не само идентитетот на семејството, туку и човечкиот животен циклус од раѓањето до смртта. Во основа, формата на зградата во која се раѓате е формата на структурата која ве носи до вашето прародителско место за упокојување. Сè до погребалната церемонија, која може да се одржи години после физичката смрт на човекот, покојникот го нарекуваат "то макала," болен човек, или "то мама," човек кој е заспан, а покојникот и понатаму е член на домаќинството. Притоа симболички го хранат, се грижат за него, и тогаш семејството започнува да изведува бројни ритуали, кои се сигнал за пошироката заедница околу нив дека еден од нивните членови преминува од овој свет во задгробниот живот познат како "Пуја."

Знам што си мислите сега. Дали таа навистина ни кажува дека овие луѓе живеат со телата на нивните мртви роднини? И токму тоа ви го кажувам.

Но наместо некритички да ја прифатам нашата Западна замисла во однос на контактот со мртвите тела, или да размислувам за тоа како овој поим не се вклопува во нашата биолошка или медицинска дефиниција за смртта, јас сакам да размислувам кои аспекти од човековото доживување ги опфаќа Торајанското гледиште за смртта, а кои воедно се изоставени во медицинската дефиниција. Мислам дека Торајанците сфаќаат и културално го изразуваат она што многу од нас чувствуваат дека е вистина и покрај широката прифатеност на биомедицинската дефиниција за смртта, дека нашите врски со другите луѓе, нивното влијание врз нашата социјална реалност, не завршува со прекинувањето на физичките процеси во телото, дека постои период на транзиција во кој врската помеѓу живите и мртвите се трансформира, но не завршува. Идејата за трајноста на врските, Торајанците ја изразуваат така што му даваат љубов и внимание на највидниот симбол на врската, а тоа е човечкото тело. Маж ми има пријатни сеќавања за тоа како зборувал, си играл и во глобала дека бил околу неговиот покоен дедо, и за него нема ништо неприродно во тоа. Ова е природен дел од процесот во кој семејството ја трансформира врската со покојникот, при што кон покојникот не се однесуваат како кон жива личност, туку како кон личност која сега е нивен предок. Ова се дрвени фигури на предците, значи овие луѓе веќе се закопани, веќе имале погребална церемонија. Нив ги нарекуваат "тау тау."

Самата погребална церемонија го отелотворува релацискиот аспект на смртта. Го ритуализира влијанието на смртта врз семејствата и заедниците. Во овој момент се зголемува и свесноста за себе. Тоа е момент во кој луѓето размислуваат за тоа кој/а сум јас, за нивното место во општеството и за нивната улога во животниот циклус во согласност со Торајанската космологија.

Има едно верување во Тораја дека сите луѓе ќе станат баби и дедовци, а тоа значи дека после смртта, сите ние стануваме дел од прародителската линија која нè вкотвува помеѓу минатото и сегашноста, а во иднината ќе го дефинира идентитетот на нашите сакани. Во суштина, сите ние стануваме прародители на генерациите деца кои ќе дојдат после нас. Оваа метафора за припадноста во поголемото човечко семејство ја користат децата кога зборуваат за потрошените пари на овие жртвени бизони за кои се смета дека ја носат душата на човекот одовде до задгробниот живот, и децата ќе ви објаснат дека ги инвестираат парите во ова оти сакаат да им се оддолжат на своите родители за тоа што се грижеле и вложувале во нив во текот на годините.

Но жртвувањето на бизоните и ритуалното прикажување на богатство истовремено го изразува и статусот на покојникот, а, со тоа, и статусот на неговото семејство. Значи на погребите, врските се зајакнуваат, но и се трансформираат преку ритуалната драма која зборува за најважнaта карактеристика на смртта во ова место: за нејзиното влијание врз животот и врските на живите.

Целата оваа насоченост кон смртта не значи дека Торајансите не се стремат кон идеалот наречен долг живот. Тие прават многу работи за кои се смета дека придонесуваат за доброто здравје и долговечноста. Но не вложуваат многу напор за продолжување на животот доколку се соочуваат со тешка болест или длабока старост. Во Тораја се верува дека на секого однапред му е одреден животниот век. Тоа се нарекува "сунга." И како и предивото, треба да му се дозволи да се одмота по природен пат.

Имајќи ја смртта како дел од културалната и социјална структура на животот, значи дека и секојдневните одлуки на луѓето во однос на здравјето се поинакви. Поглаварот на кланот во кој припаѓа маж ми, Ненет Кача, од она што слушнавме, се приближува до неговата 100та година. И има сè повеќе показатели дека штотуку не заминал на своето патување до Пуја. За неговата смрт многу ќе се жали. Но знам дека семејството на мојот маж со нетрпение го очекува моментот кога ќе можат преку ритуали да покажат што значело неговото присуство за нивните животи, кога ќе можат ритуално да го раскажат неговиот животен наратив, проткајувајќи ја неговата приказна во минатото на нивната заедница. Неговата приказна е нивна приказна. Неговите погребални песни ќе им испејат песна за нив самите. Тоа е приказна која нема јасен почеток, ниту пак превидлив крај. Тоа е приказна која живее долго после смртта на неговото тело.

Луѓето ме прашуваат дали сум исплашена или згрозена додека сум во контакт со култура каде физичката манифестација на смртта е видлива на секој чекор. Но јас наоѓам нешто суштински преобразувачко искусувајќи ја смртта како социјален процес, а не само како биолошки. Во реалноста, односот помеѓу живите и мртвите си има своја драма во рамки на американското здравство, каде одлуките за тоа колку долго да се продолжи нечиј живот се донесуваат врз основа на нашите емоционални и социјални врски со луѓето околу нас, не само врз основа на технолошката софистицираност на медицината. Ние, како и Торајансите, ги донесуваме нашите одлуки за животот врз база на значењата и дефинициите кои ѝ ги придаваме на смртта.

Не велам дека треба да ги прифатите традициите на Торајансите. Тоа можеби ќе биде малку тешко во САД. Но ме интересира што можеме да добиеме доколку физичката смрт не ја гледаме само како биолошки процес, туку како дел од поголемата човечка приказна. Како би било доколку истрошената човечка форма ја набљудуваме со љубов бидејќи е изразито интимен дел од нашите идентитети? Доколку успееме да ја прошириме нашата дефиниција за смртта и во неа да го опфатиме животот, тогаш ќе можеме да ја доживееме смртта како дел од животот и можеби на смртта ќе ѝ пристапиме поинаку, а не со страв. Можеби еден од одговорите за предизвиците со кои се соочува американското здравство, особено грижата за оние кои се при крај со животот, бара едноставно менување на перспективата, а променетата перспектива во овој случај ќе ни овозможи да ги согледаме социјалните аспекти на секоја смрт. Можеби ќе ни помогне да сфатиме дека сведувањето на разговорот за смртта на нешто што е медицинско или биолошко зборува за културата која сите ја споделуваме, каде ја избегнуваме смртта и страв ни е да зборуваме за неа. Доколку примиме и цениме поинаков вид сознанија за животот, вклучувајќи и поинакви дефиниции за смртта, тоа има потенцијал да ја промени моменталната дискусија за смртта. Може да го промени начинот на кој умираме, но уште поважно, може да го трансформира начинот на кој живееме.

(Аплауз)