Κέιτ Ράγουορθ
1,170,936 views • 15:53

Έχετε δει ποτέ ένα μωρό που μαθαίνει να μπουσουλάει; Γιατί όπως ξέρει κάθε γονιός, είναι καθηλωτικό. Στην αρχή κουνούνται πέρα-δώθε στο πάτωμα, συνήθως προς τα πίσω, αλλά μετά σέρνουν το σώμα τους μπροστά, και μετά σηκώνονται όρθια, και όλοι μας χειροκροτούμε.

Αυτή η απλή κίνηση, μπροστά και πάνω, είναι η πιο βασική πορεία προόδου που αναγνωρίζουμε εμείς οι άνθρωποι. Τη διηγούμαστε και στην ιστορία της εξέλιξης, από τους τετράποδους προγόνους μας μέχρι τους όρθιους πια Χόμο Ερέκτους, και τους Χόμο Σάπιενς, παρουσιαζόμενοι πάντα ως άνδρες, πάντα βηματίζοντας.

Οπότε δεν αποτελεί έκπληξη το ότι τόσο εύκολα πιστεύουμε ότι η οικονομική πρόοδος πρέπει να πάρει την ίδια ακριβώς πορεία, αυτή τη συνεχώς αυξανόμενη πορεία ανάπτυξης. Είναι καιρός να ξανασκεφτούμε, να ξαναφανταστούμε το σχήμα της προόδου, γιατί σήμερα, έχουμε οικονομίες που χρειάζεται να αναπτυχτούν, είτε αυτές φέρνουν ευημερία είτε όχι, και αυτό που χρειαζόμαστε, ειδικά στις πλουσιότερες χώρες, είναι οικονομίες που φέρνουν ευημερία, είτε αυτές αναπτυχθούν είτε όχι. Ναι, αυτό φαίρνει λίγο τα πάνω-κάτω, και κρύβει μια βαθιά αλλαγή στον τρόπο που σκεφτόμαστε, αλλά εγώ πιστεύω ότι αυτή είναι η αλλαγή που πρέπει να κάνουμε αν εμείς, η ανθρωπότητα, θέλουμε να ευημερήσουμε μαζί αυτόν τον αιώνα.

Από πού προήλθε λοιπόν αυτή η εμμονή με την ανάπτυξη; Το ΑΕΠ, το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, είναι απλά το συνολικό κόστος προϊόντων και υπηρεσιών που πωλούνται μέσα σ' ένα χρόνο σε μια οικονομία. Δημιουργήθηκε τη δεκαετία του 1930 και σύντομα έγινε κυρίαρχος νομοθετικός στόχος, τόσο πολύ δε που, ακόμα και σήμερα, στις πλουσιότερες χώρες, οι κυβερνήσεις νομίζουν ότι η λύση των οικονομικών τους προβλημάτων βρίσκεται στην ακόμα μεγαλύτερη ανάπτυξη.

Το πώς ακριβώς έγινε αυτό περιγράφεται καλύτερα στο κλασικό βιβλίο του Γ.Γ. Ρόστοου, από το 1960. Μου αρέσει τόσο πολύ που έχω αντίτυπο από την πρώτη του έκδοση. «Τα Στάδια της Οικονομικής Ανάπτυξης: Ένα Μη-Κομμουνιστικό Μανιφέστο». (Γέλια)

Μπορεί κανείς να μυρίσει την πολιτική!

Ο Ρόστοου μας λέει ότι όλες οι οικονομίες πρέπει να περάσουν πέντε στάδια ανάπτυξης:

το πρώτο, η παραδοσιακή κοινωνία, όπου αυτό που παράγει μια χώρα περιορίζεται από την τεχνολογία της, τους θεσμούς της και τον τρόπο σκέψης της. Αλλά τότε έχουμε τις προϋποθέσεις για την απογείωσή της, όπου έχουμε το ξεκίνημα του τραπεζικού κλάδου, τη μηχανοποίηση της εργασίας και την ιδέα ότι η ανάπτυξη είναι αναγκαία για κάτι πέρα από την ίδια, όπως εθνική αξιοπρέπεια ή μια καλύτερη ζωή για τα παιδιά. Μετά απογείωση, όπου ο ανατοκισμός ενσωματώνεται στους οικονομικούς θεσμούς και η ανάπτυξη γίνεται το κανονικό καθεστώς. Τέταρτο είναι η ώθηση προς την ωρίμανση, όπου έχεις όποια βιομηχανία θέλεις άσχετα με τη βάση φυσικών πόρων της. Και το πέμπτο και τελικό στάδιο, η εποχή υψηλής μαζικής καταναλωτικότητας, όπου ο κόσμος αγοράζει όσα καταναλωτικά προϊόντα θέλει, όπως ποδήλατα και ραπτομηχανές. Θυμηθείτε, μιλάμε για το 1960.

Λοιπόν, καταλαβαίνετε τη μεταφορική σημασία του αεροπλάνου εδώ, αλλά αυτό το αεροπλάνο είναι τελίως διαφορετικό, γιατί δεν του επιτρέπουν να προσγειωθεί ποτέ. Ο Ρόστοου μας άφησε να πετάμε στο ηλιοβασίλεμα του μαζικού καταναλωτισμού, και το ήξερε. Όπως έγραψε, «Και τότε, η επόμενη ερώτηση, όπου η ιστορία μας προσφέρει μόνο θραύσματα. Τι θα κάνουμε όταν η αύξηση των πραγματικών εσόδων χάσει τη γοητεία της;» Έκανε την ερώτηση, αλλά δεν την απάντησε ποτέ, και να γιατί. Το 1960 ήταν σύμβουλος του υποψήφιου προέδρου Τζ. Φ. Κέννεντι, ο οποίος προεκλογικά υποσχόταν ανάπτυξη πέντε τοις εκατό, οπότε η δουλειά του Ρόστοου ήταν να κρατήσει το αεροπλάνο στον αέρα και όχι να ρωτήσει αν, πώς ή πότε θα μπορούσε να προσγειωθεί.

Και να 'μαστε, πετώντας στο ηλιοβασίλεμα του μαζικού καναταλωτισμού, πάνω από μισό αιώνα μετά, με οικονομίες που πλέον προσδοκούν, απαιτούν και εξαρτώνται από ατελείωτη ανάπτυξη, καθώς είμαστε οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά εξαρτημένοι από αυτή. Είμαστε εξαρτημένοι οικονομικά γιατί το χρηματικοοικονομικό σύστημα σήμερα είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να κυνηγά τον υψηλότερο βαθμό απόδοσης, πιέζοντας εταιρίες που είναι στο χρηματιστήριο να αποδίδουν συνεχώς όλο και μεγαλύτερες πωλήσεις, μεγαλύτερο μερίδιο αγοράς και μεγαλύτερα κέρδη, κι επειδή οι τράπεζες δημιουργούν χρήμα ως χρέος που τοκίζεται, το οποίο πρέπει να αποπληρωθεί με ακόμη περισσότερα. Είμαστε πολιτικά εξαρτημένοι στην ανάπτυξη γιατί οι πολιτικοί θέλουν ν' αυξήσουν τα φορολογικά έσοδα χωρίς αύξηση φόρων κι ένα αυξανόμενο ΑΕΠ μοιάζει σαν ένας σίγουρος τρόπος για να γίνει αυτό. Κι ουδείς πολιτικός θέλει να μείνει εκτός της οικογενειακής φωτογραφίας των G-20! Αλλά αν η οικονομία τους σταματήσει να αναπτύσσεται όταν οι υπόλοιποι συνεχίζουν, θα εκδιωχθούν από το επόμενο αναδυόμενο κέντρο δύναμης. Είμαστε και κοινωνικά εξαρτημένοι στην ανάπτυξη, χάρη σ' έναν ολόκληρο αιώνα καταναλωτικής προπαγάνδας, η οποία μαγευτικά δημιουργήθηκε από τον Έντουαρντ Μπερνέις, τον ανιψιό του Σίγκμουντ Φρόυντ, ο οποίος κατάλαβε ότι η ψυχοθεραπεία του θείου του μπορούσε να μετατραπεί σε μια πολύ κερδοφόρα καταναλωτική θεραπεία, αν πείθαμε τον εαυτό μας ότι μπορούμε να μεταμορφωθούμε κάθε φορά που αγοράζουμε κάτι παραπάνω.

Καμία από αυτές τις εξαρτήσεις δεν είναι ανυπέρβλητη αλλά όλες αξίζουν μεγαλύτερη προσοχή απ' όση τους δίνουμε σήμερα, γιατί δείτε πού μας έχει οδηγήσει αυτό το ταξίδι. Το παγκόσμιο ΑΕΠ είναι 10 φορές μεγαλύτερο από αυτό που ήταν το 1950 και αυτή η αύξηση έφερε ευημερία σε δισεκατομμύρια ανθρώπους, όμως, η παγκόσμια οικονομία έχει γίνει υπερβολικά διαιρετική, με το μεγαλύτερο μερίδιο απόδοσης του πλούτου να συγκεντρώνεται σήμερα σ' ένα πολύ μικρό ποσοστό του παγκόσμιου 1%. Επίσης, η οικονομία έχει γίνει υπερβολικά εκφυλιστική, αποσταθεροποιώντας γρήγορα την εύθραστη ισορροπία του πλανήτη μας πάνω στον οποίο βασίζεται η ζωή όλων μας. Οι πολιτικοί μας το ξέρουν, έτσι προωθούν καινούργιους προορισμούς ανάπτυξης. Μπορούμε να έχουμε πράσινη ανάπτυξη, ανάπτυξη για όλους, έξυπνη, ανθεκτική, ισορροπημένη ανάπτυξη. Διάλεξε όποιο μέλλον θέλεις, αρκεί να διαλέξεις την ανάπτυξη.

Νομίζω ότι ήρθε η ώρα να διαλέξουμε έναν υψηλότερο στόχο, πολύ μεγαλύτερο, γιατί το στοίχημα της ανθρωπότητας για τον 21ο αιώνα είναι ξεκάθαρο: να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες όλων των ανθρώπων μέσα στα όρια των δυνατοτήτων αυτού του εξαιρετικού, μοναδικού, ζωντανού πλανήτη ώστε εμείς και όλη η υπόλοιπη φύση να μπορέσει να ευημερήσει. Η πρόοδος αυτού του στόχου δεν πρέπει να μετρηθεί με χρήματα. Χρειαζόμαστε μια σειρά από δείκτες. Κι όταν κάθησα να ζωγραφίσω μια εικόνα για να δω με τι μπορεί να μοιάσει αυτό όσο περίεργο κι αν ακουστεί αυτό, έμοιαζε με ντόνατ. Το ξέρω, ζητώ συγνώμη.

Αλλά αφήστε με να σας παρουσιάσω ένα ντόνατ που μπορεί τελικά να είναι καλό για μας. Φανταστείτε τη χρήση των πόρων της ανθρωπότητας ν' ακτινοβολεί από το κέντρο. Η τρύπα στο κέντρο είναι ένα μέρος όπου οι βασικές ανάγκες των ανθρώπων δεν καλύπτονται. Δεν υπάρχει φαγητό, ιατρική περίθαλψη, μόρφωση, πολιτική φωνή, στέγη που ο καθένας χρειάζεται για να ζήσει με αξιοπρέπεια και τις ευκαιρίες που πρέπει. Θέλουμε να τους βγάλουμε όλους από την τρύπα, πάνω από τα κοινωνικά θεμέλια και να τους βάλουμε μέσα στο πράσινο ντόνατ. Αλλά, κι είναι ένα μεγάλο αλλά, δεν πρέπει η χρήση των κοινών μας πόρων να ξεπεράσει τον εξωτερικό κύκλο, το ανώτατο οικολογικό όριο, γιατί τότε ασκούμε τόσο μεγάλη πίεση σ' αυτόν τον εξαιρετικό πλανήτη που τελικά αρχίζουμε να τον αποσταθεροποιούμε. Δημιουργούμε κλιματική κατάρρευση, όξινους ωκεανούς, τρύπα του όζοντος, πιέζοντας τους εαυτούς μας πέρα από τις δυνατότητες του πλανήτη μας για τα συστήματα υποστήριξης ζωής, που για τα τελευταία 11.000 χρόνια έκαναν τη γη τόσο φιλική προς την ανθρωπότητα.

Αυτή η διπλή πρόκληση λοιπόν, να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες όλων με τα μέσα που προσφέρει ο πλανήτης μας, μας προσκαλεί σ' ένα νέο σχήμα προόδου, όχι πια στην ολοένα αυξανόμενη γραμμή ανάπτυξης, αλλά σ΄ ένα ιδανικό σημείο για την ανθρωπότητα, που ευημερεί σε μια δυναμική ισορροπία μεταξύ των θεμελίων και του ανώτατου ορίου. Και μου έκανε μεγάλη εντύπωση όταν ζωγράφισα αυτήν την εικόνα γιατί κατάλαβα ότι το σύμβολο ευημερίας σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς αντικατοπτρίζει την ίδια αίσθηση δυναμικής ισορροποίας, από το Τακαράνγκι των Μαόρι, μέχρι το Γιν Γιανγκ των Ταοϊστών, τον ατελείωτο κόμπο των Βουδιστών, τον διπλό σπειροειδή των Κελτών.

Μπορούμε λοιπόν να βρούμε αυτή τη δυναμική ισορροπία τον 21ο αιώνα; Αυτή λοιπόν είναι μια ερώτηση-κλειδί, γιατί όπως δείχνουν αυτά τα κόκκινα μέρη, βρισκόμαστε μακριά από την ισορροπία στερώντας σε πολλούς και ταυτόχρονα υπερπαρέχοντας σε άλλους. Δείτε μέσα στην τρύπα, εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως ακόμα δεν έχουν τις πιο βασικές τους ανάγκες. Κι έχουμε ήδη ξεπεράσει τουλάχιστον τέσσερα από τα πλανητικά μας όρια, ρισκάροντας ανεπανόρθωτες επιπτώσεις στην κατάρρευση του κλίματος και καταστροφή του οικοσυστήματος. Αυτή είναι η κατάσταση της ανθρωπότητας και του πλανήτη που είναι σπίτι μας. Εμείς οι άνθρωποι της αρχής του 21ου αιώνα, αυτή είναι η φωτογραφία-selfie μας. Κανένας οικονομολόγος του περασμένου αιώνα δεν είδε αυτήν την εικόνα, γιατί λοιπόν νομίζουμε ότι οι θεωρίες τους μπορούν να σταθούν απέναντι στις προκλήσεις της;

Χρειαζόμαστε δικές μας θεωρίες, γιατί είμαστε η πρώτη γενιά που το βλέπει και ίσως η τελευταία που έχει μια πραγματική ευκαιρία να το αντιστρέψει. Οι οικονομολόγοι του 20ου αιώνα μας διαβεβαίωναν ότι αν η ανάπτυξη δημιουργεί ανισότητα, δε χρειάζεται αναδιανομή γιατί με μεγαλύτερη ανάπτυξη η ισορροπία θα επανέλθει. Αν η ανάπτυξη δημιουργεί ρύπανση, δε χρειάζεται ρύθμιση, γιατί με μεγαλύτερη ανάπτυξη η κατάσταση θα καθαρίσει και πάλι.

Μόνο που, τελικά, δεν έγινε έτσι. κι ούτε θα γίνει. Πρέπει να δημιουργήσουμε οικονομίες που να λύνουν αυτή την έλλειψη ισορροπίας μέσα από τον ίδιο τον σχεδιασμό τους. Χρειαζόμαστε οικονομίες σχεδιασμένες να είναι αναπαραγωγικές και αναδιανεμητικές. Βλέπετε, έχουμε κληρονομήσει εκφυλιστικές βιομηχανίες. Παίρνουμε τα υλικά της γης, τα μετατρέπουμε σε πράγματα που θέλουμε, τα χρησιμοποιούμε για λίγο, μερικές φορές για μια μόνο φορά, και μετά τα πετάμε. Και αυτό μας σπρώχνει πέρα από τα όρια του πλανήτη μας, γι' αυτό πρέπει να στρίψουμε αυτά τα τόξα προς τα πίσω, να δημιουργήσουμε οικονομίες που να λειτουργούν μαζί με, και μέσα από, τους κύκλους του ζωντανού κόσμου, ώστε να μην τελειώνουν οι πόροι, αλλά να χρησιμοποιούνται ξανά και ξανά, που να λειτουργούν με το φως του ήλιου, όπου τα απόβλητα μιας διαδικασίας γίνονται τροφή για την επόμενη.

Και αυτός ο αναπαραγωγικός σχεδιασμός παρουσιάζεται παντού. Πάνω από εκατό πόλεις παγκοσμίως, από το Κίτο μέχρι το Όσλο, από το Χαράρι μέχρι το Χόμπαρτ, ήδη παράγουν πάνω από το 70% του ηλεκτρισμού τους από τον ήλιο, τον άνεμο και τα κύματα. Πόλεις όπως το Λονδίνο, η Γλασκώβη, το Άμστερνταμ, πρωτοπορούν με τον σχεδιασμό κυκλικών πόλεων, βρίσκοντας τρόπους ώστε τα απόβλητα μιας αστικής διαδικασίας να γίνονται τροφή για την επόμενη. Και από το Τιγκράι της Αιθιοπίας ως το Κουίνσλαντ της Αυστραλίας, αγρότες και δασοκόμοι αναπλάθουν τοπία που κάποτε ήταν γυμνά ώστε να σφύζουν και πάλι από ζωή.

Αλλά πέρα από το να είναι αναπαραγωγικές στο σχεδιασμό τους, οι οικονομίες πρέπει να είναι και αναδιανεμητικές στον σχεδιασμό τους. Κι έχουμε απίστευτες ευκαιρίες για να τις κάνουμε πραγματικότητα, καθώς ο 20ος αιώνας συγκέντρωσε τεχνολογίες, θεσμούς, συσσώρευσε τον πλούτο, τη γνώση και τη δύναμη σε λίγα μόνο χέρια. Αυτόν τον αιώνα, μπορούμε να σχεδιάσουμε τις τεχνολογίες και τους θεσμούς μας ώστε να αναδιανέμουν τον πλούτο, τη γνώση και την ενδυνάμωση σε πολλούς. Αντί για ενέργεια από ορυκτά καύσιμα και παραγωγή μεγάλης κλίμακας, έχουμε δίκτυα ανανεώσιμης ενέργειας, ψηφιακές πλατφόρμες και εκτυπώσεις 3D. Διακόσια χρόνια ελέγχου της πνευματικής ιδιοκτησίας από μεγάλες επιχειρήσεις, εκτοπίζεται από τις κάτω-προς-πάνω, ανοιχτής πηγής, ομότιμες κοινότητες γνώσης. Και οι επιχειρήσεις που ακόμα αναζητούν το υψηλότερο ποσοστό απόδοσης για τους μετόχους τους ξαφνικά φαίνονται να είναι ξεπερασμένες δίπλα σε κοινωνικές επιχειρήσεις που είναι σχεδιασμένες να παράγουν πολλαπλές μορφές αξίας, και που τις μοιράζουν με όλα τα μέλη του δικτύου τους. Αν μπορέσουμε να συγκεντρώσουμε τις σημερινές τεχνολογίες από την τεχνητή νοημοσύνη, τις αλυσίδες συστοιχιών, το ίντερνετ των πραγμάτων, την επιστήμη υλικών, αν τις συγκεντρώσουμε για την εξυπηρέτηση ενός αναδιανεμητικού σχεδιασμού, μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι η υγεία, η μόρφωση, η χρηματοοικονομία, η ενέργεια, η πολιτική φωνή, θα φτάσουν και θα ενδυναμώσουν αυτούς που το χρειάζονται περισσότερο. Βλέπετε, ο αναπαραγωγικός και αναδιανεμητικός σχεδιασμός δημιουργεί σπουδαίες προϋποθέσεις για την οικονομία του 21ου αιώνα.

Που μας αφήνει λοιπόν το αεροπλάνο του Ρόστοου; Για μερικούς, ακόμα κουβαλάει την ελπίδα για μια ατελείωτη πράσινη ανάπτυξη, την ιδέα ότι λόγω της αποϋλοποίησης, η εκθετική ανάπτυξη του ΑΕΠ μπορεί να συνεχίσει επ' αόριστον, καθώς η χρήση των πόρων συνεχίζει να πέφτει. Κοιτάχτε όμως τα στοιχεία. Κάτι τέτοιο δεν είναι ρεαλιστικό. Ναι, χρειάζεται να αποϋλοποιήσουμε τις οικονομίες μας, αλλά αυτή η εξάρτηση στην ατέλιωτη ανάπτυξη δε μπορεί να είναι ξέχωρη από τη χρήση των πόρων, τουλάχιστον για το βαθμό που χρειάζεται ώστε να γυρίσουμε πίσω στα ασφαλή όρια των δυνατοτήτων του πλανήτη μας.

Το ξέρω ότι αυτός ο τρόπος σκέψης για την ανάπτυξη δεν μας είναι γνώριμος, αφού η ανάπτυξη είναι καλή, δεν είναι; Θέλουμε τα παιδιά μας να μεγαλώσουν, οι κήποι να καρπίσουν. Ναι, κοιτάμε στη φύση και η ανάπτυξη είναι μια εκπληκτική, υγιής πηγή ζωής. Είναι μια φάση, αλλά πολλές οικονομίες, όπως η Αιθιοπία και το Νεπάλ σήμερα, ίσως είναι σε αυτή τη φάση. Οι οικονομίες τους μεγαλώνουν κατά 7% το χρόνο. Αλλά κοιτάξτε ξανά στη φύση, γιατί από τα πόδια των παιδιών σας μέχρι το δάσος του Αμαζονίου, τίποτα στη φύση δε μεγαλώνει για πάντα. Τα πράγματα μεγαλώνουν και ωριμάζουν, και μόνο έτσι μπορούν να ευημερήσουν για πάρα πολύ καιρό. Το ξέρουμε ήδη αυτό. Αν σας έλεγα ότι μια φίλη μου πήγε στη γιατρό η οποία της είπε ότι έχει κάποιον όγκο, αυτό το νιώθουμε τελίως διαφορετικά, καθώς αυθόρμητα καταλαβαίνουμε ότι όταν κάτι μεγαλώνει συνεχώς μέσα σ' ένα υγιές, ζωντανό, ευημερές σύστημα, γίνεται απειλή για την υγεία του συνόλου. Οπότε γιατί φανταζόμαστε ότι οι οικονομίες μας είναι οι μόνες που μπορούν να πάνε ενάντια σε αυτή τη λογική και ότι μπορούν να πετύχουν μεγαλώνοντας για πάντα; Χρειαζόμαστε άμεσα οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές καινοτομίες που θα μας επιτρέψουν να υπερνικήσουμε αυτή τη δομική εξάρτηση στην ανάπτυξη, ώστε να μπορέσουμε να εστιάσουμε στην ευημερία και την ισορροπία, μέσα στα όρια των κοινωνικών και οικολογικών δυνατοτήτων του ντόνατ.

Κι αν η ιδέα και μόνο των ορίων σας κάνει να νιώθετε κάπως περιορισμένα, σκεφτείτε ξανά. Γιατί οι πιο έξυπνοι άνθρωποι του κόσμου μετατρέπουν τα όρια σε πηγή της δημιουργικότητάς τους. Από τον Μότσαρτ και το πιάνο του των πέντε οκτάβων, τον Τζίμι Χέντριξ και την εξάχορδη κιθάρα του, τη Σερήνα Γουίλιαμς στο γήπεδο τέννις, τα όρια είναι αυτά που απελευθερώνουν τις ικανότητές μας. Και τα όρια του ντόνατ απελευθερώνουν τις ικανότητες της ανθρωπότητας να ευημερήσει, με απέραντη δημιουργικότητα, συμμετοχή, αίσθηση ότι ανήκουμε, και σημασία.

Θα χρειαστούμε όλη την ευφυία που έχουμε για να φτάσουμε εκεί, γι' αυτό, ας το δοκιμάσουμε!

Ευχαριστώ.

(Χειροκροτήματα)