Justin Davidson
1,459,450 views • 12:39

Hãy tưởng tượng bạn tới đây vào buổi tối, bạn phát hiện ra tất cả mọi người ở đây đều trông giống hệt nhau: không biết tuổi, không biết chủng tộc, trông ưa nhìn giống nhau. Người ngồi ngay bên cạnh bạn có thể có nội tâm cực kỳ có khí chất, nhưng bạn không hề nhận ra bởi vì chúng ta lúc nào cũng mang vẻ mặt vô cảm như nhau. Đó chính là sự chuyển biến đáng sợ đang diễn ra ở các thành phố, diễn ra ở các toà nhà, không phải dân cư.

Các toà nhà trong đô thị được xây theo những phong cách khác nhau, muôn màu muôn vẻ. Bạn có thể nhìn ra sự khác biệt trong thiết kế và chất liệu của các căn hộ ở Riga và Yemen, các khu nhà ở xã hội ở Vienna, các ngôi nhà của người Hopi ở Arizona, các toà nhà bằng đá nâu ở New York, các ngôi nhà gỗ ở San Francisco. Chúng chẳng phải cung điện hay nhà thờ. Đó chỉ là nhà ở thông thường mang dáng dấp hào nhoáng thường thấy ở thành phố. Lý do chúng có vẻ ngoài như vậy bởi lẽ nhu cầu chỗ ở không thể tách rời nhu cầu thẩm mỹ của con người. Những bề mặt tường gồ ghề làm các đô thị có sức sống. Bạn cảm nhận điều đó trên phố bằng cách lướt ngón tay mình trên mặt tường đá.

Nhưng điều đó đang khó dần, bởi các đô thị hiện nay đã "phẳng" hơn nhiều. Các toà tháp trung tâm thành phố hầu như được làm từ bê tông cốt thép và được phủ kính bên ngoài. Bạn hãy để ý các toà nhà chọc trời trên khắp thế giới — Houston, Quảng Châu, Frankfurt, bạn chỉ thấy những toà nhà đơn điệu bóng loáng cạnh nhau cao vút đến tận chân trời. Hãy nghĩ về những điều ta sẽ mất khi các kiến trúc sư không biết tận dụng các loại vật liệu khác khi xây dựng. Khi ta không dùng đá granite, đá vôi, đá cát, gỗ, đồng, đá nung, cọc gỗ, thạch cao, ta đã đơn giản hoá kiến trúc và làm các đô thị trở nên đơn điệu, Điều đó không khác gì việc ta tối giản toàn bộ ẩm thực loài người xuống còn đồ ăn phục vụ trên máy bay.

(Cười)

Thịt gà và mì pasta?

Nhưng điều tệ hơn, tập hợp nhiều toà nhà bọc kính, ví dụ như bức hình này ở Moscow thể hiện sự xuống cấp chất lượng sống đô thị về mọi mặt. Đúng không? Chỉ những người sở hữu và người thuê nhà được lợi, nhưng chúng chẳng có lợi ích gì với hầu hết chúng ta — những người phải đi lại bên dưới những toà nhà này. Chúng ta muốn làm việc đó miễn phí. Những toà nhà bóng bẩy này như một kẻ xâm lăng, chúng đang bóp ngạt thành phố của ta và cướp đi không gian chung. Ta thường nghĩ mặt tiền giống như lớp trang điểm, một sự làm đẹp giúp hoàn thiện nhan sắc toà nhà đó. Sự trang trí đó diễn ra bên ngoài không có nghĩa nó không ảnh hưởng tới bên trong.

Tôi sẽ đưa dẫn chứng về cách mà vẻ ngoài của đô thị ảnh hưởng đến cuộc sống trong đó. Khi tôi tới Tây Ban Nha và đến thành phố Salamanca, tôi thăm quảng trường Plaza Mayor suốt cả ngày. Lúc bình minh, ánh nắng chiếu sáng vào mặt tiền các toà nhà, ta thấy rõ bóng của chúng, đêm đến, ánh đèn điện đã chia các toà nhà thành hàng trăm khu vực riêng biệt, ban công, cửa sổ, hành lang, mỗi nơi mang một vẻ riêng biệt. Sự cầu kỳ và hấp dẫn đó đem lại vẻ ngoài hào nhoáng cho cả quảng trường. Đó trở thành nơi gặp gỡ của nhiều thế hệ. Bạn bắt gặp các thiếu niên ngồi nghỉ trên vỉa hè, các cụ già tán gẫu ở các băng ghế, và bạn cảm thấy cuộc sống tươi đẹp như một vở opera. Điều này đang diễn ra ở Salamanca. Nếu chỉ vì tôi đang bàn về ngoại thất của những toà nhà, không bàn về hình dáng, chức năng, thiết kế, thậm chí như vậy, vẻ ngoài này cũng ảnh hưởng đến cuộc sống của ta, bởi lẽ những toà nhà này tạo nên khung cảnh xung quanh chúng, và không gian này có thể thu hút người ta tới, hoặc khiến họ tránh xa. Sự khác biệt đó thường nằm ở chất lượng bên ngoài đó.

Một sự so sánh tương đương với Plaza Mayor ở Salamanca là Place de la Défense ở Paris, một không gian lộng gió với các toà nhà bọc kính, nơi mà nhân viên thường phải đi qua trên đường từ tàu điện ngầm tới nơi làm của họ, họ cần đi nhanh nhất có thể. Vào những năm 1980, kiến trúc sư Philip Johnson đã cố gắng tái tạo nên một quảng trường tráng lệ như thế ở Pittburgh. Đây là quảng trường PPG Place, một không gian rộng nửa hec-ta bị bao quanh bởi các toà nhà thương mại, được bao phủ bởi kính. Ông đã trang trí những toà nhà này bằng kim loại và làm mái nhọn kiểu Gothic, chúng rất nổi bật khi nhìn từ trên cao. Nhưng dưới mặt đất, quảng trường đó giống một cái lồng bằng kính. Tất nhiên, vào mùa hè, bọn trẻ thường chơi đùa quanh đài phun nước, và có chỗ trượt băng vào mùa đông, nhưng nơi đó thiếu đi sự thoải mái khi vui chơi. Đó không phải là nơi bạn thực sự muốn tới khi muốn thư giãn và tán gẫu.

Những không gian công cộng như vậy thành công hoặc thất bại bởi nhiều lý do. Kiến trúc chỉ là một phần, nhưng đó là phần quan trọng. Vài quảng trường chẳng hạn Federation Square tại Melbourne hay Superkilen tại Copenhagen, chúng đều thành công bởi sự phối hợp giữa sự cổ kính và hiện đại, sự gồ ghề và bằng phẳng, các tông màu trung tính và sáng, và bởi vì chúng ít dùng kính trong việc xây dựng.

Tôi không phản đối việc dùng kính. Đó là loại vật liệu truyền thống và rất linh hoạt, dễ sản xuất và vận chuyển, dễ lắp đặt và thay thế, và dễ vệ sinh. Chúng có thể là những tấm kính lớn và rất trong suốt, hoặc những tấm kính mờ. Lớp phủ vật liệu mới giúp chúng tự đổi màu khi ánh sáng thay đổi. Ở các thành phố lớn như New York, chúng có một sức mạnh đầy ma thuật bởi khả năng thổi giá bất động sản lên rất cao tại các khu có tầm nhìn đẹp, đó là yếu tố duy nhất cho phép người ta chào bán với một mức giá kỳ lạ như vậy.

Vào giữa thế kỷ 19, việc xây dựng Cung điện Thuỷ tinh ở London đã biến kính trở thành loại vật liệu ưu việt nhất trong xây dựng. Đến giữa thế kỷ 20, chúng đã chiếm lĩnh các toà nhà tại trung tâm vài thành phố ở Mỹ, hầu hết ở những văn phòng có tầm nhìn đẹp, ví dụ Lever House ở trung tâm Manhattan, thiết kế bởi Skidmore, Owings và Merrill. Cuối cùng, công nghệ đã phát triển đến giai đoạn khi kiến trúc sư thiết kế được các công trình cực kỳ trong suốt, nhìn như chúng biến mất. Sau này, kính trở thành loại vật liệu cơ bản trong xây dựng các đô thị trung tâm, và ta có lý do mạnh mẽ cho điều đó. Lý do đó là, khi sự đô thị hoá được đẩy mạnh, những người kém may mắn nhất sẽ phải sống ở các khu ổ chuột. Nhưng hàng trăm triệu người khác cần nơi ở và nơi làm việc trong các toà nhà lớn, vậy nên sẽ tiết kiệm hơn nhiều khi xây các cao ốc và bao bọc chúng bởi một lớp tường bên ngoài.

Nhưng vật liệu này có một hạn chế để được nhân rộng. Đây là tường của một quảng trường của thành phố cổ đại Mitla nằm ở phía nam Mexico, Các bản khắc 2000 năm tuổi này thể hiện rằng đây là một địa điểm tôn giáo rất quan trọng. Ngày nay, ta nghiên cứu chúng và thấy được sự tương quan về lịch sử và chất liệu giữa các hoạ tiết chạm khắc này và những ngọn núi xung quanh, và một nhà thờ trên đống phế tích đó đã được xây dựng bằng đá lấy được trong vùng. Ở khu vực Oaxaca, thậm chí các căn nhà trát vữa thông thường cũng được chăm chút bởi tông màu sáng, tranh tường về chính trị, và các bức vẽ rất tỉ mỉ. Đó là thứ ngôn ngữ phức tạp và tinh tế, nhưng kính xây dựng đã đưa chúng vào dĩ vãng.

Tin tốt lành là các kiến trúc sư và nhà sản xuất đã có xu hướng quay lại dùng các vật liệu truyền thống mà không làm mất đi vẻ hiện đại của nó. Một số đã tìm ra hướng sử dụng mới cho những vật liệu truyền thống như gạch và gốm. Một số khác đã làm ra sản phẩm mới, như loại vật liệu tổng hợp Snøhetta dùng để giúp Bảo tàng Nghệ thuật hiện đại San Francisco sở hữu vẻ ngoài độc đáo như vậy. Kiến trúc sư Stefano Boeri thậm chí đã dùng cây cối để trang trí mặt tiền. Đây là Bosco Verticale, khu căn hộ cao tầng nằm ở Milan, nơi sở hữu cảnh quan xanh độc đáo. Boeri cũng đang thiết kế một toà nhà tương tự ở Nam Kinh, Trung Quốc. Hãy hình dung, nếu cách thiết kế này được phổ biến như việc dùng kính, thì môi trường ở Trung Quốc sẽ trong lành hơn thế nào.

Nhưng sự thực là đây chỉ là những dự án đơn lẻ, mang tính tượng trưng, không dễ để nhân rộng trên phạm vi toàn cầu. Đó là vấn đề chính. Khi bạn dùng loại vật liệu tạo sự khác biệt trên quy mô nhỏ, bạn đã phá vỡ sự đơn điệu của các đô thị. Đồng được ứng dụng rộng rãi trong xây dựng ở New York — Tượng Nữ thần Tự do, chóp của toà nhà Woolworth — nhưng xu hướng đó đã trở nên lỗi thời trong thời gian dài, đến khi công ty SHoP Architects dùng đồng để bao bên ngoài American Copper Building, đó là hai toà tháp cong gần bờ sông East River. Họ vẫn đang thi công, và bạn có thể thấy nắng hoàng hôn đang chiếu vào lớp kim loại đó, chúng dần dần sẽ ngả màu xanh.

Các toà nhà cũng giống con người. Khuôn mặt của họ ánh lên sự từng trải. Đó là điều rất quan trọng, bởi khi lớp kính đã cũ, bạn chỉ cần thay thế nó, và toà nhà đó trông chẳng khác gì trước, cho đến khi chúng bị phá bỏ. Nhưng hầu hết các vật liệu khác, chúng có thể mang trên mình nét cổ kính và trầm mặc của quá khứ và thể hiện điều đó ở hiện tại. Công ty Ennead làm cho Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Utah ở Salt Lake một chiếc áo bằng đồng, kẽm và các loại quặng đã được khai thác trên 150 năm ở khu vực này, điều đó giúp bảo vệ bảo tàng khỏi ảnh hưởng từ các khu đồi đá đỏ; như vậy, một bảo tàng lịch sử thiên nhiên đã phản ánh đúng lịch sử thiên nhiên của khu vực. Khi Vương Thụ, người Trung Quốc, đã thắng giải Pritzker nhờ thiết kế Bảo tàng Lịch sử Ninh Ba, ông không chỉ thiết kế một bảo tàng để gìn giữ quá khứ, ông đã ghi dấu ấn của quá khứ trên các bức tường bằng cách sử dụng các tấm ván và đá thu được từ những ngôi làng hoang phế gần đó.

Ngày nay, kiến trúc có thể dùng kính theo những phương pháp có sẵn hoặc hoàn toàn mới. Tại New York, có hai toà nhà, một toà thiết kế bởi Jean Nouvel, toà kia bởi Frank Gehry đối mặt nhau ở phía đông phố số 19, họ đã khéo léo sắp xếp kính để ánh sáng phản chiếu qua lại như thể một bản giao hưởng ánh sáng. Nhưng khi kính chiếm lĩnh các đô thị trong quá trình phát triển, chúng chẳng khác gì những tấm gương khổng lồ, khó chịu và lạnh lẽo. Không thể phủ nhận rằng các đô thị là một tập hợp đa dạng, nơi các nền văn hoá, ngôn ngữ và lối sống khác nhau tập trung và hoà quyện. Vậy nên thay vì nhốt những bản sắc riêng đó vào những toà cao ốc trông chẳng khác gì nhau, ta cần biết cách thiết kế để tôn vinh sự đa dạng văn hoá trong các thành phố.

Cám ơn. (Vỗ tay)