Return to the talk Return to talk

Transcript

Select language

Translated by Kasim Abdurehim
Reviewed by Mahmud Abduqeyum

0:11 .مەندە ھەممىمىز سوراپ باققان بىر سوئالنىڭ جاۋابى بار :بۇ سوئال شۇكى ھەرپى نېمىشقا X نامەلۇم (ئۇقۇم)غا ۋەكىللىك قىلىدۇ؟ ،مەلۇمكى، بىز بۇنى ماتېماتىكا دەرسىدە ئۆگەنگەن --لېكىن ھازىر ئۇنى مەدەنىيەتنىڭ ھەممە قاتلاملىرىدا ئۇچرىتىمىز ئارخىپى X ،مۇكاپاتى X دېگەندەك TEDx ،تۈر لايىھىسى X ئۇ زادى نەدىن كەلگەن؟

0:34 تەخمىنەن ئالتە يىل ئىلگىرى مەن ئەرەبچىدىن ئىبارەت لوگىكىلىقى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغان بىر تىلنى ئۆگىنىشىنى قارار قىلدىم ئەرەبچىدە بىر سۆز ياكى سۆز بىرىكمىسى ۋە ياكى بىرەر جۈملە يېزىش ،خۇددى ماتېماتىكىدىكى بىر تەڭلىمىنى يەشكەنگە ئوخشايدۇ چۈنكى، (بۇ تىلدىكى) ھەر بىر بۆلەك ئادەتتىن تاشقىرى دەرىجىدە ئېنىق .ۋە شۇنداقلا نۇرغۇن ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلەيدۇ مانا بۇ بىزنىڭ كۆپىنچىمىزنىڭ كاللىمىزغا دائىم غەربلىكلەرنىڭ پەن-تېخنىكا، ماتېماتىكا ۋە ئىنژېنېرلىقى ئەسلى راستتىنلا مىلادىيەنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە پارسلار، ئەرەبلەر ۋە تۈركلەر تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان ئىكەن دەپ كېلىشىنىڭ سەۋەبى

1:06 بۇ ئەرەبلەردىكى .دەپ ئاتالغان بىر كىچىك سىستېمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ al-jebr نىڭ ئاساسىي مەنىسى al-jebr «مۇناسىۋەتسىز نەرسىنى مۇناسىۋەتلىككە ئايلاندۇرىدىغان سىستېما» كېيىنچە ئىنگلىزچىدىكى «ئالگېبرا»غا ئايلاندى Al-jebr بۇ (ئەرەبچىگە مۇناسىۋەتلىك) نۇرغۇن مىساللاردىن بىرى

1:23 ماتېماتېكىلىق ئەقىل-پاراسەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئەرەبچە يازمىلار -- ئاخىرى ياۋروپاغا تارقالدى -- مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئىسپانىيىگە ئون بىرىنچى ۋە ئون ئىككىنچى ئەسىرلەردە يېتىپ كەلدى بۇ ئەسەرلەر يېتىپ كەلگەندە زور قىزىقىش قوزغىغان ئىدى بۇ ئەقىل-پاراسەتلەرنى ياۋروپادىكى مەلۇم تىلغا تەرجىمە قىلىشقا كۈچلۈك قىزىقىش قوزغالغان ئىدى

1:39 لېكىن، بۇ يەردە مەسىلىلەرمۇ يۈز بەرگەن ئىدى بىر مەسىلە شۇكى ئەرەبچىدىكى بەزى تاۋۇشلارنى ياۋروپالىقلار قايتا-قايتا مەشىق قىلمىسا تەلەپپۇز قىلىش ناھايىتى تەسكە توختايتتى بۇ نۇقتىدا ماڭا ئىشىنىڭ بۇندىن باشقا، بۇ تاۋۇشلارنى دائىم ياۋروپا تىللىرىدىكى .ھەرپلەر بىلەن ئىپادىلىگىلى بولمايتتى

2:00 مۇنداق بىر مىسال بار بۇ ئەرەبچىدىكى «شين» ھەرپى غا توغرا كېلىدۇ "sh" ئۇ ئىنگلىزچىدىكى ئۆز نۆۋىتىدە يەنە دېگەن سۆزنىڭ بىرىنچى ھەرپى shai-an مەنىسى «مەلۇم نەرسە» دېگەنلىك بولىدۇ غا ئوخشاش مەنىدە "something" دەل ئىنگلىز تىلىدىكى .ئېنىق بولمىغان، نامەلۇم نەرسىلەرنى بىلدۈرىدۇ

2:20 لېكىن ئەرەبچىدە بىز بۇنى ئېنىق ئارتىكىل بولغان نى قوشۇپ ئېنىقلاشتۇرالايمىز "al" دەپ يېزىلىدۇ al-shai-an شۇڭا بۇ يەنى، نامەلۇم نەرسە ئەمەلىيەتتە بۇ سۆز ئەڭ بۇرۇنقى ماتېماتىكىدا پەيدا بولغان مەسىلەن: 10-ئەسىردىكى ئىسپاتلاش مىساللىرىدا ئۇچرايدۇ

2:39 بۇ ماتېرىياللارنى تەرجىمە قىلىۋاتقان ئوتتۇرا ئەسىر ئىسپانىيە ئەدىبلىرى دۇچ كەلگەن مەسىلە دەل نى shai-an ۋە سۆز SHeen ھەرپ ئىسپانچىغا ئۆرۈگىلى بولمايدىغانلىقى ئىدى تاۋۇشى يوق ئىدى SH چۈنكى ئىسپانچىدا ھېلىقى تاۋۇشى"sh" ھېلىقى شۇڭا ئادەت بويىچە ئۇلار بىر قائىدە بېكىتتى تاۋۇشىنى ئارىيەتكە ئالدى "ck" ئۇلار تاۋۇشى "ck" يۇنانچىدىكى ھەرپىنىڭ يېزىلىشى ئىدى Kai

3:06 كېيىنچە بۇ ماتېرىيال تەرجىمە قىلىنغاندا يەنى ئورتاق ياۋروپا تىلىغا تەرجىمە قىلىنغاندا ئېنىق ئېيتىلغاندا لاتىن تىلىغا تەرجىمە قىلىنغاندا نى Kai ئۇلار ئاسانلا گىرىكچىدىكى بىلەن ئالماشتۇرىۋەتتى X لاتىنچىدىكى بۇ ئىش يۈز بېرىپ بۇ ماتېرىيال لاتىن تىلىغا تەرجىمە قىلىنغاندىن كېيىن ماتېماتېكا ئوقۇشلۇقىنىڭ ئاساسىنى شەكىللەندۈردى بۇنىڭغا ئالاھەزەل 600 يىلچە بولدى

3:27 ئەمدى بىز سوئالىمىزنىڭ جاۋابىغا ئېرىشتۇق نامەلۇمغا ۋەكىللىك قىلىدۇ؟ X نېمىشقا بولسا نامەلۇم X نى ئىسپانچىدا تەلەپپۇز قىلالمايسىز "sh" چۈنكى سىز (كۈلكە ئاۋازى) .مېنىڭچە بۇ ھەمبەھرلىنىشكە ئەرزىيدۇ

3:42 (ئالقىش ساداسى)