Rory Stewart: Đã đến lúc kết thúc cuộc chiến ở Afghanistan

Câu hỏi ngày hôm nay không phải là: Tại sao chúng ta xâm lược Afghanistan? Câu hỏi là: Tại sao chúng ta vẫn ở Afghanistan sau một thập niên? Tại sao chúng ta chi 135 tỷ dollar? Tại sao chúng ta có 130,000 quân lính trên chiến trận? Tại sao nhiều người bị sát hại hơn trong tháng trước so với bất kỳ tháng nào trước đó của cuộc xung đột này? Làm thế nào chuyện này lại xảy ra? 20 năm qua đã trở thành thời đại của sự can thiệp, và Afghanistan chỉ là một hồi đơn giản trong một bi kịch năm hồi. Chúng ta bước ra khỏi cuộc Chiến tranh Lạnh trong nỗi tuyệt vọng. Chúng ta đối đầu với Rwanda; với Bosnia; và tìm lại được sự tự tin của mình. Trong hồi thứ ba, chúng ta tới Bosnia và Kosovo và có vẻ như là chúng ta đã thành công. Trong hồi thứ tư, với sự ngạo mạn, và với sự tự tin thái quá đang lớn dần lên, chúng ta xâm lược Iraq và Afghanistan. Và trong hồi thứ năm, chúng ta ngập sâu trong một mớ lộn xộn đáng xấu hổ.

Vậy câu hỏi là: Chúng ta đang làm gì? Tại sao chúng ta vẫn bế tắc ở Afghanistan? Và câu trả lời, tất nhiên, mà chúng ta vẫn cứ nhận được là như sau: Chúng ta được bảo rằng chúng ta tới Afghanistan bởi vụ khủng bố 11/9, và chúng ta ở đó bởi vì quân phiến loạn Taliban là một mối đe dọa tồn tại cho an ninh toàn cầu. Theo lời tổng thống Obama, "Nếu quân Taliban trở lại nắm quyền, chúng sẽ kéo theo quân khủng bố Al-Qaeda, những người sẽ cố gắng giết càng nhiều người của chúng ta càng tốt." Câu chuyện chúng ta được nghe kể là có một sự in dấu nhẹ nhàng ban đầu -- theo một cách nói khác, chúng ta mắc vào một tình huống không có đủ quân, không có đủ trang thiết bị, và người Afghan đã chán nản. Họ không cảm thấy có chút tiến triển nào cũng như sự phát triển kinh tế và an ninh, và vì vậy quân Taliba trở lại. Chúng ta đáp trả vào năm 2005 và 2006 bằng quân tiếp viện, nhưng chúng ta vẫn chưa đưa đủ quân lính lên chiến trận. Và chỉ tới năm 2009, khi tổng thổng Obama cho phép tăng viện, chúng ta mới có đủ, theo lời của Clinton, "chiến thuật, sự lãnh đạo và nguồn lực," vì thế, như tổng thống cam đoan lại với chúng ta, chúng ta đang tiến dần tới việc thực hiện mục tiêu của mình.

Tất cả đều sai. Từng câu khẳng định đó đều sai. Afghanistan không hề đưa ra một đe dọa tồn tại tới an ninh toàn cầu. Và cũng vô cùng khó xảy ra chuyện quân Taliban có thể giành lại chính quyền -- vô cùng khó để chúng có thể chiếm giữ Kabul. Họ đơn giản là không có lựa chọn quân sự thông thường. Và nếu ngay cả khi họ có thể làm vậy, ngay cả khi tôi sai, cũng vô cùng khó xảy ra trường hợp quân Taliban sẽ mời gọi quân khủng bố Al-Qaeda. Từ góc nhìn của quân Taliban, đó là sai lầm lớn nhất của họ lần trước đó. Nếu họ đã không mời Al-Qaeda trở lại, họ vẫn nắm quyền tới ngày hôm nay.

Và ngay cả khi tôi nhầm lẫn về hai điều đó, ngay cả khi họ có thể chiếm lại đất nước, ngay cả khi họ mời quân khủng bố quay trở lại, cũng vô cùng khó khăn để Al-Qaeda có thể tăng cường mạnh mẽ khả năng gây tổn hại tới nước Mỹ hoặc Châu Âu. Bởi đây không còn là những năm 90 nữa. Nếu căn cứ của Al-Qaeda được đóng gần Ghazni, chúng ta có thể tấn công mạnh vào đó, và sẽ rất khó khăn để quân Taliban có thể bảo vệ chúng.

Hơn nữa, nó không chỉ đơn giản rằng sai lầm tại Afghanistan là bước in dấu nhẹ nhàng. Theo kinh nghiệm của tôi, thực ra là, bước in dấu nhẹ nhàng cực kỳ có lợi. Và những quân lính chúng ta mang thêm vào -- là hình ảnh chuẩn xác về David Beckham trên những khẩu súng máy chìm -- làm tình hình trở nên tồi tệ hơn, chứ không tốt hơn. Khi tôi đặt chân tới Afghanistan vào mùa đông 2001 - 2002, tôi đã nhìn thấy những quang cảnh như thế này. Một cô bé, nếu may mắn, trong góc phòng tối -- may mắn có thể đọc được kinh Koran. Nhưng trong những ngày đầu đó khi chúng ta được bảo là chúng ta không có đủ quân lực, chúng ta đã tạo ra nhiều tiến triển ở Afghanistan. Trong vài tháng, đã có thêm hơn 2,5 triệu bé gái được đến trường. Tại Sangin nơi tôi bị ốm vào năm 2002, phòng khám gần nhất cách ba ngày đi bộ. Ngày nay, có 14 phòng khám chỉ riêng trong khu vực đó. Đã có những tiến bộ tuyệt vời. Chúng ta từ chỗ hầu như không có người Afghan nào có điện thoại di động dưới thời Taliban tới một tình huống là, gần như sau một đêm, 3 triệu người Afghan có di động. Và chúng ta đã có những tiến bộ về truyền thông tự do. Chúng ta có những tiến bộ về bầu cử -- tất cả đi kèm với thứ mà ta gọi là "bước in dấu nhẹ nhàng".

Nhưng khi chúng ta bắt đầu đổ thêm nhiều tiền, khi chúng ta bắt đầu đầu tư vào nhiều trang thiết bị hơn, mọi thứ trở nên tồi tệ chứ không tốt hơn. Sao vậy? Đầu tiên hãy nhìn vào việc nếu bạn đổ 125 tỉ dollar một năm vào một đất nước như Afghanistan nơi mà tổng thu nhập quốc dân là 1 tỉ dollar 1 năm, bạn sẽ nhấn chìm mọi thứ. Nó không chỉ đơn thuần là sự tham nhũng và lãng phí mà bạn tạo nên; bạn đã về bản chất thay thế những ưu tiên của chính phủ Afghanistan, chính phủ có được nhờ bầu cử, với những xu hướng quản lý vi mô của khách nước ngoài trong các chuyến du lịch ngắn ngày với những ưu tiên của riêng họ. Và điều tương tự xảy ra với quân lính.

Khi tôi tới Afghanistan, tôi đã ở với những người như thế này. Đây là Sĩ quan Haji Malem Mohsin Khan của Kamenji. Sĩ quan Haji Malem Mohsin Khan của Kamenji là một vị chủ nhà tuyệt vời. Ông ấy rất rộng lượng như rất nhiều người Afghan tôi đã từng ở cùng. Nhưng ông ấy cũng khá bảo thủ, khá bài ngoại, và mang đậm tinh thần Hồi giáo hơn là chúng ta muốn biết. Ví dụ như người này, Mullah Mustafa, đã cố bắn tôi. Và lý do tôi trông tôi hơi bối rối trong tấm ảnh này là tôi đã hơi e sợ, và tôi đã quá e sợ trong trường hợp này để hỏi anh ta, người đã chạy một tiếng qua sa mạc tới tị nạn ở ngôi nhà này, tại sao anh ta lại đến đó và muốn chụp bức ảnh này cùng tôi. Nhưng 18 tháng sau, tôi đã hỏi anh ta tại sao anh ta lại muốn bắn tôi. Và Mullag Mustafa -- người đàn ông cầm giấy bút -- giải thích rằng người đàn ông đứng ngay phía bên trái tấm hình, Nadir Shah đã cược rằng anh ta không thể đánh tôi. Ý tôi không phải là Afghanistan là nơi có đầy những người như Mullah Mustafa. Không hề; đó là một nơi tuyệt vời căng tràn sức sống và sự thông minh đến khó tin. Nhưng đó là một nơi mà sự tăng viện binh đã làm tăng sự bạo lực, hơn là làm giảm nó.

Vào năm 2005, Anthony Fitzherbert, một kỹ sư nông nghiệp, có thể du hành qua Helmand, có thể ở Nad Ali, Sangin và Ghoresh, những ngôi làng mà giờ đang diễn ra các cuộc tranh đấu. Ngày nay, anh ấy sẽ không thể làm được điều đó. Vậy tôi cho rằng việc chúng ta thêm viện binh để đáp trả cho sự nổi loạn của Taliban là sai lầm. Thay vì rút lui, quân Taliban nối đuôi quân tiếp viện. Như tôi để ý thấy, viện binh khiến họ quay trở lại.

Đây có phải là một quan điểm mới không? Không, đã có rất nhiều người khẳng định như vậy suốt bảy năm qua. Tôi điều hành một trung tâm ở Harvard từ năm 2008 đến 2010. Và đã có những người như Michael Semple ở đó những người nói tiếng Afghan trôi chảy, những người đã đặt chân tới hầu hết các thành phố trên đất nước. Ví như Andrew Wilder, được sinh ra ở khu vực biên giới Pakistan - Iran, phục vụ cả đời tại Pakistan và Afghanistan. Paul Fishstein người bắt đầu làm việc tại đó vào năm 1978 -- làm việc cho "Save the Children" (Hội bảo vệ trẻ em) điều hành đơn vị nghiên cứu và đánh giá khu vực Afghan. Đó là những người có thể khẳng định chắc chắn rằng sự tăng viện đã khiến Afghanistan trở nên bất ổn hơn chứ không phải ngược lại -- và chiến thuật chống phản loạn đã không có tác dụng và sẽ không có tác dụng. Dù vậy, chẳng ai nghe họ. Thay vào đó, lại là một sự lạc quan đáng ngạc nhiên.

Từ năm 2004, các tướng quân đều nói, "Tôi đã nhận (từ người tiền nhiệm) một tình trạng hỗn loạn, nhưng cuối cùng tôi có những nguồn lực cần thiết và chiến thuật đúng đắn, sẽ có kết quả như mong đợi." theo lời tướng Barno vào năm 2004, "năm quyết định". Đoán thử xem nào? Kết quả không như mong đợi. Nhưng như vậy là chưa đủ để ngăn tướng Abuzaid nói rằng ông có chiến thuật và nguồn lực để đem đến kết quả, vào năm 2005, "năm quyết định" Hoặc tướng David Richards khi nhậm chức vào năm 2006, nói rằng ông có chiến thuật và nguồn lực để đem lại "năm vang dội" Hoặc vào năm 2007, thứ trưởng bộ ngoại giao Na Uy, Espen Eide, cho rằng sẽ đem tới "năm quyết định" Hoặc vào năm 2008, Đại tướng Champoux xuất hiện và nói ông sẽ đem tới "năm quyết định" Hoặc vào năm 2009, người bạn tốt của tôi, tướng Stanley McChrystal, nói rằng ông đã "ngập sâu tới đầu gối trong năm quyết định." hoặc vào năm 2010, thư ký ngoại giao Anh, David Miliband, người nói rằng cuối cùng chúng ta sẽ mang tới "năm quyết định." Và các bạn sẽ rất hài lòng khi nghe rằng vào năm 2011, năm nay, Guido Westerwelle, bộ trưởng ngoại giao của Đức, bảo đảm với chúng ta rằng chúng ta đang có "năm quyết định."

(Vỗ tay)

Làm thế nào mà chúng ta cho phép những chuyện này xảy ra? Vâng câu trả lời, tất nhiên, là, nếu bạn chi 125 hoặc 130 tỉ dollar một năm ở một nước, bạn thu phục hầu hết mọi người, kể cả các đại diện cứu trợ -- những người bắt đầu nhận những khoản tiền kếch xù từ các chính phủ Mỹ và Châu Âu để xây trường học và trạm xá -- đã hầu như mất đi xu thế thách thức quan niệm rằng Afghanistan là một mối đe dọa tồn tại đối với an ninh toàn cầu. Họ lo lắng là, theo cách khác, rằng nếu bất cứ ai tin rằng nó không phải là mối đe dọa -- Oxfam, Save the Children -- sẽ không được nhận tiền để xây các bệnh viện và trường học. Nó cũng rất khó cho một tướng với huân chương trên ngực áo. Khó cho một chính trị gia, vì bạn lo rằng nhiều sinh mạng đã mất trong vô vọng. Bạn cảm thấy tội lỗi sâu sắc. Bạn phóng đại các nỗi sợ hãi. Và bạn hoảng loạn về nỗi nhục nhã của việc bị đánh bại.

Vậy đâu là giải pháp cho vấn đề này? Vâng giải pháp cho vấn đề này là chúng ta cần tìm một con đường để những người như Michael Semple và những người khác, những người đang nói sự thật, những người hiểu rõ đất nước ấy, những người đã dành 30 năm trên mảnh đất ấy -- và hơn hết thảy, thành phần bị bỏ sót -- chính những người Afghan, những người hiểu rõ điều đang xảy ra. Chúng ta cần bằng một cách nào đó đưa thông điệp của họ tới với những người hoạch định chính sách. Và điều này rất khó thực hiện bởi cấu trúc tư pháp của chúng ta.

Điều đầu tiên chúng ta cần thay đổi là cấu trúc của chính phủ của ta. Rất, rất đáng buồn, các ban đối ngoại, Liên Hợp Quốc, quân đội ở những nước đó biết rất ít về điều đang xảy ra. Một lính Anh trung bình chỉ tới diễu qua trong sáu tháng; lính Ý, bốn tháng; quân đội Mỹ, 12 tháng. Các quan hệ ngoại giao chỉ gói gọn trong hệ thống các đại sứ quán. Khi họ ra ngoài, họ du hành trong những chiếc xe bóc sắt bí ẩn với những đội vệ sĩ đôi chút đáng sợ những người sẵn sàng từ 24 giờ trước đó những người nói bạn chỉ có thể đứng trên mặt đất trong 1 giờ đồng hồ

Trong đại sứ quán Anh ở Afghanistan trong năm 2008, gồm 350 người, chỉ có 3 người có thể nói tiếng Dari, ngôn ngữ chính của Afghanistan, ở trình độ chấp nhận được. Và không có một người nói tiếng Pashto nào. Ở phân khu Afghan ở London chịu trách nhiệm quản lý chính sách về Afghan, tôi được kể vào năm ngoái rằng không có một thành viên nào của văn phòng đối ngoại ở khu vực đó từng phục vụ tại một trạm nào ở Afghanistan. Vì thế chúng ta cần thay đổi văn hóa quan liêu ấy. Và tôi có thể đưa ra quan điểm tương tự về nước Mỹ và Liên Hợp Quốc.

Điều thứ hai, chúng ta cần kéo sự lạc quan của các tướng quân xuống. Chúng ta cần bảo đảm là chúng ta hơi hoài nghi một chút, rằng chúng ta tin rằng sự lạc quan có trong DNA của quân đội, rằng chúng ta không đáp trả nó với sự sốt sắng như hiện tại. Và thứ ba, chúng ta cần có sự nhún nhường. Chúng ta cần bắt đầu từ vị trí mà sự hiểu biết và quyền lực và tính pháp lý của chúng ta bị giới hạn. Điều này không có nghĩa là sự can thiệp diễn ra quanh thế giới là một thảm họa. Không hề.

Bosnia và Kosovo là những thành công ghi dấu, những thành công to lớn. Ngày nay khi bạn tới Bosnia gần như là không thể tin được rằng điều chúng ta thấy vào đầu thập niên 90 đã xảy ra. Gần như không thể tin được những tiến triển chúng ta tạo ra từ năm 1994. Dân tị nạn quay trở lại, điều mà Ủy ban Cao cấp về Tị nạn của Liên hiệp quốc cho rằng không thể xảy ra, đã xảy ra trên diện rộng. Một triệu bất động sản được trao trả. Biên giới giữa lãnh thỗ người Bosnia theo đạo Hồi và lãnh thổ người Bosnia Serbi đã bình ổn. Quy mô quân đội quốc gia đã thu hẹp. Tỉ lệ tội phạm ở Bosnia ngày nay còn thấp hơn ở Thụy Điển.

Điều này đã được thực hiện nhờ một cố gắng đến khó tin và đầy nghiêm khắc của cộng đồng quốc tế, và, tất nhiên, trên hết, của chính người Bosnia. Nhưng chúng ta cần nhìn vào hoàn cảnh. Và đây là những gì chúng ta đã mất ở Afghan và Iraq. Bạn cần hiểu rằng ở những nơi đó điều thực sự có giá trị là, đầu tiên, vai trò của Tudman và Milosevic trong việc tiến tới thỏa thuận, và cả sự thực mà những người đó trải qua, là tình hình khu vực đã cải thiện, và Liên minh Châu Âu có thể đưa ra cho Bosnia một đề nghị đặc biệt: cơ hội trở thành một phần của một câu lạc bộ mới, cơ hội để tham gia một thứ lớn hơn.

Và cuối cùng, chúng ta cần hiểu rằng ở Bosnia và Kosovo, bí mật của điều ta làm được, bí mật của sự thành công, chính là sự nhún nhường của chúng ta -- chính là bản chất ngập ngừng của sự cam kết. Chúng ta chỉ trích rất nhiều người ở Bosnia vì đã chậm chạp thách thức các tội phạm chiến tranh. Chúng ta chỉ trích họ vì đã chậm chạp đưa những người tị nạn trở lại. Nhưng sự chậm chạp đó, sự cẩn trọng đó, sự thực là tổng thống Clinton đã nói từ đầu rằng lính Mỹ sẽ chỉ tiếp viện trong một năm, trở thành một thế mạnh, và nó giúp chúng ta thẳng thắn đặt ra các thứ tự ưu tiên.

Một trong những điều đáng buồn nhất về sự can thiệp của chúng ta ở Afghanistan là chúng ta không quản lý được các ưu tiên của mình. Chúng ta không kết nối được nguồn lực với các ưu tiên. Bởi vì nếu điều chúng ta quan tâm là khủng bố, thì Pakistan đáng lo ngại hơn Afghanistan. Nếu chúng ta quan tâm tới bình ổn khu vực, Ai Cập còn quan trọng hơn. Nếu điều chúng ta lo lắng là sự nghèo đói và chậm phát triển, khu vực châu Phi hạ Sahara còn quan trọng hơn. Điều này không có nghĩa là Afghanistan không quan trọng, nhưng đó chỉ là một trong 40 nước trên thế giới mà chúng ta cần liên kết.

Vậy nếu tôi có thể kết thúc với một phép ẩn dụ cho sự can thiệp, điều chúng ta cần nghĩ tới là sự giải cứu trên núi. Tại sao lại là giải cứu trên núi? Bởi vì khi người ta nói về can thiệp chính trị, họ tưởng tượng các lý thuyết khoa học -- tập đoàn Rand đi loanh quanh đếm 43 cuộc nổi loạn trước đó chế ra công thức toán học nói rằng bạn cần một người chống nổi loạn được đào tạo bài bản cho mỗi 20 người dân. Đó là cách nghĩ sai lầm. Bạn cần nhìn vào nó như cách bạn nhìn vào một cuộc giải cứu trên núi.

Khi bạn đang giải cứu trên núi, bạn không tìm lấy người có bằng tiến sỹ về giải cứu trên núi, bạn tìm ai đó hiểu biết về địa hình. Nó phụ thuộc vào hoàn cảnh. Bạn hiểu rằng bạn có thể chuẩn bị, nhưng sự chuẩn bị của bạn là có giới hạn. Bạn có thể trữ nước, trữ một tấm bản đồ, chuẩn bị một ba lô đồ. Nhưng điều quan trọng là 2 vấn đề -- vấn đề xảy ra ở trên núi mà bạn không thể tính trước được, ví dụ như, băng trên sườn dốc, nhưng thứ đó bạn có thể tránh được, và những vấn đề bạn không thể đoán trước được và cũng không thể đi vòng qua được, như một trận bão tuyết bất ngờ hoặc một trận lở tuyết hoặc thay đổi thời tiết.

Và chìa khóa cho điều này là một hướng dẫn viên người đã ở trên ngọn núi đó, trong mọi điều kiện nhiệt độ, ở mọi thời điểm -- một hướng dẫn viên mà, trên hết, hiểu khi nào phải quay lại, người không cố sống cố chết dấn bước khi điều kiện không thuận lợi. Điều chúng ta tìm kiếm ở lính cứu hỏa, người leo núi, và cảnh sát, và điều chúng ta cần tìm ở cuộc can thiệp, là những người đón nhận mạo hiểm khôn khéo -- không phải những kẻ nhắm mắt lao xuống vực, không phải những kẻ lao vào căn phòng đang cháy, mà là những người biết cân nhắc lợi hại, cân nhắc trách nhiệm. Bởi điều tồi tệ nhất chúng ta làm ở Afghanistan là cho rằng thất bại không phải là một sự lựa chọn. Điều này khiến thất bại trở nên không thể thấy được, không thể tưởng tượng được và không thể tránh được. Và nếu chúng ta có thể cản lại câu khẩu hiệu điên khùng này, chúng ta sẽ khám phá ra -- ở Ai Cập, ở Syria, ở Libya, và bất kể nơi nào chúng ta tới trên thế giới -- rằng nếu chúng ta thường làm được ít hơn là chúng ta ra vẻ là làm được, chúng ta có thể làm được nhiều điều hơn chúng ta sợ.

Cảm ơn rất nhiều.

(Vỗ tay)

Cảm ơn. Cảm ơn rất nhiều. Cảm ơn. Cảm ơn rất nhiều. Cảm ơn. Cảm ơn rất nhiều. Cảm ơn.

(Vỗ tay)

Cảm ơn. Cảm ơn. Cảm ơn. Cảm ơn.

(Vỗ tay)

Bruno Giussani: Rory, anh có nhắc tới Libya ở cuối câu chuyện. Ngắn gọn thôi, anh nghĩ gì về những sự kiện mới xảy ra ở đó và sự can thiệp?

Rory Stewart: Được thôi, tôi nghĩ Libya đặt ra vấn đề kinh điển. Vấn đề ở Libya là chúng ta luôn thúc ép cho trắng đen rõ ràng. Chúng ta tưởng tượng là chỉ có 2 lựa chọn: hoặc là cam kết trọn vẹn và cử viện binh hoặc biệt lập hoàn toàn. Chúng ta luôn bị cám dỗ để dấn sâu vào. Chúng ta nhúng chân vào và bị ngập tới tận cổ. Điều chúng ta lẽ ra nên làm ở Libya là chúng ta đã nên bám vào giải pháp của LHQ. Chúng ta nên kiềm chế bản thân một cách nghiêm ngặt tới sự bảo vệ của dân số ở Benghazi. Chúng ta lẽ ra có thể làm được điều đó. Chúng ta lập nên một vùng cấm bay trong vòng 48 tiếng bởi vì Gaddafi không có chiếc máy bay nào trong vòng 48 tiếng. Thay vào đó, chúng ta cho phép chúng ta bị cám dỗ bởi sự thay đổi chế độ cai trị. Bằng cách đó chúng ta phá hoại sự tin cậy của mình với hội đồng bảo an, có nghĩa là rất khó để có một giải pháp về Syria, và chúng ta đang tiến gần tới thất bại. Một lần nữa, sự nhún nhuờng, sự kiềm chế, sự chân thành, những mong đợi phù hợp với thực tế và chúng ta có thể đạt được những điều đáng tự hào.

BG: Rory, cảm ơn anh rất nhiều.

RS: Cảm ơn. (BG: Cảm ơn.)