Phil Borges bàn về các nền văn hoá có nguy cơ biến mất

Cách đây vài năm MIT đã đưa ra một thực tế. Ken Hale, một nhà ngôn ngữ học, đã nói rằng trong số 6000 ngôn ngữ hiện đang được sử dụng trên Trái Đất, có đến 3000 là không được trẻ em sử dụng. Có nghĩa là qua mỗi thế hệ, chúng ta sẽ bị giảm tính đa dạng văn hoá đi phân nửa. Anh ấy lại tiếp tục nói rằng cứ mỗi hai tuần lại có một người già về chín suối mang theo tiếng nói cuối cùng của nền văn hoá đó. Có nghiã là nguyên một nền triết lý một khối kiến thức lớn về thế giới tự nhiên đã được thu thập qua kinh nghiệm sống hàng thế kỉ, theo đó biến mất. Cứ hai tuần, điều này lại diễn ra một lần.

Trong 20 năm qua, từ sau một lần đau răng, tôi đã đi vòng quanh thế giới và trở về với các câu chuyện về một vài người trong số này. Và điều mà lúc này tôi muốn làm là chia sẻ một vài câu chuyện đó với các bạn. Đây là Tamdin, một nữ tu 69 tuổi. Bà đã bị đẩy vào tù ở Tây Tạng trong hai năm vì tội dán một tấm áp phích bé xiú chống lại việc nước mình bị xâm lấn. Khi tôi gặp bà, bà vừa mới hoàn tất một cuộc bộ hành đi qua dãy Himalayas từ Lhasa, thủ phủ của Tây Tạng, để vào đất Nepal, ngang qua Ấn Độ trong 30 ngày để gặp lãnh tụ của mình, Đức Đạt Lai Lạt Ma. Đức Đạt Lai Lạt Ma sống ở Dharamsala, Ấn Độ. Thế là tôi chụp bức ảnh này 3 ngày sau khi bà đến nơi Bà mang đôi giày tennis xơ xác với các ngón chân chìa hết ra ngoài. Bà băng qua núi vào tháng Ba. Và ở độ cao 5640 mét vào tháng Ba, tuyết rất dày.

Đây là Paldin. Paldin là một thầy tu 62 tuổi. Ông đã ngồi tù mất 33 năm. Và cả tu viện của ông đều bị ném vào tù vào thời có kháng chiến khi Đức Đạt Lai Lạt Ma phải rời Tây Tạng. Và ông bị đánh đập, bỏ đói, tra tấn -- mất hết răng khi ở trong tù. Khi tôi gặp Paldin, ông là một người đàn ông đứng tuổi, tử tế và nhẹ nhàng Và tôi thực sự bị ấn tượng -- lúc tôi gặp ông là chỉ mới 2 tuần sau khi ông ra tù -- mà bất kể tù tội bao năm tháng, ông lại giữ được phong thái như vậy.

Thế là tôi ở Dharamsala gặp những người như thế. Tôi ở đó khoảng năm tuần và nghe những câu chuyện na ná nhau như thế này về dân tị nạn tháo chạy khỏi Tây Tạng vào đất Dharamsala. Tình cờ là vào tuần thứ năm, có một buổi thuyết giảng công chúng của Đức Đạt Lai Lạt Ma Và tôi đứng ngắm một đám đông toàn sư và nữ tu, nhiều người trong số họ tôi vừa phỏng vấn và nghe chuyện của họ xong. Tôi ngắm nhìn gương mặt họ. Và họ đưa chúng tôi một chiếc đài FM nhỏ để có thể nghe bài dịch những lời thuyết giảng của Đức Lạt Ma. Và điều Người nói đó là: hãy đối xử với kẻ thù như thể họ là những món trang sức quý báu, vì chính kẻ thù là người giúp bạn xây dựng đức khoan dung và lòng kiên nhẫn trên con đường đi đến sự khai sáng. Điều đó làm tôi hết mực ngỡ ngàng đây chính là những người không biết trải qua bao nhiêu cay đắng.

Thế là hai tháng sau, tôi tới Tây Tạng và bắt đầu phỏng vấn người ở đây và chụp ảnh họ. Đó là công việc của tôi. Tôi phỏng vấn và chụp chân dung người. Và rồi có một cô bé. Tôi chụp ảnh em ở trên đỉnh Chùa Jokkhang. Tôi chụp lén vì chụp ảnh Đức Lạt Ma ở Tây Tạng là phạm pháp -- đó là cách nhanh nhất để bị bắt. Thế nên tôi chụp lén Đức Lạt Ma ra một mớ các bức ảnh nhỏ cỡ ví tay và phát cho mọi người. Và khi tôi đưa ảnh cho họ, họ hoặc là áp nó vào tim hoặc đặt lên đầu và giữ nó ở đó. Lúc đó, cách đây 10 năm về trước, là 36 năm sau khi Đức Lạt Ma rời khỏi Tây Tạng.

Thế là Tôi lân la phỏng vấn người ở đây và chụp ảnh họ Đây là Jigme và chị gái Sonam. Cả hai sống trên Chang Tang, vùng Cao nguyên Tây Tạng ở xa về phía tây của đất nước. Độ cao là 5180 mét. Và cả hai vừa mới đi từ đồng cỏ ở độ cao 5486 mét xuống. Lại y như vậy: tôi đưa cho cô bé bức ảnh, em giơ bức ảnh lên giữ trên trán. Thường những lúc như thế, tôi hay đưa ảnh Polaroids vì còn phải sắp xếp ánh sáng, và kiểm tra đèn đóm. Khi tôi đưa cho em một bức Polaroid, em hét lên và chạy biến vào lều.

Đây là Tenzin Gyatso, lúc 2 tuổi, cậu được phát hiện là hiện thân của Đức Bồ Tát trong gia đình một nhà nông ở một chốn khỉ ho cò gáy. Năm lên 4 tuổi, cậu được phong là Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14. Thời niên thiếu, cậu chứng kiến đất nước bị xâm lăng và phải đối mặt với nó trong vai trò là người lãnh đạo đất nước. Tám năm sau, khi người ta phát hiện ra có một âm mưu ám sát cậu, họ hoá trang cậu thành một người hành khất, và lén đưa cậu ra khỏi nước trên lưng một con ngựa theo đúng lộ trình mà Tamdin đã thực hiện. Cậu ở lại đó - và từ đó, chẳng bao giờ đặt chân lại vào đất nước mình. Và nếu bạn nghĩ đến người đàn ông này 46 năm sau vẫn giữ nguyên cách ứng phó ôn hoà đối với vấn đề nhân quyền và chính trị nghiêm trọng này. Những người trẻ những người Tây Tạng trẻ, đang bắt đầu nói với nhau: cái này vô tác dụng Bạn biết đấy, bạo lực hiện nay là một công cụ chính trị thịnh hành. Vậy mà ông vẫn giữ vững thế đứng của mình. Đây chính là biểu tượng cho phi-bạo-lực trong thế giới của chúng ta -- một trong những biểu tượng sống mà ta có.

Còn đây là một người lãnh đạo dân tộc khác. Đây là Moi. Đây là vùng Amazon thuộc nước Ecuado. Moi 35 tuổi. Và khu vực này thuộc rừng Amazon của Ecuado -- năm 1972, người ta phát hiện ra dầu. Trong thời điểm này - kể từ đó - lượng dầu tràn trong khu vực bé xíu này của Amazon bằng hoặc gấp đôi lượng dầu tràn trong vụ tai nạn Exxon Valdez. Các bộ tộc trong khu vực này, do đó, phải di chuyển lập tức. Và Moi thuộc bộ tộc Huaorani. Bộ tộc này nổi tiếng rất hung dữ - người ta gọi là "auca". Họ dùng giáo và ống thổi tên để ngăn các nhà địa chấn và công nhân khai thác dầu. Tôi - chúng tôi tôi đi cùng một đội đã ở trong rừng sâu với họ trong 2 tuần xem họ săn bắn. Ảnh này chụp trong một cuộc săn khỉ, săn bằng phi tiêu tẩm độc ở mũi. Và sự hiểu biết của những con người này về môi trường thiên nhiên thật đáng kinh ngạc. Họ có thể nghe, ngửi, và nhìn thấy những thứ tôi không thể thấy. Tôi thậm chí không thấy những con khỉ mà họ đang phóng phi tiêu để bắt.

Đây là Yadira. Yadira mới chỉ 5 tuổi. Cô bé thuộc một bộ tộc sống gần người Huaorani. Bộ tộc của em phải di chuyển ba lần trong 10 năm vừa rồi vì dầu tràn. Chúng ta chẳng bao giờ nghe đến chuyện đó. Và vụ xâm hại gần đây nhất mà những con người này phải chịu đó là một phần của Kế hoạch Colombia. Chúng ta đang phun Paraquat hay Round Up hay gì đó -- ta đang hủy hoại hàng ngàn héc ta cây cối ở vùng Amazon thuộc nước Ecuado cho cuộc tranh giành dược phẩm. Và chính những người này là người phải đỡ lấy gánh nặng của nó.

Đây là Mengatoue. pháp sư của bộ tộc Huaorani. Ông nói với chúng tôi. Các anh biết đấy, tôi giờ đã già, tôi bắt đầu thấy mệt, tôi mệt mỏi vì phải phóng lao vào những người công nhân khai thác dầu. Tôi chỉ ước họ hãy đi đi. Và thường thì tôi đi một mình khi làm việc. Nhưng trong chuyến đó, tôi dẫn một chương trình cho Discovery, khi đi tới đó cùng đội, tôi có hơi lo ngại về việc phải đi vào với một đám người, đặc biệt là khi thâm nhập sâu vào bộ tộc Huaorani. Và hoá ra những người này đã dạy tôi vài điều về cách hoà nhập cùng người bản xứ. (Cười)

Một trong những điều tôi làm ngay trước vụ 11/9 vaò tháng Tám năm 2001 tôi dẫn con trai mình là Dax lúc đó nó 16 tuổi tôi dẫn cháu tới Pakistan. Bởi vì, thoạt tiên, bạn biết đấy, tôi đã dẫn cháu đi cùng một số chuyến tôi muốn cháu thấy những người phải sống với một đô mỗi ngày hoặc ít hơn. Tôi muốn cháu trải nghiệm thế giới đạo Hồi. Và tôi muốn nó nhìn thấy nhiều thứ. Tôi chuẩn bị tới đó để làm việc cùng một nhóm người để ghi lại câu chuyện về một nhóm người có tên là Kalash. Đó là một nhóm người theo thuyết duy linh - khoảng 3000 người sống ở một vùng rất nhỏ xung quanh là người đạo Hồi. Chỉ còn lại 3000 người Kalash. Những con người tuyệt vời. Và đó là một trải nghiệm rất tốt cho con tôi. Cháu thức cả đêm cùng họ, đánh trống và khiêu vũ. Cháu còn mang theo một quả bóng và mỗi đêm, ở ngôi làng nhỏ này, chúng tôi chơi bóng.

Rồi chúng tôi lên núi gặp pháp sư của họ. Nhân tiện, Mengatoue cũng là pháp sư ở bộ tộc anh ấy. Còn đây là John Doolikahn, pháp sư của người Kalash. Ông sống trên núi ngay sát biên giới với Afghanistan. Thật ra, ở phiá bên kia là vùng Tora Bora vùng mà người ta cho là Osama bin Laden đang ở. Đây là khu thổ dân. Chúng tôi theo dõi và ở với John Doolikahn. Và vị pháp sư - tôi đã thực hiện một loạt ảnh về saman giáo, là một hiện tượng thú vị. Nhưng ở khắp thế giới các pháp sư có cách lên đồng khác nhau. Ở Pakistan thì họ đốt là cây bách xù rồi hiến tết một con thú, rưới máu nó lên lá cây rồi hít khói vào. Tất cả họ hướng tới các vị thần núi để cầu nguyện trong lúc lên đồng.

Tôi nghĩ, cho trẻ em làm quen với nhiều hiện thực khác nhau là một điều quan trọng. Như Dan Dannett đã nói buổi hôm kia -- rằng một chương trình học cho phép các em học nhiều tôn giáo khác nhau -- sẽ tạo ra cách suy nghĩ linh động -- cho trẻ em trí óc linh hoạt để hiểu nhiều hệ tín ngưỡng khác nhau. Tôi nghĩ điều đó rất cần thiết cho thế giới hiện nay khi chúng ta chứng kiến nhiều mâu thuẫn tín ngưỡng đang xảy ra Và những hậu quả an ninh mà chúng để lại cho con người. Năm năm trước chúng tôi đã làm điều này: chúng tôi khởi xướng một chương trình kết nối trẻ em ở các cộng đồng bộ tộc thiểu số với trẻ em ở Mỹ. Đầu tiên, chúng tôi bắt liên hệ cho một vùng ở Navajo Nation với một lớp học ở Seatle. Hiện nay, chúng tôi đã có 15 trụ sở. Một ở Kathmandu, Nepal; ở Dharamsala, Ấn Độ; ở Takaungu, Kenya -- Takaungu có một phần ba là người Cơ Đốc, một phần ba Hồi Giáo và một phần ba theo thuyết duy linh. Ngoài ra, còn có trụ sở ở Ollantaytambo, Peru và Làng Arctic, Alaska.

Đây là Daniel, một trong những học sinh của chúng tôi tại Làng Arctic, Alaska. Em sống trong một lều gỗ nhỏ không có nước, không có lò sưởi -- không có cửa sổ nhưng có Internet tốc độ cao. Đây là -- cái này đang lan ra khắp chốn -- đây là trụ sở của chúng tôi ở Ollantaytambo, Peru, cách đây bốn năm khi bọn trẻ lần đầu tiên thấy những chiếc máy tính đầu tiên của chúng. Giờ thì các em đã có máy vi tính trong lớp học. Và cách chúng tôi làm là chúng tôi dạy bọn trẻ kể chuyện bằng kỹ thuật số. Chúng tôi khích lệ các em kể về những vấn đề trong cộng đồng của mình những vấn đề mà các em quan tâm. Tấm này chụp ở Peru, khi các em kể về một dòng sông mà các em đã dọn sạch. Chúng tôi làm những điều này trong các buổi hội thảo, chúng tôi mang đến những người muốn học cách thức và quy trình kể chuyện bằng kỹ thuật số, và để họ làm việc với bọn trẻ. Chỉ trong năm ngoái, chúng tôi đã thu nhận một nhóm trẻ vị thành niên và đạt được kết quả tốt nhất. Và mơ ước của chúng tôi là mang các em vị thành niên lại với nhau để các em có thể trải nghiệm việc phục vụ cộng đồng và trải nghiệm nền văn hoá của nhau, trong khi dạy cho các trẻ em khác và giúp họ xây dựng nền tảng cộng đồng ở các vùng này.

Đây là cảnh dạy Photoshop trong một làng ở Dharamsala của trẻ em Tây Tạng. Chúng tôi có trang web, nơi tất cả các em đều có trang chủ. Đây là phim của các em. Có khoảng 60 bộ phim mà các em này đã làm. Và chúng khá xuất sắc đấy. Tôi muốn cho các bạn thấy điều này -- sau khi yêu cầu các em làm phim, chúng tôi tổ chức một đêm chiếu phim cho cộng đồng. Đây là ở Takaungu -- chúng tôi có một máy phát và một máy chiếu kỹ thuật số. Chúng tôi chiếu phim lên một kho thóc, và chiếu một trong những bộ phim của các em. Nếu có cơ hội, bạn có thể lên trang web của chúng tôi và sẽ thấy những tác phẩm xuất sắc của các em nhỏ này.

Một điều nữa là: tôi muốn mang lại tiếng nói cho những dân tộc thiểu số. Đó là một trong những động lực lớn. Nhưng một động lực khác, đó chính là bản chất hạn hẹp, thiển cận của đất nước chúng ta. National Geographic vừa làm Cuộc nghiên cứu Roper về các đối tượng từ 18 đến 26 tuổi ở đất nước chúng ta và ở chín nước công nghiệp khác. Cuộc nghiên cứu đó tốn đến hai tỉ đô. Và nước Mỹ xếp hạng gần chót về kiến thức địa lý. 70 phần trăm thanh niên không thể chỉ ra vị trí của Afghanistan hay Irap trên bản đồ. 60 phần trăm không tìm thấy Ấn Độ. 30 phần trăm không tìm thấy Thái Bình Dương. Và đây là một cuộc khảo sát được tiến hành cách đây chỉ vài năm.

Đến đây, với một vài phút còn lại, tôi muốn cho các bạn xem một đoạn phim một học sinh đã làm ở Guatemala. Chúng tôi vừa có một hội thảo tại Guatemala. Một tuần trước khi chúng tôi đến buổi hội thảo, một vụ lở đất lớn do Bão Stan gây ra vào tháng Mười năm ngoái đã chôn sống 600 người trong làng. Và em bé này sống trong ngôi làng đó -- lúc chuyện xảy ra, em không có mặt ở đó -- và đây là bộ phim ngắn em đã gom góp được về biến cố này. Trước khi làm bộ phim này, em chưa được thấy chiếc máy tính nào. Chúng tôi đã dạy Photoshop cho cậu bé và -- Ừ, bật lên được rồi.

Đây là một đoạn tụng đám ma cổ của người Maya mà cậu bé có được từ ông ngoại.

Cảm ơn các bạn rất nhiều. (Vỗ tay)