Naomi Klein: Nghiện mạo hiểm

Tôi vừa làm một việc mà tôi chưa từng làm bao giờ. Tôi đã trên một con tàu nghiên cứu trên biển trong một tuần lễ. Tôi không phải là một nhà khoa học, nhưng tôi được tháp tùng một đoàn nghiên cứu khoa học xuất sắc từ trường đại học Nam Florida những người đã và đang lần theo những vết dầu loang từ BP trên vịnh Mexico. Đây là thuyền của chúng tôi. Những nhà khoa học tôi đi cùng không tìm hiểu về ảnh hưởng của dầu loang trên những động vật lớn như chim, rùa, cá heo hay những thứ to lớn khác. Họ tìm hiểu những thứ rất nhỏ bị ăn bởi những thứ to hơn một chút và những thứ này bị ăn bởi những thứ to hơn nữa. Và họ tìm ra rằng những vệt dầu loang vô cùng độc hại cho các loài thực vật phù du và đây là một tin rất xấu, vì rất nhiều sự sống phụ thuộc vào sinh vật này. Đối lập với những gì chúng ta nghe được từ vài tháng trước về việc 75% lượng dầu đó đã biến mất một cách kì diệu và rằng chúng ta không phải lo lắng về vấn đề đó nữa, thảm họa này vẫn đang tiếp tục. Nó vẫn tiếp tục ảnh hưởng lên chuỗi thức ăn ở bậc cao hơn. Chúng ta không nên quá ngạc nhiên về điều này. Rachel Carson -- mẹ đỡ đầu của thuyết môi trường học hiện đại -- đã cảnh báo chúng ta về điều này từ năm 1962. Bà đã chỉ ra rằng những người có quyền lực -- theo cách bà gọi họ -- những người rải thảm thuốc trừ sâu độc hại như DDT lên làng mạc và những cánh đồng với mục đích tiêu diệt côn trùng nhỏ chứ không phải các loài chim. Nhưng họ đã quên rằng chim ăn côn trùng, rằng chim sẻ ăn rất nhiều sâu đã bị nhiễm DDT. Và rồi trứng chim sẻ không thể nở và những loài chim hót chết hàng loạt, những thị trấn trở nên yên lặng. Vì thế có cuốn sách tựa đề "Mùa xuân yên tĩnh". Tôi đang cố chỉ ra những điều thôi thúc tôi quay trở lại Vịnh Mexico, vì tôi là người Canada, và tôi không có mối liên hệ tổ tiên nào ở đây. Tôi nghĩ điều đó chính là việc chúng ta chưa hoàn toàn nhìn nhận đúng đắn ý nghĩa của thảm họa này, hậu quả ra sao khi có một lỗ thủng trên thế giới của chúng ta, và nó có ý nghĩa gì khi chúng ta đang theo dõi trực tiếp trên TV nguồn tài nguyên từ lòng trái đất tràn ra 24 giờ một ngày hàng tháng trời. Sau khi tự nhủ với bản thân chúng ta rằng những công cụ và công nghệ có thể điều khiển tự nhiên, đột nhiên ta phải đối mặt với điểm yếu của chính mình, với sự thiếu kiểm soát, khi mà dầu vẫn cứ tràn trong mọi nỗ lực nhằm ngăn nó lại. Dàn thêm các thùng lớn, cài đặt thêm các van và, đáng nhớ nhất là, junk shot-- một ý tưởng "sáng suốt" khi ném vỏ xe hay banh gôn cũ xuống cái lổ hổng trong lòng đất đó. Nhưng thậm chí nghiêm trọng hơn nguồn năng lượng hung dữ đang trào ra từ cái giếng ấy là sự khinh suất đã dẫn đến sự hoang phí năng lượng đó-- sự thiếu cẩn trọng, thiếu kế hoạch, đặc trưng trong các hoạt động từ công tác khoan đến hoạt động dọn dẹp. Nếu có một điều mà sự khắc phục sơ sài của PB thể hiện rõ ràng đó là, như thói quen xưa nay, chúng ta trở nên quá sẵn sàng để cá cược những thứ rất giá trị và không thể thay thế được --- và làm vậy, khi không có kế hoạch dự phòng nào không một chiến lược phòng hờ nào. Và BP không phải là kinh nghiệm đầu tiên trong những năm gần đây. Những vị lãnh đạo của chúng ta cứ đâm đầu vào chiến tranh, mơ tưởng về những câu chuyện hạnh phúc về điệu nhảy thưởng bánh và thiên đường chào đón và sau đó là những năm dài kiểm soát những tổn hại chết người, Sự phản tác dụng của sự tăng đột biến các cuộc chiến và các cuộc chống nổi dậy, lại một lần nữa, không có chiến lược rõ ràng. Những nhà phù thuỷ tài chính của ta cũng rơi vào trạng thái quá tự tin tương tự, tự thuyết phục mình rằng những ảo tưởng đó là một xu hướng mới của thị trường -- một xu hướng không bao giờ khủng hoảng. Và khi khủng hoảng xảy ra, những người giỏi nhất và thông minh nhất lại xử dụng phương pháp tài chính tương tự như junk shot -- trong trường hợp này, là quẳng đi hàng đống tiền khổng lồ vô cùng cần thiết cho những dịch vụ công cộng xuống một cái hố khác. Như với BP, cái lỗ đã bị bít lại, ít nhất là tạm thời, nhưng với một cái giá rất đắt. Chúng ta phải tìm hiểu là tại sao chúng ta cứ để điều này diễn ra, vì chúng ta đứng trước trò cá cược đáng giá nhất trong tất cả: quyết định cái gì phải làm, hay không phải làm gì về sự biến đổi khí hậu. Và bây giờ như bạn đã thấy rất nhiều thời gian đã bị lãng phí, trên đất nước này và trên cả thế giới trong những cuộc tranh cãi xoay quanh khí hậu. Đặt câu hỏi là, "Nếu như những nhà khoa học của IPC đều sai hết?" Bây giờ một câu hỏi xác đáng hơn -- như nhà vật lý của MIT Evelyn Fox Keller đặt ra -- là, "Nếu như những nhà khoa học đó đều đúng thì sao?" Đưa ra những mạo hiểm, cuộc khủng hoảng khí hậu là tiếng chuông cảnh tỉnh chúng ta phải hành động dựa vào những quy tắc đề phòng -- dựa trên nguyên tắc là khi sức khoẻ con người và môi trường đang gặp nguy hiểm nghiêm trọng và khi những tổn thất là không thay đổi được chúng ta không thể cứ mãi chờ một thuyết khoa học hoàn hảo chắc chắn. Thà là sai lầm trong sự thận trọng. Hơn nữa, gánh nặng để chứng minh rằng một giải pháp là an toàn không nên đặt lên những người bị hại, mà nên đặt lên ngành công nghiệp đang kiếm lợi nhuận. Nhưng chính sách về khí hậu trên một thế giới giàu có -- nếu đó là điều có thể có -- lại không dựa trên sự thận trọng, mà là trên sự phân tích lợi nhuận, giá cả-- tìm kiếm những chuỗi hành động mà các nhà kinh tế tin rằng sẽ có ảnh hưởng ít nhất trên chỉ số GDP. Thay vì đặt câu hỏi là, khi sự thận trọng là cần thiết, chúng ta có thể làm gì nhanh nhất có thể để tránh một thảm hoạ cực kì lớn, chúng ta lại tự hỏi một câu hỏi kì quái như thế này: "Chúng ta có thể đợi lâu nhất đến bao giờ trước khi chúng ta nghiêm túc hạn chế sự thải ra? Chúng ta có thể dây dưa đến tận 2020, 2030, 2050?" Hay chúng ta hỏi, "Chúng ta có thể để hành tinh này nóng hơn bao nhiêu nữa và chúng ta vẫn tồn tại được? Chúng ta có thể chịu được hai độ, ba độ, hay -- cái đích mà ta đang tiến tới -- là bốn độ?" Một điều nữa, cái giả thuyết là chúng ta có thể điều khiển một cách an toàn hệ thống khí hậu cực kì phức tạp của trái đất như thể nó là một cái nhiệt kế, làm cho hành tinh không quá nóng, cũng không quá lạnh, nhưng chỉ vừa đúng -- nghe như kiểu Goldilocks (một thuyết kinh tế có tên từ truyện cổ tích ở Anh, Goldilocks and Three Bears) -- là hoàn toàn mơ tưởng, và chắc chắn không được đề ra từ các nhà khoa học khí hậu; nó đề ra từ những nhà kinh tế áp đặt cách suy nghĩ về thuyết cơ giới lên khoa học. Sự thật đơn giản là chúng ta không biết sự ấm lên mà ta gây ra sẽ ngày càng lấn át như những mạch nối tiếp. Vì vậy một lần nữa, tại sao chúng ta cứ mạo hiểm một cách điên cuồng với những điều quý giá? Một tá những lời giải thích xuất hiện trong đầu bạn lúc này, như sự tham lam. Đây là một cách giải thích phổ biến thế, và nó cũng rất đúng. Vì chấp nhận mạo hiểm cao, như chúng ta đều biết, được trả rất nhiều tiền. Một cách giải thích khác cho sự liều lĩnh mà bạn thường nghe là sự ngạo mạn. Tham lam và ngạo mạn có liên hệ mật thiết với nhau khi nó cùng dẫn đến sự liều lĩnh. Ví dụ, nếu bạn đến gặp một nhân viên ngân hàng 35 tuổi mượn về nhà gấp 100 lần lương của một bác sĩ phẫu thuật não, thì bạn cần phải có một câu chuyện, bạn cần một câu chuyện để làm cho sự chênh lệch đó có thể chấp nhận được. Và bạn thật ra không có nhiều lựa chọn. Bạn hoặc là một kẻ lừa tiền giỏi giang khó tin, và bạn cao chạy xa bay với số tiền -- bạn qua mặt được hệ thống -- hay bạn là một thiên tài, mà thế giới chưa từng đươc biết đến. Cả hai lựa chọn này -- thiên tài và kẻ lừa đảo -- làm cho bạn trở nên vô cùng ngạo mạn và vì thế có xu hướng chấp nhận những mạo hiểm lớn hơn. Một điều nữa, Tony Hayward, cựu giám đốc điều hành của BP có một tấm bảng trên bàn ông ấy viết một khẩu hiệu rằng: "Bạn sẽ thử làm gì, khi bạn biết rằng bạn không thể thất bại?" Đó thật ra là một tấm biển khá phổ biến, và đây là một khán giả đầy những người vượt trội nên tôi cá là một vài các bạn cũng có một tấm biển như vậy. Đừng xấu hổ. Dẹp khỏi đầu bạn sự sợ thất bại sẽ là một điều có ích nếu bạn đang luyện tập cho một cuộc thi 3 môn phối hợp hay chuẩn bị một bài diễn văn cho TED nhưng cá nhân tôi nghĩ rằng, những người với sức mạnh để xoay chuyển nền kinh tế hay huỷ diệt cả hệ sinh thái thì nên có một bức tranh Icarus treo trên tường bởi vì -- có lẻ không nhất thiết là cái này -- nhưng tôi muốn họ cân nhắc về những khả năng của thất bại mọi lúc. Vậy ta có sự tham lam, chúng ta có sự quá tự tin/ngạo mạn, nhưng vì chúng ta đang ở TED của những người phụ nữ, hãy xem xét một khía cạnh khác cũng có thể trong một cách nhỏ nào đó gây nên sự liều lĩnh trong xã hội. Và tôi sẽ không nhấn mạnh điểm này, nhưng nghiên cứu cho thấy, giống như những nhà đầu tư, phụ nữ thường ít chấp nhận những mạo hiểm liều lĩnh hơn là đàn ông, hoàn toàn bởi vì, như chúng ta nghe qua, phụ nữ thường không kiêu căng theo cái cách của đàn ông. Hóa ra được trả ít hơn và được khen ít hơn có những mặt tích cực của riêng nó --- ít nhất là cho xã hội. Ngược lại được nghe liên tục rằng bạn tài giỏi, được chọn lựa và được sinh ra để thống trị thì lại có những mặt tiêu cực xã hội. Và vấn đề này -- gọi là sự nguy hiểm của đặc quyền -- đưa chúng ta đến gần hơn cái nguồn gốc của xu hướng liều lĩnh của tất cả chúng ta. Vì không ai trong chúng ta -- ít ra là ở bán cầu Bắc -- cả đàn ông và phụ nữ, được miễn khỏi cảnh báo này. Đây là điều mà tôi đang đề cập đến. Dù cho chúng ta thật sự tin tưởng chúng hay cố tình phủ nhận chúng, văn hoá chúng ta còn tồn tại những ràng buộc về những mẩu truyện điển hình về sự thống trị tự nhiên và mọi thứ khác. Những câu chuyện về các mảnh đất mới và các cuộc xâm chiếm, những câu chuyện về vận mệnh trời phú, những câu chuyện về sự tận thế và sự cứu rỗi. Và khi bạn nghĩ rằng những câu chuyện này đã là quá khứ, và chúng ta đã quên đi, thì chúng lại xuất hiện ở những chổ xa lạ nhất. Ví dụ như, khi tôi đi ngang qua mục quảng cáo này ngoài nhà vệ sinh nữ ở sân bay thành phố Kansas. Nó quảng cáo mẫu mới của điện thoại Motorola, và vâng, nó nói rằng, "Đánh vào mặt mẹ thiên nhiên." Và tôi không đưa thứ này ra để phê bình Motorola -- đó chỉ là nói thêm thôi. Tôi đưa ra thứ này bởi vì -- họ không phải là một nhà tài trợ, đúng không? -- bởi vì, theo cách này, thì đây là một phiên bản ngu ngốc về nguồn gốc câu chuyện của chúng ta. Ta cứ hành hạ mẹ thiên nhiên và thắng. Và chúng ta luôn thắng, vì chế ngự được thiên nhiên là số mệnh của chúng ta. Nhưng đây không phải câu chuyện cổ tích duy nhất về chúng ta và tự nhiên. Một cái khác, còn quan trọng hơn, về một người mẹ thiên nhiên giống hệt vậy luôn nuôi dưỡng và không hề nản lòng đến nỗi chúng ta không bao giờ làm sứt mẻ sự phong phú ấy. Hãy nghe Tony Hayward một lần nữa. "Vùng vịnh Mexico là một đại dương rất lớn. Lượng dầu và chất phân tán mà ta đang đổ vào đó chỉ là rất nhỏ so với tổng lượng nước khổng lồ." Nói một cách khác, đại dương đó rất lớn, bà ấy có thể chấp nhận được. Chính cái giả thuyết cơ bản về sự vô giới hạn làm cho ta dễ dàng chấp nhận những mạo hiểm liều lĩnh mà ta đang làm. Bởi vì đây là chuyện kể thật: Dù ta có gây tổn hại thế nào, thì sẽ luôn có nhiều hơn -- nhiều nguồn nước hơn, nhiều nguồn đất hơn, nguồn tài nguyên chưa sử dụng hết. Cái mới sẽ có sẵn để thay thế cái cũ. Một công nghệ mới sẽ ra đời để khắc phục những sai lầm chúng ta vừa gây ra. Trong một cách nào đó, đây là câu chuyện về sự xây dưng châu Mỹ, cái miền đất hứa mà người Châu Âu đã tìm đến. Và đó cũng là câu chuyện của chủ nghĩa tư bản hiện đại. Vì chính sự trù phú của vùng đất này đã tạo nên nền kinh tế chúng ta, một nền kính tế không thể tồn tái nếu không có sự phát triển không ngừng và một tài nguyên không cạn kiệt của những vùng đất mới. Vấn đề ở đây chính là câu chuyện này là lời nói dối trắng trợn. Trái Đất luôn có giới hạn, chúng ta đả không nhìn thấy được thôi. Và bây giờ chúng ta đang đến gần các giới hạn này trên mọi miền đất. Tôi tin chắc rằng chúng ta biết điều này, như tự bẫy chúng ta vào cái thòng lọng của những câu chuyện. Chúng ta không những kể đi và kể lại những câu chuyện nhàm chán, mà chúng ta còn làm như vậy với sự điên cuồng không kiểm soát thành thật mà nói, gần như tự sát. Còn cách nào nữa để giải thích cái lổ hỗng văn hoá chiếm đóng bởi Sarah Palin. Một mặt thì cổ vũ chúng ta "Khai thác, cứ khai thác", bởi vì Chúa đã ban những tài nguyên đó xuống đất để chúng ta khai thác, một mặt khác lại ca tụng vẻ đẹp hoang sơ của vùng đất Alaska trong chương trình truyền hình của bà ấy. Cả hai thông điệp nghe vô tư một cách ngớ ngẩn. Chối bỏ tất cả những nỗi sợ hãi hùng là chúng ta đã tới đường cùng. Tự nói rằng không có giới hạn nào hết. Tự nói rằng sẽ có một vùng đất mới khác. Ngừng lo lắng đi và hãy cứ mua sắm. Không phải chỉ nói đến Sarah Palin và chương trình TV của bà ta. Trong những cuộc nói chuyện về môi trường, chúng ta thường nghe nói rằng, thay vì chuyển sang nhưng nguồn năng lượng có khả năng tái tạo, chúng ta nên tiếp tục như hiện tại. Sự đánh giá này, thật không may, là quá lạc quan. Sự thật là chúng ta đã cạn kiệt các nguồn nhiên liệu hóa thạch có thể khai thác dễ dàng đến nỗi chúng ta đã lao vào một kỉ nguyên thương mại mạo hiểm hơn, kỉ nguyên của năng lượng cùng cực. Điều đó có nghĩa là khai thác dầu ở vùng biển sâu thẳm nhất, bao gồm vùng biển băng Bắc cực nơi mà việc dọn dẹp sau đó là không thể. Nó có nghĩa là những giàn khoan dầu lớn và những hoạt động khai thác than đá khổng lồ, mà chúng ta chưa từng thấy. Và gây tranh cãi nhất, là những bãi cát hắc ín. Tôi luôn ngạc nhiên là rất ít người ở ngoài Canada biết về những bãi cát hắc ín Alberta, nơi mà năm nay sẽ trở thành nguồn nhập khẩu dầu số một cho nước Mỹ. Chúng ta nên giành một ít gian để hiểu vấn đề này, vì tôi tin rằng nó liến quan đến sự liều lĩnh và con đường chúng ta đang đi hơn những cái khác. Đây là nơi những bãi cát hắc ín tồn tại nằm dưới một trong những khu rừng Boreal tráng lệ cuối cùng. Dầu ở đây không phải ở dạng lỏng; bạn không thể cứ khoan một cái lỗ rồi bơm nó lên. Dầu ở đây có dạng chất rắn, trộn chung với đất. Vì để lấy dầu, trước hết bạn phải đốn bỏ các cây xung quanh. Sau đó ta lọc phần đất tầng mặt ra và lấy đi phần cát dầu. Quán trình này cần một lượng nước khổng lồ, và sau đó thải ra những ao nước đầy chất độc hại. Đây quả là một tin tồi tệ đối với người bản xứ sống ở hạ nguồn, những người này có khả năng bị ung thư vô cùng cao. Và bây giờ hãy nhìn những bức ảnh này, thật khó có thể tin được quy mô của quá trình khai thác này, nó có thể thấy được từ không gian và có thể lan ra với diện tích bằng cả nước Anh. Tôi nghĩ nó thật sự có ích khi nhìn thấy những chiếc xe tải dùng để dịch chuyển đất, những chiếc xe to nhất từng được sản xuất. Đó là một người dưới cái bánh xe. Ý tôi ở đây là đây không phải là khai thác dầu, cũng không phải khai thác mỏ. Đây là lột da mặt đất. Những cảnh quan sặc sỡ, rộng lớn đang bị phá huỷ từ từ, chỉ còn lại duy nhất màu xám. Và tôi phải nói rằng đây vẫn là một hành động kinh tởm nếu nó không thải ra một nguyên tố carbon nào. Nhưng sự thật là, trên trung bình để chuyển đất đó thành dầu thô nó tạo ra gấp ba lần gas hiệu ứng nhà kính so với sản xuất dầu theo lối thông thường ở Canada. Còn cách nào để diễn tả điều này, ngoài một sự điên rồ đúng nghĩa? Chỉ khi chúng ta nhận thức được rằng chúng ta cần học để sống trên bề mặt hành tinh này, bằng năng lượng mặt trời, gió và sóng biển, thì ta đang mong chóng đào bới để lấy những thứ ở sâu thẳm nhất mà ta có thể tưởng tượng ra. Đây là nơi mà câu chuyện về sự phát triển không ngừng đã đưa chúng ta tới, đến cái lỗ đen ngay giữa trung tâm nước tôi -- là vết thương của cả hành tinh như giếng dầu phun của PB, mà chúng ta không thể nhìn lâu được. Như Jared Diamond và những người khác chỉ ra, đây là cách mà các nền văn minh tự sát, bằng cách phóng nhanh tốc độ một cách đáng trách ngay lúc mà họ lẽ ra nên hãm phanh. Vấn đề là những câu chuyện của chúng ta cũng đã bao hàm câu trả lời. Ở phút cuối, chúng ta cũng sẽ giải cứu giống như phim truyền hình Hollywood, như trong Rapture. Bởi vì tôn giáo muôn thuở của chúng ta là công nghệ kỹ thuật. Các bạn có lẽ đã thấy ngày càng nhiều các tiêu đề như thế này. Và thông điệp đằng sau loại kỹ thuật địa lý này, theo cách nó được gọi, là khi hành tinh nóng lên, chúng ta có thể bắn các chất như sunfat hay aluminum vào tầng bình lưu để làm phản chiếu các tia nắng mặt trời vào không gian, và như vậy làm hành tinh mát hơn. Một kế hoạch ngớ ngẩn -- và tôi bịa ra điều này -- đặt một thứ tương tự như cái vòi phun trong vườn khoảng 18.5 dặm lên bầu trời, treo lơ lửng như những quả bong bóng, để phun ra khí sunfat điôxít. Như vậy, giải quyết ô nhiễm bằng cách gây ra nhiều ô nhiễm hơn. Cũng giống như junk shot cuối cùng. Những nhà khoa học nghiêm túc trong nghiên cứu này đều nhấn mạnh rằng các kỹ thuật này hoàn toàn chưa được thử nghiệm. Họ không biết liệu chúng sẽ có hiệu quả hay không, và họ hoàn toàn không biết là có những tác dụng phụ đáng sợ nào hay không. Tuy nhiên, chỉ việc đề cập đến kỹ thuật địa lý, đang được thán phục trong một vài nhóm -- đặc biệt là trên các phương tiện truyền thông -- với sự phấn khởi, hay làm nhẹ lòng. Một lối thoát đã được tìm thấy. Một miền đất mới đã được khám phá. Và quan trọng nhất, chúng ta không cần thay đổi cách sống nữa. Bạn nên hiểu rằng, đối với một số người, chúa của họ là một người mặc chiếc áo choàng. Với những người khác, đó lại là một người cầm vòi nước trong vườn. Chúng ta cần những câu chuyện mới một cách tuyệt vọng. Những câu chuyện với nhiều kiểu anh hùng khác nhau luôn dũng cảm đối mặt với nhiều mạo hiểm khác nhau -- những mạo hiểm mà không hề khinh suất, những mạo hiểm áp dụng những quy tắc đề phòng trong thực tế, thậm chí là qua những hành động trực tiếp -- như hàng trăm thanh niên sẵn sàng bị bắt khi ngăn chặn những nhà máy điện ô nhiễm môi trường hay đấu tranh khai thác mỏ trên đỉnh núi. Chúng ta cần những câu chuyện để thay thế các chuyện kể về sự phát triển không ngừng lặp đi lặp lại để nhắc chúng ta gieo nhân nào thì gặt quả đấy, rằng đây là ngôi nhà duy nhất của chúng ta; sẽ không có một lối thoát nào khác. Có thể đó là nghiệp chướng, hay vật lý, hành động và phản ứng lại, đó là sự đề phòng: cái quy tắc nhắc chúng ta rằng cuộc sống quá đắt giá để có thể liều lĩnh dù với bất kỳ lợi nhuận nào. Cảm ơn. (vỗ tay)