Matt Ridley: Khi các ý tưởng kết hợp ăn ý với nhau.

Khi tôi còn là 1 sinh viên ở Oxford vào những năm 70. tương lai của thế giới lúc đó chẳng có gì hứa hẹn. Sự bùng nổ dân số không ngừng. Nạn đói toàn cầu là hiển nhiên. Ung thư lan tràn gây nên từ những hóa chất trong môi trường đã rút ngắn tuổi thọ của chúng ta. Mưa axít ở trong rừng. Sa mạc xâm lấn vào đất liền 1 tới 2 dặm 1 năm. Dầu đang cạn kiệt. 1 cuộc chiến tranh hạt nhân sẽ đưa chúng ta tới diệt vong. Tất cả những điều đó đã không xảy ra. (Tiếng cười) và thật đáng king ngạc, nếu bạn nhìn vào những gì đã xảy ra ở thời đại của tôi, mức thu nhập bình quân theo đầu người của 1 người bình thường, trong điều kiện thực tế, được điều chỉnh để chống lạm phát, đã tăng gấp 3 lần. Tuổi thọ tăng lên 30%. tỷ lệ tử vong sơ sinh được giảm xuống 2/3 lương thực tính theo đầu người tăng lên 1/3 Và tất cả những điều đó xảy ra cùng lúc với việc dân số tăng gấp đôi.

Chúng ta đã làm được điều đó như thế nào -- dù bạn có nghĩ điều đó là tốt hay xấu -- Chúng ta đã làm được điều đó như thế nào? Làm thế nào mà chúng ta đã trở thành giống loài duy nhất có được sự thịnh vượng và đông đúc như thế này? dải màu này là tương ứng cho dân số còn trục tung tương ứng với GDP tính theo đầu người. Tôi nghĩ là để trả lời câu hỏi này các bạn cần phải hiểu rằng loài người đã cùng nhau cho những ý tưởng của họ kết hợp và tái kết hợp như thế nào, để chúng gắn kết với nhau. Nói 1 cách khác, các bạn cần phải hiểu Những ý tưởng đó đã giao cấu như thế nào.

Tôi muốn bạn tưởng tượng chúng ta đã đi từ việc làm ra 1 thứ như thế này đến việc làm ra 1 thứ như thế kia như thế nào Chúng đều là những đồ dùng thực tế. 1 cái là rìu cầm tay Acheulean từ nửa triệu năm trước của những người đứng thẳng cổ xưa. Cái còn lại thì rõ ràng là 1 con chuột vi tính. Cả 2 đều cùng kích cỡ và hình dạng theo 1 cách chính xác kì lạ. Tôi đã thử tính xem cái nào lớn hơn, nhưng thất bại. Là vì chúng đều được thiết kế để vừa vặn với tay cầm của con người. Chúng đều là những công cụ. Cuối cùng, điểm giống nhau này không còn thú vị nữa. Nó chỉ cho ta thấy rằng chúng được thiết kế để vừa vặn với tay cầm của con người. Điểm khác biệt mới là cái tôi quan tâm. Bởi vì vật bên trái là 1 thiết kế không thay đổi trong suốt khoản 1 triệu năm -- Từ 1,5 triệu năm tới nửa triệu năm trước. Người đứng thẳng làm ra cùng 1 loại công cụ cho 30.000 thế hệ. Dĩ nhiên có 1 vài thay đổi nhỏ, Nhưng nó còn chậm hơn cả sự thay đổi của bộ xương ngày ấy. Không có tiến bộ, không có cách tân. Đó là 1 hiện tượng lạ thường, nhưng là sự thật. Trong khi đó vật bên phải thì lỗi thời chỉ sau 5 năm. Và còn 1 điểm khác biệt khác nữa, là vật bên trái được làm ra từ 1 vật chất duy nhất. Còn vật bên phải thì được làm từ hỗn hợp nhiều chất khác nhau, từ silicon, kim loại, nhựa dẻo v.v.. Và hơn thế nữa, nó còn là hỗn hợp của nhiều ý tưởng khác, ý tưởng phát minh ra nhựa dẻo, phát minh ra laser, phát minh ra bóng bán dẫn. Chúng đều được kết hợp với nhau để tạo ra công cụ này.

Và sự kết hợp này, công nghệ tích lũy này đã kích thích sự tò mò của tôi. Bởi vì tôi nghĩ đó là chìa khóa để hiểu ra sự vận động của thế giới.- Cơ thể của tôi cũng là sự tích lũy của nhiều khái niệm, Khái niệm về tế bào da, tế bào não, tế bào gan. Chúng kết hợp với nhau. Làm thế nào mà sự tiến hóa làm được điều này? Nó nhờ vào sự sinh sản hữu tính. Trong 1 loài vô tính, nếu có 2 đột biến khác nhau trong những sinh vật khác nhau, 1 cái màu xanh và 1 cái màu đỏ, vậy 1 cái phải trội hơn cái kia. Và 1 cái phải biến mất để cái kia tồn tại. Nhưng nếu bạn có 1 loài hữu tính, thì sẽ khả thi cho 1 cá thể di truyền cả 2 đột biến kia từ những dòng giống khác. Vậy việc giao cấu sẽ cho phép 1 cá thể rút ra những tiến bộ di truyền cho cả loài. Nó không bị giới hạn bởi dòng giống của nó.

Quá trình nào mà có chung 1 ảnh hưởng tới phát triển văn hóa khi việc giao cấu đang có những tiến bộ sinh học? Và tôi nghĩ câu trả lời là sự trao đổi, thói quen trao đổi cái này với cái khác. Đó là đặc tính độc nhất của con người. Không có 1 loài động vật nào làm vậy. Bạn có thể dạy chúng 1 chút trong phòng thí nghiệm. Và thực sự thì cũng có sự trao đổi ở những loài động vật khác. Nhưng sự trao đổi 1 vật cho 1 vật khác thì không bao giờ xảy ra. Như Adam Smith đã nói: "Chưa có ai thấy 1 con chó trao đổi 1 cục xương sòng phẳng với 1 con chó khác." (Tiếng cười) Bạn có thể có nền văn hóa không có sự trao đổi. Bạn có thể có nền văn hóa vô tính. Tinh tinh, cá voi sát thủ, những loài này có nền văn hóa hẳn hoi. Chúng dạy nhau những truyền thống được truyền từ đời này sang đời kia. Trong trường hợp này, tinh tinh đang dạy nhau cách đập vỡ quả hạch bằng đá. Nhưng điểm khác biệt là những nền văn minh này không bao giờ tiến bộ, phát triển, không bao giờ tích lũy và trở thành tổ hợp. Và lý do là vì không có sự giao cấu mà tôi đã nói, và không có sự trao đổi ý tưởng Những bầy đàn tinh tinh khác nhau có những văn hóa khác nhau. Nhưng lại không có sự trao đổi ý tưởng giữa chúng.

Vậy tại sao sự trao đổi lại nâng cấp cuộc sống Câu trả lời từ David Ricardo vào năm 1817. Và đây là cách giải thích của ông lấy bối cảnh thời kì đồ đá, mặc dù ông nói về mặt thương mại giữa các nước. Adam mất 4 giờ để làm 1 cây giáo, 3 giờ để làm 1 cái rìu. Oz mất 1 giờ để làm 1 cây giáo, 2 giờ để làm 1 cái rìu. Vậy Oz đã vượt trội hơn Adam. Oz không cần tới Adam. Oz có thể tự anh ta làm ra giáo và rìu. thật ra thì không phải vậy, nếu bạn nghĩ theo hướng như thế này, Nếu Oz làm 2 cây giáo và Adam làm 2 cây rìu, sau đó họ trao đổi, thì mỗi người sẽ tiết kiệm được 1 giờ làm việc. Và họ càng làm nhiều, thì điều đó càng rõ hơn. Vì khi họ càng làm nhiều, Adam sẽ tiến bộ hơn trong việc làm rìu, và Oz sẽ tiến bộ hơn trong việc làm giáo. Vậy lợi ích trong giao dịch chỉ là để phát triển. Và đó là 1 trong những cái hay của việc trao đổi, nó còn tạo ra động lực cho việc chuyên môn hóa, và động lực cho những trao đổi sau này. Cả Adam và Oz đều tiết kiệm được 1 giờ. Đó là sự thịnh vượng, sự tiết kiệm thời gian trong việc đáp ứng nhu cầu của bạn.

Các bạn tự hỏi xem mình phải làm việc hết bao lâu để có được đủ ánh sáng cho 1 giờ đọc sách. Nếu bạn bắt đầu từ con số 0, thì bạn phải đi về vùng quê. Kiếm 1 con cừu. Giết nó để lấy mỡ. Nấu chảy ra để làm nến v.v... Vậy phải mất bao lâu? Theo tôi thì khá lâu. Bạn phải làm việc bao lâu để có được đủ ánh sáng cho 1 giờ đọc sách nếu bạn có mức lương trung bình ở Anh ngày nay? Câu trả lời chỉ là nửa giây. Trở về năm 1950, bạn phải làm việc 8 giây dựa trên mức lương trung bình bấy giờ để có được từng ấy ánh sáng. Vậy bạn đã tăng lên 7.5 giây của sự thịnh vượng. Từ năm 1950. Vì 7.5 giây đó bạn có thể làm được nhiều chuyện khác. và có thể có được thứ khác cũng như dịch vụ khác. Vào năm 1880, đó phải là 15 phút để có được lượng ánh sáng đó từ mức lương trung bình. Vào năm 1800, bạn phải làm việc 6 giờ để có được 1 cây đèn cầy có thể thắp sáng trong 1 giờ Nói 1 cách khác, 1 người có mức lương trung bình không đủ tiền để mua 1 cây đèn cầy vào năm 1800.

Nhìn lại tấm hình cái rìu và con chuột này, và bạn tự hỏi: "Ai làm ra chúng và chúng được làm cho ai?" Rìu đá được làm ra cho chính bản thân người làm ra nó. Đó là sự tự túc. Ngày nay ta gọi đó là sự đói kém. Nhưng con chuột vi tính được làm ra cho tôi từ nhiều người khác. Vậy thì bao nhiêu người? Vài chục? Vài trăm? Vài ngàn? Tôi thì cho là cả triệu người. Bởi vì bạn phải tính cả những người trồng cà phê, làm ra cho những người làm việc ở giàn khoan, khai thác dầu, để rồi làm ra nhựa dẻo v.v... Tất cả họ đều làm việc để tạo ra con chuột cho tôi. Và đó là cách xã hội hoạt động. Đó là những gì chúng ta đạt được.

Thời xưa, nếu bạn giàu có, bạn có nhiều người làm việc cho bạn. Đó là cách bạn làm giàu; bạn thuê họ. Vua Louis XIV có rất nhiều người làm việc cho ông ta. Họ may cho ông những bộ quần áo ngớ ngẩn như thế này đây. (Tiếng cười) Và họ còn làm cho ông kiểu tóc như vậy hoặc cái gì cũng được. Ông ta có 498 người chuẩn bị bữa tối cho mình mỗi ngày. Nhưng 1 khách du lịch ngày nay đi quanh điện Versailles và nhìn vào hình của ông vua, anh ta cũng có 498 người chuẩn bị bữa tối cho mình. Họ làm trong những nhà hàng, quán cà phê và những cửa tiệm khắp Paris. Và họ sẵn sàng phục vụ bạn 1 bữa ăn thịnh soạn còn có chất lượng hơn cả vua Louis XIV từng có. Và đó là cái chúng ta làm vì chúng ta làm việc cho nhau. Chúng ta có khả năng dùng sự chuyên môn hóa và sự trao đổi để nâng đỡ đời sống lẫn nhau.

Chúng ta cũng thấy những động vật khác làm việc cho nhau. Kiến là 1 ví dụ kinh điển; kiến thợ làm việc cho kiến chúa ngược lại. Nhưng có 1 khác biệt lớn, chúng chỉ làm việc trong cùng 1 bầy đàn. Chúng không làm việc cho những bầy đàn khác. Và lý do là vì có sự phân chia lao động theo khả năng sinh sản. Đó là để nói, chúng phân chia theo sự sinh sản Kiến chúa làm hết những việc đó. Còn loài người, chúng ta không làm như vậy. Có 1 thứ chúng ta phải tự làm là sinh sản. (Tiếng cười) Thậm chí ở Anh, chúng ta cũng không giao phó hết việc sinh sản cho Nữ hoàng.

(Vỗ tay)

Vậy chúng ta có tập quán đó từ khi nào? Và nó đã tồn tại bao lâu rồi? Và ý nghĩa của nó là gì? Tôi nghĩ cách giải thích xa xưa nhất có lẽ là sự phân chia lao động theo giới tính. Nhưng tôi không có bằng chứng nào về việc đó. Nó giống như việc đầu tiên con người làm là nam làm việc cho nữ và ngược lại. trong xã hội người săn bắt và hái lượm, có sự phân chia lao động theo khả năng tìm kiếm thức ăn giữa những người nam đi săn bắt và những người nữ đi hái lượm. Không phải lúc nào nó cũng đơn giản vậy. Nhưng có 1 phân biệt trong vai trò đặc biệt giữa nam và nữ. Và cái hay của phương pháp này là đôi bên cùng có lợi. Trong trường hợp của người Hadza người phụ nữ biết đào củ quả để đổi lấy thịt từ người đàn ông -- họ biết là nếu muốn có protein thì họ phải đào củ quả rồi trao đổi với người đàn ông để lấy thịt. Và họ cũng không cần phải cực nhọc đi săn mấy con heo rừng. Và người đàn ông họ biết rằng họ không cần phải đi đào xới để có được củ quả. Tất cả những gì anh ta cần làm là phải giết được con heo rừng nào đó đủ lớn để có thể trao đổi. Và cả 2 bên đều nâng đỡ đời sống của nhau qua việc phân chia lao động theo giới tính.

Điều này xảy ra từ khi nào? Chúng ta không biết được, nhưng có khả năng người thượng cổ Neanderthals đã không làm vậy. Họ là giống người có sự cộng tác cao. Họ là giống người có trí thông minh. Bộ não trung bình của họ còn lớn hơn cả của tôi và các bạn có mặt ngay trong khán phòng này. Họ giàu trí tưởng tượng. Họ chôn người chết. Họ còn có thể có ngôn ngữ, vì chúng ta biết họ có gen FOXP2 giống chúng ta, điều này được khám phá ở ngay tại Oxford này đây. Và họ có thể còn có khả năng ngôn ngữ. Họ là người có trí tuệ. Không phải tôi mỉa mai gì. Nhưng không có bằng chứng cho việc phân chia lao động theo giới tính. Không có bằng chứng cho thấy phụ nữ thời đó hái lượm. Có vẻ như phụ nữ đã hỗ trợ đàn ông trong việc săn bắt. Và 1 điều nữa cũng không có bằng chứng là việc trao đổi giữa những nhóm người. Vì những vật dụng được tìm thấy ở di chỉ của người Neanderthals đều được làm từ vật liệu địa phương. Ví dụ, ở Caucasus là nơi tìm ra nhiều vật dụng của người Neanderthals Chúng đều được làm ra từ đá phiến silic địa phương. Ở cùng thung lũng đó có nhưng tàn tích của người hiện đại từ 30.000 năm trước. Và có 1 vài thứ được làm từ đá phiến silic địa phương, nhưng còn rất nhiều thứ khác được làm từ đá vỏ chai từ nơi khác. Và khi loài người bắt đầu mang vật đi như vậy, để lại nhiều bằng chứng là có sự trao đổi giữa các nhóm người.

Sự giao dịch còn lâu đời hơn nhiều so với trồng trọt. Nhiều người quên mất điều đó. Mọi người nghĩ giao dịch là điều mới mẻ hiện đai. Sự trao đổi giữa những nhóm người đã tồn tại từ hàng trăm ngàn năm trước. Và những bằng chứng về vụ mùa là vào giữa 80 tới 120 ngàn năm trước ở Châu Phi, khi bạn thấy đá vỏ chai, ngọc thạch anh và nhiều thứ khác đã được dịch chuyển từ nơi xa ở Ethiopia. Bạn còn thấy cả vỏ sò -- được khám phả bởi đội nghiên cứu ngay tại Oxford này đây-- được dịch chuyển 125 dặm trong nội địa từ Địa Trung Hải ở Algeria. Và đó là bằng chứng cho thấy con người đã bắt đầu có sự trao đổi giữa những nhóm người. Và dẫn tới sự chuyên môn hóa.

Làm thế nào bạn biết là sự di chuyển xa xôi đó mang ý nghĩa là giao dịch chứ không phải di cư? Nào nhìn những người săn bắt hái lượm tiên tiến hơn như là thổ dân, họ khai thác đá để làm rìu ở 1 nơi tên là Mt.Isa, mỏ đá đó là sở hữu của bộ tộc Kalkadoon. Họ trao đổi với những người láng giềng những thứ như là gai cá đuối. Và kết quả là rìu đá đã chiếm 1 phần lớn của nước Úc. Vậy việc dịch chuyển đường dài của những công cụ là dấu hiệu của việc trao đổi, không phải di cư.

Điều gì xảy ra khi bạn ngăn cản sự trao đổi, cũng như khả năng trao đổi và chuyên môn hóa? Câu trả lời là, bạn không chỉ làm chậm bước tiến kỹ thuật, mà còn đẩy lùi nó nữa. Điển hình là Tasmania. Khi mực nước biển dâng cao, Tasmania đã trở thành 1 hòn đảo vào 10.000 năm trước, những người sống trên đó, không chỉ tiến bộ chậm chạp hơn người ở đất liền, mà họ còn dần dần thoái hóa. Họ từ bỏ khả năng chế tạo công cụ dụng cụ đánh cá, và quần áo bởi vì với dân số khoản 4.000 người là không đủ lớn mạnh để bảo tồn một kỹ năng đặc biệt nào cần thiết để gìn giữ những kỹ thuật mà họ đã có. Cứ như thể những người trong khán phòng này bị quẳng vào 1 đảo sa mạc. Có bao nhiêu thứ trong túi quần của chúng ta mà chúng ta còn có thể chế tạo được sau 10.000 năm nữa? Điều này đã không xảy ra ở Tierra del Fuego -- cũng là trường hợp tương tự. Là bởi vì Tierra del Fuego được tách khỏi Nam Mỹ bởi 1 ranh giới gần hơn. Và vẫn còn những giao dịch qua ranh giới đó trong suốt 10.000 năm. Người Tasmania đã bị cô lập.

1 lần nữa nhìn lại tấm hình này. và các bạn tự hỏi, không chỉ là vấn đề ai làm ra nó và làm cho ai, mà là ai đã biết cách làm ra nó. Trong trường hợp cái rìu đá, người làm ra nó biết phương pháp. Nhưng mà ai biết cách làm con chuột vi tính? Không ai cả, thật sự là không ai cả. Không có ai trên thế giới này biết cách làm ra con chuột vi tính. Tôi nói rất nghiêm túc. Chủ tịch của hãng sản xuất cũng không biết. Ông ta chỉ biết cách điều hành công ty. Người làm việc ở dây chuyền lắp ráp cũng không biết vì anh ta không biết làm sao để khoan 1 cái giếng dầu để biến dầu thành nhựa dẻo, và cứ thế. Chúng ta đều biết 1 chút, nhưng không biết tất cả.

Tôi đang trích dẫn từ một bài tiểu luận nổi tiếng của Leonard Read, nhà kinh tế học vào những năm 50, có tên là "Tôi, cây bút chì" trong đó, ông viết về việc làm thế nào cây bút chì được làm ra, và như thế nào mà chẳng ai biết được cách tạo ra cây bút chì, vì người lắp ráp ra nó không biết khai thác than chì. Và họ không biết cách đốn cây và những việc đại loại vậy. Và cái chúng ta làm trong xã hội loài người, qua sự trao đổi và chuyên môn hóa, là chúng ta đã tạo ra khả năng làm những việc mà chúng ta còn không hiểu. Điều đó không giống như ngôn ngữ. Với ngôn ngữ chúng ta phải phải trao đổi ý tưởng để thấu hiểu lẫn nhau. Nhưng với kỹ thuật, Chúng ta có thể làm ra nhiều thứ ngoài khả năng của mình.

Chúng ta đã đi vượt quá khả năng trí tuệ con người đến một mức độ lạ thường. Và dù sao thì, Đó là 1 trong những lý do mà tôi không đồng tình với những tranh luận về I.Q., về việc nhóm người này có I.Q. cao hơn nhóm người khác. Điều này hoàn toàn vô lý. Điều hợp lý trong xã hội là việc chúng ta truyền đạt những ý tưởng, và cách mà chúng kết hợp với nhau tốt như thế nào, chứ không phải những cá nhân tài giỏi như thế nào. Vậy chúng ta đã tạo ra được một thứ được gọi là trí tuệ tập thể. Chúng ta chỉ là điểm nối trong 1 mạng lưới. Chúng ta là những tế bào thần kinh trong 1 bộ não. Đó là sự trao đổi ý tưởng lẫn nhau, sự gặp gỡ và kết hợp giữa chúng, đã làm nên bước tiến công nghệ, tăng dần, từng chút một. Tuy nhiên, những điều tồi tệ xảy ra. Và trong tương lai, khi chúng ta tiến tới, chúng ta sẽ trải qua những điều kinh khủng. Sẽ có chiến tranh, sẽ có khủng hoảng; sẽ có những thảm họa từ tự nhiên. Những điều kinh khủng đáng sợ đó sẽ xảy ra trong thế kỷ này, Tôi chắc chắn là như vậy. Nhưng tôi cũng chắc chắn 1 điều là sự kết nối mà con người đang có, và khả năng những ý tưởng được gặp gỡ và kết hợp như chưa từng có. Tôi cũng chắc chắn là công nghệ sẽ tiên tiến, và do đó mức sống sẽ đi lên. Vì qua sự tăm tối, qua nguồn tài nguyên phong phú, qua thế giới mà chúng ta đã tạo dựng từ dưới lên, nơi không chỉ những tầng lớp tiên tiến mà mọi người đều có khả năng đưa ra ý tưởng và làm cho chúng gặp gỡ, kết hợp, Chúng ta chắc chắn sẽ đẩy nhanh tốc độ đổi mới.

Xin cám ơn.

(Vỗ tay)