Mark Pagel: Ngôn ngữ thay đổi tính nhân văn như thế nào

Mỗi chúng ta sở hữu một đặc trưng mạnh mẽ nhất, nguy hiểm nhất, có tính nổi loạn nhất mà chọn lọc tự nhiên đã để lại. Đó là một kỹ thuật ở hệ thần kinh thính giác để mắc nối với tâm trí người khác. tôi đang nói về ngôn ngữ, tất nhiên, bởi nó cho phép bạn cấy một suy nghĩ của bạn trực tiếp vào tâm trí người khác, và họ cũng có thể làm vậy với bạn, mà không ai trong số các bạn phải tiến hành phẫu thuật. Thay vào đó, khi bạn nói, bạn đang thực chất sử dụng một dạng truyền tín hiệu không mấy khác biệt so với chiếc điều khiển tivi của bạn. Chỉ là, khi mà thiết bị đó phụ thuộc vào những xung sáng hồng ngoại, ngôn ngữ của bạn phụ thuộc vào những nhịp điệu những nhịp điệu rời rạc, của thanh âm.

Và như khi bạn dùng chiếc điều khiển để thay thế sự cài đặt bên trong của chiếc TV cho phù hợp với tâm trạng của bạn, bạn dùng ngôn ngữ để thay thế sự sắp đặt bên trong não bộ của người khác cho phù hợp với sở thích của bạn. Ngôn ngữ là tiếng nói của di truyền, giành lấy thứ chúng muốn. Hãy tưởng tượng sự thích thú của một em bé khi khám phá ra rằng, chỉ đơn thuần bởi phát ra một âm thanh, nó có thể đưa các vật di chuyển quanh phòng như thể một phép màu, và thậm chí vào miệng nó.

Bây giờ tính nổi loạn của ngôn ngữ được nhận ra qua từng lứa tuổi trong kiểm duyệt, trong những cuốn sách bạn không được đọc những cụm từ bạn không được dùng và những từ bạn không thể nói. Thật ra, câu chuyện về Tòa Tháp Babel trong Kinh thánh là một truyện ngụ ngôn, một lời cảnh báo về sức mạnh của ngôn ngữ. Chiểu theo câu chuyện đó, loài người từ thời xa xưa đã phát triển những lời nói dí dỏm bằng cách sử dụng ngôn ngữ để làm việc với nhau, họ có thể dựng một tòa tháp có thể đưa họ tới thiên đường. Chúa trời, tức giận bởi sự cố gắng để vượt bậc khả năng của ngài, phá hủy tòa tháp, và để chắc chắn rằng nó sẽ không thể được xây lại, ngài phân tán con người bằng cách cho họ nhiều loại ngôn ngữ khác nhau -- làm họ bối rối bằng cách cho họ nhiều loại ngôn ngữ khác nhau. Và điều này dẫn đến một sự trớ trêu rằng các ngôn ngữ xuất hiện để ngăn cản chúng ta giao tiếp với nhau. Thậm chí ngày nay, chúng ta biết rằng có những từ chúng ta không thể dùng, cụm từ chúng ta không thể nói, bởi nếu ta làm vậy, chúng ta có thể bị bắt, cầm tù, hoặc thậm chí bị giết. Và tất cả những điều này xuất phát từ một luồng hơi từ miệng chúng ta.

Bây giờ tất cả những sự nhặng xị về một đặc trưng đơn giản của loài chúng ta nói cho chúng ta biết có những điều đáng giải thích. Và đó là làm thế nào và tại sao đặc trưng tiêu biểu này tiến hóa, và tại sao nó chỉ tiến hóa trong loài của chúng ta? Bây giờ đó là một chút ngạc nhiên rằng để có câu trả lời cho vấn đề đó, chúng ta phải sử dụng tới loài tinh tinh. Bây giờ những con tinh tinh này biết sử dụng dụng cụ, và chúng ta coi đó là dấu hiệu của sự tinh khôn. Nhưng nếu chúng thực sự tinh khôn, tại sao chung lại dùng một cái que để tìm những con mối trong lòng đất chứ không phải một cái xẻng? Và nếu chúng thực sự tinh khôn, tại sao chúng lại đập vỏ hạt bằng hòn đá? Tại sao chúng không đi vào một cửa hàng và mua một túi quả hạch mà ai đó đã đập sẵn cho chúng? Sao không? Ý tôi là, đó là điều chúng ta làm.

Lý do khiến loài tinh tinh không làm việc đó là bởi chúng thiếu cái mà các nhà tâm lý học và nhân chủng học gọi là học hỏi từ xã hội. Chúng có vẻ thiếu khả năng để học từ những người khác bằng cách bắt chước hoặc đơn giản là quan sát. Kết quả là chúng không thể phát triển trên ý tưởng của con khác hoặc học từ những lỗi sai của các con khác -- lợi ích từ trí khôn của những con khác. Vì vậy chúng làm những điều giống nhau hết lần này tới lần khác. Thực tế là, chúng ta có thể đi đâu đó 1 triệu năm nữa và quay trở lại và lũ tinh tinh vẫn làm điều đó với những cái que đó để đào mối và những hòn đá đó để đập quả hạch.

Có thể điều này nghe kênh kiệu, hoặc thậm chí đầy ngạo mạn. Làm sao mà ta biết được điều đó? Bởi vì đó chính là cách mà tổ tiên chúng ta, người đứng thẳng -- Homo erectus, đã làm. Những con khỉ hình người biết đứng thẳng đó đã tiến hóa trên các xavan ở Châu Phi khoảng 2 triệu năm trước, và họ làm ra những chiếc rìu tay tuyệt vời vừa khít với tay bạn. Nhưng nếu chúng ta nhìn vào những hóa thạch, chúng ta nhận ra rằng họ làm đúng những chiếc rìu đó hết lần này tới lần khác trong suốt một triệu năm. Bạn có thể lần theo các mẫu hóa thạch. Bây giờ nếu chúng ta đoán xem người đứng thẳng Homo erectus đã sống bao lâu, khoảng cách mỗi thế hệ là bao nhiêu, thì đó là vào khoảng 40,000 thế hệ từ cha mẹ tới con cái và những cá nhân khác quan sát, mà trong đó không hề có thay đổi về chiếc rìu. Nó không hề rõ ràng rằng họ hàng gần về gene của chúng ta, người Neanderthal, có học hỏi từ xã hội. Chắc chắn, dụng cụ của họ tinh vi hơn là của những người đứng thẳng, nhưng họ cũng cho thấy rất ít thay đổi trong suốt 300,000 năm mà người Neanderthal, sống ở lục địa Á Âu.

Được rồi, điều này cho chúng ta biết rằng ngược lại với câu ngạn ngữ, "bắt chước như khỉ" điều ngạc nhiên thực sự là tất cả các loài động vật khác đều không thể làm được như vậy -- ít nhất là không làm được nhiều. Và ngay cả bức tranh này có dấu vết đáng ngờ rằng đã bị cắt ghép -- thứ gì đó từ rạp xiếc Barnum & Bailey.

Nhưng nếu so sánh, chúng ta có thể học. Chúng ta có thể học bằng cách quan sát người khác rồi bắt chước những điều họ có thể làm. Chúng ta có thể chọn, từ một loạt các lựa chọn, ra cái tốt nhất. Chúng ta hưởng lợi ích từ ý tưởng của người khác. Chúng ta phát triển trên nền tảng trí tuệ của họ. Và kết quả là các ý tưởng của chúng ta được nhân rộng, và kỹ thuật được cải tiến. Sự thích nghi văn hóa có tính tích lũy này, như các nhà nhân chủng học gọi sự nhân rộng ý tưởng, là nguyên do của mọi thứ quanh bạn trong cuộc sống hàng ngày hối hả. ý tôi là thế giới đã thay đổi toàn diện so với những gì chúng ta nhận ra thậm chí là 1000 hay 2000 năm trước. và tất cả bởi vì sự thích nghi văn hóa có tính tích lũy. Chiếc ghế bạn ngồi, những ngọn đèn trong trường quay, chiếc microphone của tôi, iPad, iPod mà các bạn mang theo mình đều là kết quả của sự thích nghi văn hóa có tính tích lũy.

Đối với nhiều nhà bình luận hiện nay, sự thích nghi văn hóa có tính tích lũy, hay sự học hỏi từ xã hội, đã hoàn thiện. Loài của chúng ta có thể chế tạo các dụng cụ vì thế chúng ta đã thành công theo một cách mà chưa loài nào khác làm được. Trên thực tế, chúng ta còn có thể tạo ra "các công cụ cuộc sống" -- và như tôi vừa nói, mọi thứ quanh ta. Nhưng thực chất khoảng 2000 năm trước, khi loài chúng ta mới xuất hiện và đạt được khả năng học hỏi từ xã hội, đó mới chỉ là khởi đầu của câu chuyện, chứ không phải là điểm kết thúc. Bởi việc giành được khả năng học hỏi từ xã hội tạo ra một nghịch lý xã hội và tiến hóa, giải pháp cho nghịch lý này, công bằng mà nói, sẽ không chỉ định hình tương lai của tâm lý học, mà còn là tương lai của cả thế giới. Và quan trọng nhất, nó sẽ cho chúng ta biết tại sao chúng ta có ngôn ngữ.

Và tại sao nghịch lý lại xuất hiện liệu có phải là sự học hỏi xã hội là một hành vi trộm cắp qua hình ảnh. Nếu tôi có thể học hỏi bằng cách quan sát bạn, tôi có thể lấy đi ý tưởng tốt nhất của bạn, và tôi có thể hưởng lợi từ nỗ lực của bạn, mà không cần phải dành ra thời gian và công sức như bạn để phát triển chúng. Nếu tôi có thể quan sát cách bạn bắt một con cá, hay cách bạn đục rìu, để làm nó tốt hơn, hoặc nếu tôi bí mật theo chân bạn tới khoảng đất trồng nấm của bạn tôi có thể hưởng lợi ích từ kiến thức và trí tuệ và kỹ năng của bạn và thậm chí có thể bắt được con cá đó trước cả bạn. Sự học hỏi từ xã hội là hành vi trộm cắp qua hình ảnh. Và ở bất kỳ loài nào có kỹ năng này, nó sẽ khiến bạn cảm thấy cần thiết phải che giấu những ý tưởng hay nhất của mình, nếu không ai đó sẽ lấy cắp chúng.

Và vì vậy khoảng 200,000 năm trước, loài chúng ta đối mặt với khủng hoảng này. Và chúng ta chỉ có 2 lựa chọn để đối mặt với sự mâu thuẫn mà hành vi trộm cắp hình ảnh mang lại. Một là chúng ta có thể rút lui về các nhóm gia đình nhỏ. Bởi vì khi ấy ích lợi từ kiến thức và trí tuệ sẽ chỉ trôi về họ hàng chúng ta. Nếu chúng ta chọn cách này, 200,000 năm trước, chúng ta có thể vẫn đang sống như người Neanderthal khi chúng ta tới Châu Âu 40,000 năm trước. Và bởi vì ở trong các nhóm nhỏ có ít ý tưởng hơn, có ít cải tiến hơn. Và các nhóm nhỏ dễ gặp tai nạn và kém may mắn hơn. Vậy nếu chúng ta đã chọn con đường đó, con đường tiến hóa của chúng ta đã hướng vào rừng rậm -- và chắc chắn đã trở thành một con đường ngắn ngủi

Lựa chọn khác là phát triển hệ thống liên lạc cho phép chúng ta chia sẻ các ý tưởng và hợp tác với những người khác. Chọn cách này có nghĩa là một nguồn kiến thức và trí tuệ được nhân rộng ở quy mô lớn hơn rất nhiều sẽ trở nên sẵn có cho bất kỳ cá nhân nào so sánh với chỉ trong một gia đình cá thể hay với chỉ một cá nhân. Chúng ta chọn cách thứ hai, và ngôn ngữ là kết quả.

Ngôn ngữ tiến hóa để giải quyết khủng hoảng của hành vi trộm cắp qua hình ảnh. Ngôn ngữ là một phần của kỹ năng xã hội để gia tăng lợi ích của sự cộng tác -- để đạt được các thỏa thuận, để ký kết hợp đồng và để phối hợp các hoạt động của chúng ta. Và bạn có thể thấy rằng trong một xã hội đang phát triển bắt đầu nắm bắt được ngôn ngữ, thì không có ngôn ngữ sẽ như một chú chim không có cánh. Giống như đôi cánh mở ra bầu trời cho những chú chim khám phá, ngôn ngữ mở ra sự hợp tác cho loài người khám phá. và chúng ta coi điều này là hiển nhiên, bởi vì chúng ta là một loài tự nhiên với ngôn ngữ.

Nhưng bạn phải nhận thấy rằng thậm chí hành động trao đổi đơn giản nhất chúng ta tham gia cũng hoàn toàn phụ thuộc vào ngôn ngữ. Và để nhận thấy tại sao, hãy nhìn nhận hai hoàn cảnh lúc đầu của quá trình phát triển. Hãy tưởng tượng rằng bạn rất giỏi trong việc làm đầu mũi tên, nhưng bạn vô vọng khi làm những ngọn giáo có đính lông vũ. Bạn biết hai người làm giáo rất giỏi, nhưng lại vô vọng khi làm mũi tên. Vậy điều bạn làm là -- một trong hai chưa nắm được ngôn ngữ. Và hãy giả dụ là người còn lại có khả năng ngôn ngữ tốt.

Vậy điều bạn làm là bạn lấy một số đầu mũi tên, và tới chỗ người chưa nói được tốt, và đặt các đầu mũi tên xuống trước mặt anh ta, hy vọng rằng anh ta sẽ hiểu bạn muốn đổi các đầu mũi tên lấy các ngọn giáo. Nhưng anh ta nhìn vào các đầu mũi tên, nghĩ rằng chúng là một món quà, nhặt chúng lên, cười, rồi quay đầu đi thẳng. Bây giờ bạn đuổi theo anh ta, khoa tay múa chân rối rít. Một cuộc ẩu đả xảy ra và bạn bi đâm bởi một trong các đầu mũi tên của chính mình. Được rồi, bây giờ bạn tua lùi cảnh này lại, và bạn đang tiến tới chỗ người có ngôn ngữ. Bạn đặt các đầu mũi tên xuống và nói, "Tôi muốn đổi những đầu mũi tên này lấy các ngọn giáo. Tôi sẽ chia anh 50/50" Người còn lại nói, "Tốt thôi. Tôi thấy thế cũng được. Làm thế đi." Và công việc thế là xong.

Một khi chúng ta có ngôn ngữ, chúng ta có thể gộp lại các ý tưởng và hợp tác để có thành công mà chúng ta không có được trước khi có ngôn ngữ. Và đây là lý do loài chúng ta đã thành công trên khắp thế giới trong khi các loài khác ngồi sau song sắt vườn bách thú, héo hon mòn mỏi. Đó là lý do chúng ta xây các tàu con thoi và thánh đường trong khi phần còn lại của thế giới chọc que vào lòng đất để đào mối. Được rồi, nếu cách nhìn này về ngôn ngữ và giá trị của nó trong việc giải quyết khủng hoảng của hành vi trộm cắp hình ảnh là đúng, bất kỳ loài nào có khả năng này sẽ thể hiện sự bùng nổ về sáng tạo và thịnh vượng. Và đây chính xác là điều mà di chỉ khảo cổ thể hiện.

Nếu bạn nhìn vào tổ tiên của chúng ta, Người Neanderthal và người đứng thẳng, các tổ tiên gần chúng ta nhất, họ chỉ sống hạn chế trong những vùng nhỏ trên trái đất. Nhưng khi loài cảu chúng ta xuất hiện khoảng 200,000 năm trước, gần như sau đó chúng ta nhanh chóng bước ra khỏi Châu Phi và lan ra khắp thế giới, chiếm đóng hầu hết các hệ sinh thái trên Trái đất. Bây giờ khi các loài khác bị hạn chế trong những nơi mà gene của chúng đã thích ứng, với khả năng học hỏi và ngôn ngữ, chúng ta có thể thay đổi môi trường cho phù hợp với nhu cầu của mình. Và chúng ta thành công theo một cách mà chưa loài nào làm được. Ngôn ngữ thực sự là đặc trưng hữu dụng nhất từng tiến hóa. Đó là đặc trưng giá trị nhất chúng ta có để chuyển đổi những vùng đất và tài nguyên mới thành nhiều người hơn và nhiều gene hơn hơn hẳn so với sự chọn lọc tự nhiên.

Ngôn ngữ thực sự là tiếng nói của di truyền. Bây giờ mặc dù đã hình thành ngôn ngữ, chúng ta đã làm một điều rất lạ, thậm chí kỳ quái. Bởi chúng ta lan ra khắp thế giới, chúng ta phát triển hàng ngàn loại ngôn ngữ khác nhau. Hiện tại, có khoảng bảy, tám nghìn loại ngôn ngữ được nói trên khắp trái đất. Bây giờ bạn có thể nói, ừ thì, cũng là tự nhiên. Bởi chúng ta phân tách ra nên ngôn ngữ của chúng ta cũng phân tách ra một cách tự nhiên Nhưng rắc rối và sự trớ trêu thật sự là mật độ các ngôn ngữ khác nhau lớn nhất được tìm thấy ở những nơi con người sống gần nhau nhất.

Nếu chúng ta tới đảo Papua New Guinea, chúng ta có thể tìm được khoảng 800 cho tới 1,000 ngôn ngữ khác biệt, ngôn ngữ khác biệt, chỉ trên hòn đảo đó. Có những nơi trên đảo mà bạn có thể gặp loại ngôn ngữ mới trong mỗi vòng bán kính 2 hoặc 3 dặm. Bây giờ, nghe hơi khó tin, tôi tùng gặp một người dân bản địa và tôi hỏi anh ta liệu có đúng là như vậy không. Và anh ta nói với tôi, "Ồ không. Còn gần hơn thế nhiều ấy chứ." Đúng như vậy: có những nơi trên hòn đảo bạn có thể gặp loại ngôn ngữ mới trong bán kính dưới một dặm. Và điều này cũng đúng trong những hòn đảo xa.

Và có vẻ như là chúng ta dùng ngôn ngữ, không chỉ để hợp tác, mà còn để vạch ra những vòng ranh giới quanh nhóm hợp tác của chúng ta và để thiết lập nhân dạng, và có lẽ để bảo vệ kiến thức, trí tuệ, và kỹ năng của chúng ta khỏi bị nghe lén. Và chúng ta biết điều này bởi vì, khi chúng ta học những nhóm ngôn ngữ khác nhau và liên hệ với văn hóa của họ, chúng ta thấy rằng những ngôn ngữ khác nhau làm chậm đi dòng chảy ý tưởng giữa các nhóm. Chúng làm chậm đi dòng chảy của công nghệ. Và chúng thậm chí làm chậm đi dòng chảy của gene. Tôi không thể nói hộ bạn được, nhưng có vẻ như đây là trường hợp chúng ta không giao phối với những người chúng ta không thể nói chuyện cùng. (Tiếng cười) Bây giờ chúng ta phải đối mặt với, mặc dù, ngược với những bằng chứng chúng ta được nghe rằng chúng ta có thể có vài chuyện lăng nhăng không có chọn lọc di truyền với người Neanderthal và người Denisovan.

(Tiếng cười)

Được rồi, chúng ta có xu hướng, một xu hướng có vẻ tự nhiên, về sự biệt lập, về việc giữ riêng cho mình, lao vào thế giới hiện đại. Hình ảnh đáng chú ý này không phải là bản đồ thế giới. Thực ra đó là một bản đồ đường link bạn bè của Facebook. Và khi bạn đánh dấu những đường link bạn bè bằng kinh độ và vĩ độ, chúng tạo nên bản đồ thế giới. Thế giới hiện đại của chúng ta đang giao tiếp với chính nó và người khác nhiều hơn nó đã từng ở bất kỳ thời điểm nào trong quá khứ. Và sự liên lạc, sự kết nối vòng quanh thế giới đó, sự toàn cầu hóa tạo ra một gánh nặng. Bởi vì những ngôn ngữ khác nhau này tạo ra một hàng rào, như chúng ta vừa thấy, đối với sự thuyên chuyển của hàng hóa và ý tưởng và công nghệ và trí tuệ. Và chúng tạo ra một rào chắn với sự hợp tác.

Và không ở nơi nào chúng ta thấy rõ vấn đề hơn ở Liên Minh Châu Âu, với 27 nước thành viên nói 23 thứ tiếng chính thức. Liên Minh Châu Âu đang dành hơn một tỷ euro mỗi năm cho việc dịch tài liệu giữa 23 thứ tiếng chính thức của họ. Đó là vào khoảng 1.45 tỷ đô la Mỹ riêng cho chi phí phiên dịch. Bây giờ hãy nghĩ tới sự vô lý của việc này. Nếu 27 cá nhân từ 27 nước đó ngồi xung quanh một chiếc bàn, nói 23 thứ tiếng, vài phép tính đơn giản sẽ cho bạn thấy bạn cần một đội quân 253 phiên dịch viên đề phòng mọi trường hợp trao đổi giữa các bên. Liên Minh Châu Âu tuyển một đội ngũ thường trực gồm khoảng 2,500 phiên dịch viên. Và chỉ trong năm 2007 -- và tôi chắc là có những con số gần đây hơn -- khoảng 1.3 triệu trang văn bản đã được dịch sang tiếng Anh.

Và nếu ngôn ngữ thực sự là giải pháp cho khủng hoảng trộm cắp bằng hình ảnh, nếu ngôn ngữ thực sự là đường dẫn cho sự hợp tác, kỹ thuật mà loài chúng ta phát triển để thúc đẩy dòng chảy tự do, trao đổi các quan niêm, trong thế giới hiện đại, chúng ta đối mặt với một câu hỏi. Và câu hỏi đó là liệu trong thế giới hiện đại, toàn cầu hóa này chúng ta có thể giữ toàn bộ các ngôn ngữ đó,

Nói theo cách khác, tự nhiên không biết tới một trường hơp khác mà song song tồn tại các đặc trưng cùng chức năng. Một trong số đó luôn vượt trội, còn lại sẽ bị mai một. Và chúng ta thấy điều này trong cuộc hành quân không gì lay chuyển nổi tiến tới sự chuẩn hóa. Có rất nhiều cách để đong đếm moi vật -- cân, đo kích thước -- nhưng hệ đo lường đơn bị mét đang giành phần thắng. Có rất nhiều cách đong đếm thời gian, nhưng một hệ cơ số 60 kỳ quái được biết đến như là giờ, phút, giây gần như phổ biến trên toàn thế giới. Có rất, rất nhiều cách để in CD hoặc DVD, nhưng chúng cũng đang dần được chuẩn hóa. Và bạn có thể nghĩ được rất, rất nhiều thứ khác trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta.

Và vậy thế giới hiện đại của chúng ta hiện nay đang thách thức chúng ta với một nghịch lý. Và đó là nghịch lý mà người đàn ông Trung Quốc này phải đối mặt, ngôn ngữ của ông ta được nói bởi nhiều người trên thế giới hơn bất cứ ngôn ngữ nào khác, vậy mà ông ta đang ngồi trước bảng đen dịch các cụm từ tiếng Trung sang tiếng Anh. Và điều này dẫn đến khả năng là trong một thế giới mà trong đó chúng ta muốn thúc đẩy sự hợp tác và trao đổi, và trong một thế giới mà sự lệ thuộc vào hợp tác là hơn bao giờ hết để duy trì và gia tăng cấp độ thành công của chúng ta, hành động của ông ta gợi ý chúng ta rằng có thể không thể tránh được rằng chúng ta phải đối mặt với ý tưởng cho rằng số phận của chúng ta là trở thành một thế giới với một ngôn ngữ.

Cảm ơn.

(Vỗ tay)

Matt Ridley: Mark, một câu hỏi thôi. Svante tìm ra rằng gene FOXP2, gene cho thấy sự liên hệ với ngôn ngữ, cũng được tìm thấy ở người Neanderthal. Chúng ta có ý tưởng nào về cách thức chúng ta vượt lên người Neanderthal nếu họ cũng có ngôn ngữ?

Mark Pagel: Một câu hỏi rất hay. Vậy bao nhiêu trong số các bạn sẽ quen với ý tưởng rằng có một gene gọi là FOXP2 có vẻ là liên quan theo cách nào đó đến cơ chế kiểm soát hoạt động liên hệ với ngôn ngữ. Lý do tại sao tôi không tin rằng người Neanderthal có ngôn ngữ là -- đây là một suy luận đơn giản: Các xe Ferrari đều có động cơ. Xe của tôi có một động cơ, nhưng nó không phải là một xe Ferrari. Bây giờ câu trả lời đơn giản cho vấn đề đó là chỉ riêng một mình yếu tố gene không quyết định kết quả của một thứ phức tạp như ngôn ngữ. Điều chúng ta biết về FOXP2 và người Neanderthal là họ có thể đã có cơ chế kiểm soát miệng rất tốt -- ai mà biết được. Nhưng nó không có nghĩa là họ nhất thiết phải có ngôn ngữ.

MR: Cảm ơn anh rất nhiều.

(Vỗ tay)