Julie Burstein: 4 bài học về sự sáng tạo

Trên bàn làm việc ở văn phòng của tôi, có một chiếc bát nhỏ bằng đất sét mà tôi tự làm khi còn học đại học. Đó là raku, một kĩ thuật làm gốm xuất phát ở Nhật Bản từ hàng thế kỉ trước và chuyên làm ra những chiếc bát cho nghi lễ trà đạo. Tác phẩm này đã hơn 400 tuổi. Mỗi chiếc bát được tách ra hoặc chạm khắc từ một quả bóng đất sét, và người ta trân trọng sự không hoàn hảo của nó.

Những sản phẩm thông dụng như chiếc cốc này cần được nung trong 8 đến 10 giờ. Tôi vừa lấy nó ra khỏi lò tuần trước, và bản thân chiếc lò cần 1 đến 2 ngày nữa để nguội, nhưng raku diễn ra rất nhanh. Bạn thực hiện nó ngoài trời, nung nóng lò đến nhiệt độ cần thiết. Trong 15 phút, nó sẽ đạt tới 1,500 độ. Ngay khi bạn thấy lớp men bên trong đã nóng chảy, thấy lớp nước bóng nhạt, bạn tắt lò và dùng những chiếc kẹp kim loại dài để kẹp lấy chiếc bình. Ở Nhật Bản, chiếc bình nóng đỏ này sẽ ngay lập tức được nhúng trong một dung dịch trà xanh. Bạn có thể hình dung làn khói tỏa ra sẽ có mùi hương như thế nào. Nhưng ở Hoa Kỳ này, chúng ta làm tăng sự kịch tính lên một chút. Chúng ta thả những chiếc bình vào mùn cưa, chúng bắt lửa, và bạn dùng một cái xô rác để úp lên chiếc bình, và khói bắt đầu tỏa ra. Tôi thường về nhà khi quần áo mang đậm mùi khói gỗ

Tôi yêu raku vì nó cho phép tôi đùa nghịch với các thành phần. Tôi có thể nặn một chiếc bình từ đất sét và chọn men, nhưng sau đó tôi phải cho nó vào lửa và khói, và tuyệt vời nhất chính là điều bất ngờ sẽ xảy ra như hoa văn rạn này, bởi vì những chiếc bình chịu rất nhiều áp lực. Chúng thay đổi từ 1,500 độ đến nhiệt độ phòng chỉ trong thời gian một phút.

Raku là phép ẩn dụ tuyệt vời cho quá trình sáng tạo. Tôi thấy rằng trong rất nhiều việc, áp lực giữa những thứ tôi có thể kiểm soát và những thứ tôi phải từ bỏ luôn luôn tồn tại, ngay cả lúc tôi tạo dựng một chương trình radio mới hay khi tôi thương lượng với cậu con trai tuổi teen ở nhà.

Khi bắt đầu viết cuốn sách về sự sáng tạo, tôi thấy rằng các bước đã bị đảo ngược. Trước hết tôi phải từ bỏ bản thân, và đắm chìm trong câu chuyện của hàng trăm nghệ sĩ, nhà văn, nhạc sĩ, đạo diễn phim, Và khi nghe những câu chuyện ấy, tôi nhận ra rằng sáng tạo bắt nguồn từ những trải nghiệm đời thường nhiều hơn là bạn nghĩ, bao gồm cả việc từ bỏ. Lẽ ra nó phải vỡ, nhưng cũng không sao. (cười) Đó là một phần của việc từ bỏ, đôi khi chúng xảy ra và đôi khi không, bởi vì sáng tạo cũng bắt nguồn từ những vết nứt.

Cách tốt nhất để học về bất cứ một điều gì là qua những câu chuyện, vì thế tôi muốn kể với các bạn một câu chuyện về công việc, thư giãn và về 4 khía cạnh của cuộc sống mà chúng ta cần trân trọng để phát triển sức sáng tạo của chính chúng ta. Điều đầu tiên là thứ mà chúng ta thường nghĩ, "Ôi, việc này thật dễ dàng", nhưng càng ngày nó càng khó khăn hơn, đó là chú ý đến thế giới quanh ta. Rất nhiều nghệ sĩ nói về việc cần phải cởi mở, phải trân trọng trải nghiệm, và thật khó để làm thế khi thứ đồ phát sáng hình chữ nhật trong túi áo đang chiếm hết sự chú ý của bạn.

Nhà làm phim Mira Nair nói về việc trưởng thành trong một thành phố nhỏ ở Ấn Độ. Tên thành phố đó là Bhubaneswar, và đây là hình ảnh một trong những ngôi đền của thành phố đó.

Mira Nair: Trong thành phố nhỏ này, có khoảng 2,000 ngôi đền. Chúng tôi chơi cầu ở đó suốt. Chúng tôi gần như lớn lên từ đống đá vụn. Điều chủ yếu tạo cảm hứng cho tôi, dẫn tôi đến con đường này, khiến tôi trở thành một nhà làm phim, chính là những gánh hát rong thường đi qua thành phố. Tôi thường trốn đi xem những trận chiến tuyệt vời giữa cái thiện và cái ác, diễn bởi 2 người trong sân trường không có đạo cụ gì, nhưng bạn biết đấy họ có rất nhiều đam mê, và cả thuốc phiện nữa, và điều đó thật tuyệt vời. Bạn biết đấy, những câu chuyện dân gian trong Mahabharata và Ramayana, 2 cuốn sách thánh, những tác phẩm vĩ đại khởi nguồn cho mọi thứ ở Ấn Độ ,như họ vẫn thường nói. Sau khi xem Jatra, gánh hát dân gian đó, tôi biết rằng tôi muốn tiếp tục, bạn biết đấy, và biểu diễn.

Julie Burstein: Một câu chuyện tuyệt vời phải không? Bạn có thể thấy những vết rạn nứt ở khắp mọi nơi. Chúng ở đó giữa sân trường, nhưng đó là cái thiện và cái ác, là niềm đam mê và thuốc phiện. Và Mira Nair chỉ là một cô gái trẻ trong số hàng nghìn người khác cũng xem buổi diễn đó, nhưng cô ấy đã sẵn sàng. Cô ấy sẵn sàng đón nhận thứ đã lóe lên trong cô ấy, và dẫn dắt cô ấy trên con đường trở thành một nhà làm phim từng đoạt giải thưởng. Vì vậy, việc cởi mở với những trải nghiệm có thể thay đổi bạn là điều đầu tiên chúng ta cần nắm bắt.

Giới nghệ sĩ cũng nói về việc những tác phẩm tuyệt vời nhất của họ thường đến từ những phần khó khăn nhất của cuộc sống. Tiểu thuyết gia Richard Ford nói về chuyện anh tiếp tục đấu tranh với một thách thức thời thơ ấu cho tới tận ngày hôm nay. Anh mắc chứng khó đọc nặng.

Richard Ford: tôi học đọc rất chậm, trải qua hết chương trình học mà chỉ đọc những thứ tối thiểu, và tới tận bây giờ tôi cũng không thể đọc thầm nhanh hơn đọc to là mấy. Nhưng việc mắc bệnh khó đọc đem lại nhiều lợi ích cho tôi vì cuối cùng khi tôi đã thích ứng bản thân với việc mình đọc chậm như thế nào, thì tôi bắt đầu từ từ trân trọng tất cả những đặc điểm của ngôn ngữ và câu từ mà không chỉ là khía cạnh bề mặt: cách rút bớt chữ, thanh âm của từ, hình dáng của từ, cách ngắt đoạn văn, cách kết thúc dòng. Ý tôi là, tôi mắc bệnh khó đọc nặng đến nỗi tôi không thể nào đọc được. Tôi phải làm điều đó một cách thật chậm rãi, và trong lúc nấn ná giữa các câu chữ tôi đã cảm nhận được những tính chất khác của ngôn ngữ, tôi nghĩ rằng chính điều này đã giúp tôi viết nên câu chữ.

JB: Thật là đầy nghị lực. Richard Ford, người đã đoạt giải thưởng Pulitzer, nói rằng chính bệnh khó đọc đã giúp anh ấy viết. Anh ấy phải "nắm bắt" thách thức này, và tôi cố tình sử dụng từ đó. Anh ấy không cần phải "vượt qua" bệnh khó đọc. Anh ấy phải học hỏi từ nó. Anh ấy đã học cách nghe thứ âm nhạc trong ngôn ngữ.

Các nghệ sĩ cũng nói rằng chống lại giới hạn của những việc họ có thể làm, đôi khi lấn sân sang những việc họ không thể làm, giúp họ tập trung tìm được tiếng nói riêng của mình. Nhà điêu khắc Richard Serra nói về việc, khi còn là một nghệ sĩ trẻ, anh từng nghĩ mình là họa sĩ và anh sống ở Florence sau khi tốt nghiệp. Khi ở đó, anh đã du lịch tới Madrid, và đến Prado để ngắm bức tranh của họa sĩ người Tây Ban Nha Diego Velázquez. Bức tranh đến từ 1656 và nó được gọi là "Las Meninas", đó là tranh vẽ một công chúa nhỏ cùng những người hầu của cô ấy, và nếu nhìn qua vai của nàng công chúa tóc vàng bạn sẽ thấy một tấm gương bên trong phản chiếu bố mẹ của cô, Vua và Hoàng Hậu Tây Ban Nha, những người đã đứng ở nơi bạn đang đứng để nhìn bức tranh. Như thường lệ, Velázquez cũng vẽ bản thân mình trong bức tranh. Ông ấy đứng bên trái với cọ vẽ trên một tay, và bảng màu trên tay còn lại.

Richard Serra: Tôi đứng đó nhìn bức tranh, và tôi nhận ra Velázquez đang nhìn mình, Và tôi nghĩ, "Ồ. Mình là đối tượng của bức tranh." Và tôi nghĩ, "Mình sẽ chẳng bao giờ vẽ như thế được". Tôi đang ở một thời điểm mà tôi sử dụng đồng hồ bấm giờ và vẽ những hình vuông một cách ngẫu nhiên, và tôi không tiến triển gì cả. Vì thế tôi quay lại và vứt tất cả số tranh vẽ của tôi ở Arno, và tôi nghĩ, mình sẽ bắt đầu nghịch ngợm vậy.

JB: Richard Serra nói điều đó một cách thật uể oải, có lẽ bạn đã bỏ qua nó. Anh đấy đến ngắm bức vẽ của một họa sĩ người đã chết 300 năm, và nhận ra, "Mình ko thể làm được như thế", vì vậy Richard Serra quay về phòng làm việc của anh ấy ở Florence, nhặt tất cả tác phẩm của anh ấy cho đến lúc bấy giờ, và ném chúng xuống sông. Richard Serra từ bỏ việc vẽ tranh vào lúc đó, nhưng anh ấy không từ bỏ nghệ thuật. Anh chuyển đến thành phố New York, và anh tập hợp một danh sách động từ - lăn, xếp, gấp, - hơn một trăm động từ, và như anh ấy đã nói, anh bắt đầu nghịch ngợm. Anh làm những việc đó với tất cả mọi loại vật liệu. Anh đã lấy một tấm bọc chì lớn và cuộn nó rồi lại trải nó ra. Anh ấy cũng làm như vậy với cao su, và khi đến mục "nâng", anh đã sáng tạo ra tác phẩm này, hiện đang nằm trong bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại. Richard Serra phải từ bỏ việc vẽ tranh để bắt đầu cuộc khám phá vui vẻ này và nó dẫn anh đến tác phẩm gắn liền với tên tuổi của anh ngày hôm nay: những đường cong thép khổng lồ đòi hỏi thời gian và chuyển động của chúng ta để trải nghiệm. Trong nghệ thuật điêu khắc, Richard Serra đã làm được điều mà anh không thể làm trong việc vẽ tranh. Anh biến chúng ta thành đối tượng cho nghệ thuật của anh ấy. Vậy là trải nghiệm, thử thách và giới hạn là tất cả những thứ chúng ta cần trân trọng để sự sáng tạo phát triển.

Có một yếu tố thứ tư, và nó là yếu tố khó khăn nhất. Đó là chấp nhận mất mát, thứ lâu đời nhất và thường xuyên nhất trong số những trải nghiệm của loài người. Để sáng tạo, chúng ta phải đứng trong khoảng không gian giữa điều chúng ta thấy trên thế giới và điều chúng ta mong muốn, nhìn thẳng vào sự từ chối, sự tan vỡ, vào chiến tranh, vào cái chết. Đó là một không gian khó khăn để đứng bên trong. Nhà giáo Parker Palmer gọi nó là "khoảng trống bi kịch", bi kịch không phải bởi vì nó thật buồn mà bởi vì nó là điều không thể tránh khỏi, và bạn tôi Dick Nodel thường nói rằng, "Bạn có thể nắm giữ sức căng ấy như một cái dây đàn violin và tạo ra thứ gì đó đẹp đẽ".

Sức căng ấy vang dội trong tác phẩm của nhiếp ảnh gia Joel Meyerowitz, người mà ngay từ khi bắt đầu sự nghiệp đã được biết đến với hoạt động nhiếp ảnh đường phố của anh, và cả những bức ảnh phong cảnh tuyệt vời chụp Tuscany, chụp Cape Cod, chụp ánh sáng. Joel đến từ New York, và trong nhiều năm phòng chụp của anh được đặt ở Chelsea, với góc nhìn thẳng đến Trung tâm Thương mại Thế giới, và anh chụp những tòa nhà đó trong mọi loại ánh sáng. Bạn cũng đoán được câu chuyện đang dẫn đến đâu rồi đấy. Ngày 9/11, Joel không ở New York. Anh ra khỏi thành phố, nhưng anh đã gấp rút trở về, chạy đến nơi diễn ra sự đổ nát.

Joel Meyerowitz: Và cũng như tất cả những người qua đường, Tôi đứng bên ngoài hàng rào ở Chambers và Greenwich, và tất cả những gì tôi thấy là khói cùng một ít gạch vụn, và tôi nâng máy ảnh lên để ngắm một chút, chỉ để xem có thấy được gì không, và một nữ cảnh sát đánh vào vai tôi, nói rằng "Này, không chụp ảnh!" Cú đánh đó mạnh đến nỗi nó thức tỉnh tôi, theo cách mà nó lẽ ra phải thế, tôi đoán vậy. Tôi hỏi cô ấy vì sao không được chụp ảnh, cô trả lời "Đây là hiện trường phạm tội. Không được chụp ảnh." Và tôi hỏi, Thế nếu tôi là một phóng viên thì sao ?" Và cô ấy nói với tôi, "Ồ, nhìn kìa", và cách đó một khu nhà là đội phóng viên mắc kẹt trong một khu vực nhỏ, tôi nói, "Bao giờ họ mới được vào?" cô ấy trả lời, "Có lẽ là không bao giờ". Khi tôi bước rời khỏi nơi đó, tôi bắt đầu hình thành một suy nghĩ, có lẽ từ cú đánh, vì theo một cách nào đó thì nó thật xúc phạm. Tôi nghĩ, "Ồ, nếu không chụp ảnh, thì sẽ không có vật lưu giữ nào cả. Chúng ta cần vật lưu giữ". Và tôi nghĩ, "Mình sẽ làm nên vật lưu giữ đó. Mình sẽ tìm cách đột nhập vào, bởi vì mình không muốn thấy lịch sử biến mất".

JB: anh ấy đã làm vậy. Anh sử dụng đến mọi sự trợ giúp, và được phép bước vào khu Trung tâm Thương mại Quốc tế, nơi anh chụp ảnh gần như mỗi ngày trong suốt chín tháng. Nhìn những bức ảnh này hôm nay gợi lại mùi khói bám trên quần áo tôi Khi tôi về nhà đêm đó. Văn phòng của tôi chỉ cách đó vài dãy nhà. Nhưng một số bức ảnh này thật đẹp, và chúng ta tự hỏi, việc Joel Meyerowitz làm ra cái đẹp như thế này từ sự hủy hoại ấy, có khó không?

JM: Bạn biết đấy, xấu xí, ý tôi là, mạnh mẽ và bi kịch và kinh khủng và mọi thứ, nhưng về bản chất, nó cũng là một hiện tượng phi thường sau đó đã biến đổi thành tàn dư này, và cũng như rất nhiều tàn dư khác - bạn đến khu đổ nát của đấu trường La Mã hoặc của một nhà thờ ở đâu đó - và chúng mang một ý nghĩa mới khi bạn ngắm nhìn thời tiết. Ý tôi là, có những buổi chiều khi tôi ở đó, ánh sáng chuyển thành màu hồng và có sương mù trong không khí đứng trong đống gạch vụn, và tôi thấy mình nhận ra cả vẻ đẹp vốn có của thiên nhiên lẫn sự thật rằng thiên nhiên, cùng với thời gian, đang xóa mờ vết thương này. Thời gian không thể dừng, và nó làm biến đổi sự kiện. Nó đi càng lúc càng xa khỏi ngày đó, ánh sáng và các mùa làm dịu nó theo nhiều cách, và tôi không phải một người lãng mạn đâu. Tôi khá thực tế. Thực tế là, có tòa nhà Woolworth trong màn khói ở đó, nhưng bây giờ nó như một lớp vải quanh một nhà hát, và nó đang chuyển màu hồng, bạn biết đấy, và bên dưới có các ống nước đang phun, và đèn đã bật sáng cho buổi tối, nước chuyển thành màu xanh axít vì đèn natri đang bật, và tôi nghĩ, "Lạy Chúa, ai có thể nằm mơ thấy cảnh này?" Nhưng thực tế là, tôi ở đó, trông nó như vậy, và tôi phải chụp một bức ảnh.

JB: Tôi phải chụp một bức ảnh. Cảm giác thúc giục đó, sự cần thiết phải bắt tay vào làm việc, toát ra thật mạnh mẽ trong câu chuyện của Joel. Khi tôi gặp Joel Meyerowitz gần đây, tôi nói với anh ấy tôi ngưỡng mộ sự ngoan cố đầy đam mê của anh ấy như thế nào, sự quyết tâm của anh ấy khi vượt qua mọi rào chắn quan liêu để đến làm việc, anh ấy cười và nói, "Tôi rất bướng bỉnh, nhưng tôi nghĩ điều quan trọng hơn là sự lạc quan đầy đam mê của tôi."

Lần đầu tiên tôi kể những câu chuyện này, một người đàn ông trong nhóm khán giả đã giơ tay và nói, "Tất cả những nghệ sĩ này nói về công việc của họ, không phải nghệ thuật của họ, và điều đó làm tôi nghĩ đến công việc của tôi và vị trí của sự sáng tạo ở đó, và tôi không phải một nghệ sĩ." Anh ấy nói đúng. Chúng ta đều phải vật lộn với trải nghiệm, thử thách, giới hạn và mất mát. Sự sáng tạo là thiết yếu với tất cả chúng ta, cho dù chúng ta là nhà khoa học hay giáo viên, phụ huynh hay thương gia.

Tôi muốn cho các bạn xem thêm một bức ảnh của bát trà Nhật. Tác phẩm này đặt tại Triển lãm Freer ở Washington, D.C. Nó hơn một trăm tuổi và bạn vẫn thấy được dấu vân tay ở chỗ người thợ gốm đã nặn nó. Nhưng bạn cũng có thể thấy, tác phẩm này đã vỡ ở một thời điểm nào đó trong hàng trăm năm đó. Nhưng người hàn gắn nó lại, thay vì che giấu những vết nứt, đã quyết định nhấn mạnh chúng khi sử dụng sơn mài vàng. Chiếc bát trông đẹp sau khi vỡ, hơn cả khi nó được làm lần đầu tiên, và chúng ta có thể nhìn vào những vết nứt ấy, bởi vì chúng kể câu chuyện mà tất cả chúng ta đều đang sống, về vòng xoáy của sự sáng tạo và hủy diệt, của quyền kiểm soát và sự từ bỏ, của việc nhặt những mảnh vỡ lên và tạo ra một thứ gì mới. Cảm ơn. (vỗ tay)