Jonas Gahr Støre: Đối thoại trong phòng thủ

Trong số tất cả những thâm hụt phiền phức mà chúng ta đang phải vật lộn để vượt qua -- thường thì chúng ta chủ yếu nghĩ về tài chính và kinh tế -- điều khiến tôi quan tâm nhất là sự thâm hụt trong đối thoại chính trị -- khả năng chúng ta giải quyết các cuộc xung đột hiện đại đúng với bản chất của chúng, để đi tới nguồn gốc của vấn đề và để hiểu những nhân vật chủ chốt trong cuộc xung đột để có cách giải quyết với họ. Chúng ta những nhà ngoại giao đã được huấn luyện để đối phó với các cuộc xung đột và các vấn đề giữa các quốc gia. Và tôi có thể cho bạn biết, chương trình nghị sự của chúng ta luôn đầy ắp. Bởi những vấn đề về thương mại, giải trừ quân bị, những mối quan hệ xuyên biên giới.

Nhưng bức tranh đang thay đổi và chúng ta đang thấy những nhân vật then chốt mới bước vào bức tranh. Chúng ta gọi họ không chính thức là "các nhóm". Họ có thể đại diện cho thực trạng về xã hội, tôn giáo, chính trị, kinh tế hay quân đội. Và chúng ta phải vật lộn tìm cách đối phó với họ. Nguyên tắc của đối thoại là: làm thế nào để nói chuyện với họ, khi nào thì nói và đối phó với họ như thế nào.

Tôi sẽ cho các bạn xem 1 slide minh họa đặc tính của các cuộc xung đột kể từ năm 1946 cho đến nay. Bạn nhìn thấy màu xanh lá cây là xung đột có tính truyền thống giữa các quốc gia mà chúng ta vẫn thường được đọc. Màu đỏ là xung đột hiện đại, những cuộc xung đột bên trong một quốc gia. Những cuộc xung đột này khá khác nhau, và chúng nằm ngoài tầm hiểu biết của ngoại giao hiện đại. Và thực chất những diễn viên chính là những nhóm người đại diện cho các quyền lợi khác nhau bên trong các quốc gia. Và cách họ đối phó với những cuộc xung đột này sẽ nhanh chóng lây lan sang các nước khác. Bởi vậy ở một chừng mực, đây là việc của tất cả mọi người.

Một điều khác chúng ta nhận thấy trong những năm gần đây, là có rất ít các cuộc xung đột quốc gia và giữa các quốc gia có thể giải quyết được bằng quân sự. Các biện pháp quân sự có thể đi kèm khi giải quyết xung đột, chứ không giải quyết được xung đột. Chúng cần những giải pháp chính trị. Và bởi vậy mà chúng ta gặp rắc rối, bởi vì chúng vượt ra khỏi ngoại giao truyền thống. Và có một vấn đề là các quốc gia đều không sẵn lòng đối phó với chúng. Thêm vào đó, trong thập kỷ qua, chúng ta đã phải ở trong trạng thái đối phó với những nhóm nguy hiểm về mặt nhận thức và chính trị. Sau sự kiện 9/11, hoặc bạn cùng phía với chúng tôi, hoặc là chống lại chúng tôi. Đó là đen hoặc trắng. Và rất thường xuyên các nhóm bị dán nhãn là "khủng bố". Và có ai muốn nói chuyện với các nhóm khủng bố chứ? Phương Tây, như tôi nhìn thấy, đã bị yếu đi sau thập kỷ đó, bởi vì chúng ta không chịu hiểu các nhóm đó. Do đó chúng ta đã tiêu tốn thời gian nhiều hơn vào biện minh vì sao chúng ta không nên đối thoại với họ, hơn là tìm ra cách để đối thoại với họ.

Tôi không ngây thơ. Đúng là không phải lúc nào bạn cũng có thể đối thoại được với tất cả mọi người. Có những lúc bạn sẽ phải bỏ đi. Và đôi khi sự can thiệp quân sự là cần thiết. Tôi đã từng tin rằng can thiệp quân sự vào Libya và Afghanistan là cần thiết. Và rất rõ ràng là đất nước chúng ta phụ thuộc vào sự bảo vệ qua các đồng minh quân sự. Nhưng chúng ta vẫn có sự thâm hụt lớn về việc đối phó và thấu hiểu xung đột hiện đại.

Hãy quay lại Afghanistan. 10 năm sau sự can thiệp vũ trang, an ninh cho đất nước đó vẫn còn xa vời. Trung thực mà nói thì tình thế rất nghiêm trọng. Bởi vậy mà một lần nữa, quân sự là cần thiết, nhưng không phải là cách để giải quyết vấn đề. Khi tôi lần đầu tiên đến Afghanistan vào năm 2005 với tư cách Ngoại trưởng, tôi đã gặp chỉ huy của lực lượng vũ trang quốc tế ISAF. Và ông nói với tôi rằng: "Chúng ta có thể giành chiến thắng bằng quân sự, thưa ngài Ngoại trưởng. Chúng ta chỉ cần phải kiên trì." Bây giờ đã qua bốn thế hệ ISAF, chúng ta lại được nghe thông điệp khác: "Chúng ta không thể chiến thắng bằng quân sự. Chúng ta cần sự hiện diện của binh lính, nhưng chúng ta cần chuyển sang động thái chính trị. Chúng ta chỉ có thể giải quyết xung đột bằng một giải pháp chính trị. Và không phải chúng ta mà chính người Afghanistan phải giải quyết nó." Nhưng họ cần một tiến trình chính trị khác với cái họ được đưa cho vào năm 2001, 2002. Họ cần một tiến trình có tính phổ quát mà những cơ cấu thực sự của xã hội phức tạp này có thể giải quyết những vấn đề của chính họ.

Mọi người đều có vẻ đồng ý với điều đó. 3, 4, 5 năm năm trước thì điều này vẫn còn rất gây tranh cãi. Bây giờ thì tất cả mọi người đều đồng ý. Nhưng bây giờ, khi chúng ta chuẩn bị đối thoại, chúng ta nhận ra chúng ta biết rất ít. Bởi vì chúng ta đã không đối thoại. Chúng ta đã không hiểu những gì xảy ra. Ủy ban quốc tế Chữ thập đỏ, ICRC, nói chuyện với tất cả các bên, và họ làm như vậy vì họ hoàn toàn trung lập. Và đó là một lý do tại sao tổ chức này có lẽ là nhân vật then chốt hiểu biết nhiều nhất về xung đột hiện đại -- bởi vì họ đối thoại.

Quan điểm của tôi là bạn không cần phải giữ thái độ trung lập khi nói chuyện. Bạn không cần phải đồng ý với các bên khi bạn ngồi xuống nói chuyện. Bạn luôn có thể đứng dậy bỏ đi. Nhưng nếu bạn không nói, bạn không thể thương lượng được bên kia. Và cái bên bạn muốn thương lượng lại chính là bên mà bạn đang có sự bất đồng sâu sắc. Thủ tướng Rabin đã từng nói khi ông tiến hành tiến trình Oslo rằng, "Bạn không tạo ra hòa bình với bạn bè của mình, bạn tạo ra hòa bình với kẻ thù." Đó là một điều khó nhưng cần thiết.

Hãy để tôi nói cụ thể hơn. Đây là quảng trường Tahrir. Có một cuộc cách mạng đang xảy ra. Mùa xuân Ả Rập đã kéo dài tới mùa thu và giờ đang chuyển qua mùa đông. Nó sẽ kéo dài trong một thời gian dài nữa. Và ai mà biết được đến cuối cùng nó sẽ được gọi là gì. Đó không phải là vấn đề. Vấn đề là chúng ta đang được chứng kiến, có lẽ lần đầu tiên trong lịch sử của thế giới Ả Rập, một cuộc cách mạng từ dưới lên -- cách mạng của nhân dân. Các nhóm dân sự đang chiếm lĩnh các đường phố. Và chúng ta nhận ra ở phương Tây, chúng ta biết rất ít về những gì đang xảy ra. Bởi vì chúng ta không bao giờ nói chuyện với người ở những nước này. Hầu hết các chính phủ theo sự đòi hỏi của các nhà lãnh đạo độc tài đã tránh xa những nhóm này, vì họ được coi là khủng bố. Vì vậy, khi mà bây giờ họ đang chiếm lĩnh đường phố và chúng ta chào mừng cuộc cách mạng dân chủ, chúng ta mới nhận ra chúng ta biết rất ít.

Hiện tại vẫn đang có cuộc thảo luận, "Chúng ta có nên nói chuyện với các thân hữu Hồi giáo? Chúng ta có nên nói chuyện với Hamas? Nếu chúng ta nói chuyện với họ, có nghĩa là chúng ta đã hợp pháp hóa họ." Tôi nghĩ rằng đó là suy nghĩ sai lầm. Nếu bạn biết cách nói chuyện, bạn có thể làm rõ rằng đối thoại không có nghĩa là đồng ý. Và làm thế nào chúng ta có thể khiến các anh em Hồi giáo điều mà chúng ta nên làm, phải tôn trọng quyền của dân tộc thiểu số khi mà chúng ta không chấp nhận quyền của đa số? Bởi vì họ có thể chính là đa số. Làm thế nào chúng ta có thể tránh được tiêu chuẩn kép nếu chúng ta cùng một lúc vừa đề cao dân chủ nhưng lại không muốn giải quyết cùng với những nhóm đóng vai trò đại diện? Chúng ta sẽ phải đàm thoại thế nào đây? Giờ đây những nhà ngoại giao của tôi được hướng dẫn để đối thoại với những nhóm này. Nhưng đối thoại có thể được thực hiện theo những cách khác nhau. Chúng tôi phân biệt rõ ràng giữa đối thoại ở cấp độ ngoại giao và ở cấp độ chính trị. Đối thoại có thể đi kèm sự trợ giúp hoặc không. Đối thoại có thể kèm theo sự bao hàm hoặc không.

Có rất nhiều cách để nói chuyện. Bởi vậy nếu chúng ta từ chối giao tiếp với những nhóm mới mà trong tương lai sẽ thống trị các bản tin, chúng ta sẽ càng khiến mọi thứ cực đoan hơn, tôi tin vậy. Chúng ta sẽ làm cho con đường chuyển từ các hoạt động bạo lực sang chính trị khó đi hơn. Và chúng ta không thể chứng minh cho các nhóm này rằng nếu các anh hướng tới dân chủ, nếu các anh chuyển hướng cùng tham gia vào các tiêu chuẩn văn minh và bình thường giữa các quốc gia, sẽ có những phần thưởng dành cho các anh từ phía đối phương. Nghịch lý ở đây là thập kỷ qua có thể là một thập kỷ thất bại cho tiến trình này.

Và nghịch lý là thập kỷ trước thập kỷ vừa rồi thì tiến trình này lại đầy hứa hẹn -- bởi chủ yếu là ở một lý do. Lý do này là những gì đã xảy ra ở Nam Phi: Nelson Mandela. Khi Mandela ra khỏi tù sau 27 năm bị giam cầm, nếu như ông nói với người dân của mình rằng, "Đã đến lúc chúng ta cần vũ trang. Đã đến lúc phải chiến đấu", ông sẽ được mọi người nghe theo. Và tôi nghĩ cộng đồng thế giới sẽ nói: "Điều đó là công bằng. Họ có quyền chiến đấu". Nhưng các bạn cũng đã biết, Mandela đã không làm điều đó. Trong hồi ký của mình, "Chặng đường dài tới tự do", ông viết rằng sở dĩ ông đã sống sót trong những năm bị giam cầm vì ông luôn nhìn kẻ áp bức mình như là một con người, như là một con người. Vì vậy, ông tiến hành quá trình đối thoại chính trị, không phải ở vị trí của một kẻ yếu mà theo chiến lược của một kẻ mạnh. Và ông đã tiến hành đối thoại một cách thực sự sâu sắc bằng cách đi vào những vấn đề khó khăn nhất thông qua một tiến trình tôn trọng sự thật và hòa giải, mà mọi người đến và nói chuyện. Giờ những người bạn Nam Phi sẽ biết đó là một quá trình rất khó nhọc.

Vậy chúng ta có thể học được gì từ tất cả những điều này? Đối thoại không dễ dàng chút nào -- dù là giữa các cá nhân, giữa các nhóm, hay giữa các chính phủ -- nhưng nó lại rất cần thiết. Nếu chúng ta định giải quyết các cuộc xung đột theo hướng chính trị, nếu chúng ta định tìm hiểu những nhóm mới nổi lên từ tầng dưới xã hội nhưng được hỗ trợ bởi công nghệ, là thứ có sẵn cho tất cả mọi người, chúng ta những nhà ngoại giao sẽ không thể đơn thuần ngồi lại ở bàn tiệc và tin rằng chúng ta đang giải quyết các mối quan hệ liên quốc gia. Chúng ta phải kết nối với những sự thay đổi sâu sắc này.

Và đối thoại thực sự là gì? Khi tôi tham gia vào đối thoại, tôi thực sự hy vọng rằng phía bên kia sẽ chấp nhận quan điểm của tôi, rằng tôi sẽ gây ấn tượng cho họ với những ý tưởng và giá trị của tôi. Nhưng tôi không thể làm điều đó trừ khi tôi gửi đi tín hiệu rằng tôi sẽ sẵn lòng lắng nghe tín hiệu từ phía bên kia. Chúng ta còn cần phải học nhiều về cách thức để làm được điều này và còn phải thực hành nhiều hơn nữa khả năng xúc tiến giải quyết vấn đề. Từ kinh nghiệm bản thân chúng ta biết rằng đôi khi sẽ rất dễ dàng nếu chúng ta chỉ cần bỏ đi, và đôi khi chiến đấu là cần thiết. Và tôi sẽ không nói đó là điều sai trái trong mọi tình huống. Đôi khi bạn phải làm vậy. Nhưng chiến lược đó hiếm khi đưa bạn đi được xa. Một cách khác là có một chiến lược cho sự cam kết và đối thoại mang tính nguyên tắc. Và tôi tin rằng chúng ta cần phải tăng cường phương pháp này trong ngoại giao hiện đại, không chỉ giữa các quốc gia, mà còn trong phạm vi một quốc gia.

Chúng ta đang nhìn thấy một số dấu hiệu mới. Chúng ta đã có thể không thực hiện được công ước cấm mìn sát thương cá nhân và hiệp ước chống bom chùm nếu chúng ta không tiến hành ngoại giao khác với truyền thống, bằng cách tham gia với xã hội dân sự. Hoàn toàn bất ngờ, các tổ chức phi chính phủ đã không chỉ đứng trên đường phố, hô to các khẩu hiệu của họ, mà họ còn đưa chúng vào các cuộc đàm phán, một phần vì họ đại diện cho nạn nhân của những vũ khí này. Và họ đã mang đến đàm phán sự hiểu biết của họ. Và đã có một sự tương tác giữa ngoại giao và sức mạnh từ phía dưới. Điều này có lẽ là một yếu tố đầu tiên cho một sự thay đổi. Trong tương lai, tôi tin rằng, chúng ta cần lấy các ví dụ từ những câu chuyện khác nhau, rằng sẽ không có thứ ngoại giao mà hoàn toàn không có liên hệ với con người và xã hội dân sự.

Và chúng ta cũng phải vượt ra khỏi ngoại giao truyền thống để giải quyết vấn đề sống còn của thời đại chúng ta, đó là biến đổi khí hậu. Làm thế nào chúng ta có thể giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu thông qua đàm phán, trừ khi chúng ta có thể khiến cho xã hội dân sự và người dân không phải là một phần của vấn đề, mà là một phần của giải pháp? Nó sẽ đòi hỏi một quá trình ngoại giao tổng quát rất khác với cách chúng ta đang thực hiện ngày nay khi hướng tới những vòng đàm phán mới khó khăn về thay đổi khí hậu, nhưng khi chúng ta hướng tới một điều gì đó mà đòi hỏi một sự huy động rộng lớn, thì quan trọng là phải hiểu được những xã hội từ phía dưới, bởi tác động của kỹ thuật và bởi toàn cầu hóa, tôi tin là vậy.

Chúng ta những nhà ngoại giao cần phải biết nguồn vốn xã hội của các cộng đồng. Nó là gì mà làm cho mọi người tin tưởng lẫn nhau, không chỉ giữa các quốc gia, mà còn trong cùng một quốc gia? Tính hợp pháp của ngoại giao, của giải pháp mà chúng ta đưa ra với tư cách nhà ngoại giao sẽ là gì nếu chúng không thể được phản ánh và hiểu rõ bởi các lực lượng rộng lớn hơn của xã hội mà chúng ta tạm gọi là "nhóm"?

Điều tốt là chúng ta không bất lực. Chưa bao giờ chúng ta lại có nhiều phương tiện truyền thông, phương tiện kết nối, phương tiện tiếp cận, phương tiện tập hợp như vậy. Thực sự là hộp công cụ ngoại giao có đầy đủ các công cụ khác nhau mà chúng ta có thể sử dụng để tăng cường cho giao tiếp. Nhưng vấn đề là chúng ta đã mất một thập kỷ sợ chạm vào nó. Bây giờ, tôi hy vọng, trong những năm tới, chúng ta có thể chứng minh thông qua một số ví dụ cụ thể rằng nỗi lo sợ đang được rút xuống và chúng ta có thể can đảm liên minh với xã hội dân sự ở các quốc gia khác nhau để hỗ trợ họ giải quyết vấn đề, như vấn đề giữa những người Afghanistan, giữa những người Palestine, và giữa người Palestine và Israel.

Và khi chúng ta đang cố gắng để hiểu phong trào rộng lớn lan khắp thế giới Ả Rập, chúng ta không phải là bất lực. Nhưng chúng ta cần phải cải thiện các kỹ năng cần thiết, và chúng ta cần can đảm để sử dụng chúng. Ở nước tôi, tôi đã thấy hội đồng của các nhóm Hồi giáo cực đoan và các nhóm Kitô giáo đến gặp nhau, không phải theo một sáng kiến ​​của chính phủ, mà là theo sáng kiến ​​riêng của họ để thiết lập liên lạc và đối thoại trong những khoảng thời gian khi mọi thứ đã bớt căng thẳng. Và khi căng thẳng tăng lên, thì vì họ đã có đối thoại, nên họ có sức mạnh để đối phó với các vấn đề khác nhau.

Xã hội hiện đại phương Tây của chúng ta phức tạp hơn so với trước đây, trong thời đại di cư này. Làm thế nào chúng ta có thể giải quyết và xây dựng cái "Chúng ta" lớn hơn để đối phó với các vấn đề của chúng ta nếu chúng ta không cải thiện kỹ năng giao tiếp? Vì vậy, có nhiều lý do, và bởi vì tất cả những lý do này, đây chính là thời điểm và nguyên nhân tại sao chúng ta cần phải nói chuyện.

Cảm ơn sự lắng nghe của các bạn.

(Vỗ tay)