Jared Diamond - Tại sao các xã hội loài người sụp đổ

Tôi nghĩ tất cả chúng ta, một đôi lúc nào đó, đều thấy hứng thú, với bí ẩn lãng mạn của các xã hội đã sụp đổ như Maya cổ xưa và người Yacatan, người dân đảo Phục Sinh, người Anasazi, vùng Lưỡi Liềm Trù Phú, Angor Wat, Đại Zimbabwe vân vân. và trong vòng một, hai thập kỷ gần đây, các nhà khảo cổ học đã chỉ cho chúng ta rằng có những vẫn đề môi trường ẩn dưới sự sụp độ của những xã hội này. Nhưng đồng thời có rất nhiều nơi khác trên thế giới các xã hội vẫn đang tiếp tục phát triển qua hàng nghìn năm mà không có dấu hiệu sụp đổ lớn nào, chẳng hạn như Nhật Bản, Java, Tonga và Tikopea. Do vậy, hiển nhiên, các xã hội ở một số nơi rõ ràng là mỏng manh hơn ở những nơi khác. Làm sao chúng ta có thể hiểu điều gì làm một số xã hội mỏng yếu hơn những xã hội khác? Vấn đề rõ ràng là liên quan tới hoàn cảnh của chúng ta ngày nay, bởi ngày nay cũng có những xã hội vừa mới sụp đổ, ví dụ Somali Rwanda và Yugoslavia cũ. Cũng có những xã hội hiện đại đang tiến gần tới sự sụp đổ, chẳng hạn Nepal, Indonesia và Columbia.

Còn bản thân chúng ta thì sao? Chúng ta có thể học được gì từ quá khứ để giúp mình tránh được sự suy tàn hoặc sụp đổ như các xã hội đã mắc phải trong quá khứ? Hiển nhiên câu trả lời không hề đơn giản chỉ do một nguyên nhân. Nếu ai đó bảo bạn là chỉ do một nguyên nha giải thích cho sự sụp đổ của các xã hội, bạn sẽ thấy ngay là họ ngớ ngẩn. Đó là một đề tài rất phức tạp. Nhưng làm sao chungd ta hiểu được sự phức tạo của đề tài này? Trong việc phân tích sự sụp đổ của các xã hội, tôi đã đi đến một cơ sở gồm 5 luận điểm: một danh mục những thứ mà tôi phải nghiên cứu và tìm hiểu sự sụp đổ. Và tôi sẽ làm rõ cơ sở 5 luận điểm này bằng sự diệt vong của xã hội người Na Uy ở Greenland. Đây là một xã hội châu Âu với những bản chữ viết, từ đó chúng ta biết được khá nhiều về dân cư và động thái của họ. Vào năm 984 SCN, người Viking đặt chân đến Greenland và định cư tại đó và khoảng năm 1450 họ bị tuyệt diệt -- cả xã hội sụp đổ, và dân cư dần biến mất.

Tại sao họ bị tuyệt diệt? Trong cơ sở 5 luận điểm của tôi, luận điểm đầu tiên xem xét đến yếu tố ảnh hưởng của con người tới môi trường do sự vô tình phá hoại tài nguyên do cuộc sống lệ thuộc của họ. Trong trường hợp người Na Uy Viking, những người Viking đã vô tình làm xói mòn đất và phá rừng, đó là một vấn đề đặc biệt nghiêm trọng bởi vì họ cần rừng để làm than củi, luyện sắt. Vì thế gần như họ kết thúc Thời kỳ Đồ sắt Châu Âu do không thể làm ra sắt. Luận điểm thứ hai trong danh mục của tôi là sự biến đổi khí hậu. Khí hậu có thể trở nên nóng lên, lạnh hơn, ẩm hơn hoặc khô hơn. Trong trường hợp người Viking ở Greenland, khí hậu trở nên lạnh dần vào cuối những năm 1300, và đặc biệt trong những năm 1400. Nhưng khí hậu lạnh không nhất thiết gây nên sự hủy diệt, bởi người Inuit -- người Eskimos ở Greenland cũng chống chịu tốt hơn với khí hậu lạnh. Vậy tại sao người Na Uy ở Greenland lại không làm được như thế?

Luận điểm thứ 3 của tôi là quan hệ với các xã hội lân cận để cùng hợp tác. Và nếu sự hỗ trợ thân thiện bị mất đi, thì xã hội sẽ dễ dàng sụp đỏ. Trong trường hợp của người Na Uy ở Greenland họ có giao thường với nước mẹ, Na Uy và sự giao thương này tàn lụi dần một phần là do Na Uy dần suy vong, một phần nữa là do vùng biển băng giữa Greenland và Na Uy.

Luận điểm thứ 4 của tôi là mối quan hệ với các xã hội thù địch. Trong trường hợp người Na Uy ở Greenland, dân tộc thù địch là người Inuit, người Eskimos cùng chung sống trên Greenland và giữa hai bên có quan hệ xấu. Và chúng ta biết rằng người Inuit đã giết người Na Uy, và, có lẽ với tầm quan trọng to lớn hơn đã chặn lối vào vùng vịnh ngoài mà người Na Uy dùng để săn hải cẩu làm thực phẩm chính yếu.

Và rồi cuối cùng, luận điểm thứ 5 trong danh mục của tôi là các nhân tố chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa trong xã hội đó khiến cho xã hội nhận thức và giải quyết được các vấn đề môi trường. Trong trường hợp người Na Uy ở Greenland, nhân tố văn hóa khiến họ khó khăn trong việc giải quyết các vấn đề là sự sùng bái Thiên Chúa giáo và nhà thờ, họ trở thành một xã hội tranh giành địa vị và luôn khinh miệt người Inuit, và luôn từ chối học hỏi họ. Vì thế đó là cách mà cơ sở 5 luận điểm của tôi liên quan tới sự sụp đổ và diệt vong của người Na Uy ở Greenland.

Vậy còn những xã hội ngày nay thì sao? Trong vòng 5 năm gần đây, tôi đã đưa vợ con tôi tới Tây Nam Montana, nơi tôi đã từng cắt cỏ khi còn trẻ. Và thoạt trông Montana giống như môi trường nguyên thủy của nước Mỹ. Nhưng sau khi đào xới bề mặt, Montana rõ ràng đã phải chịu những vấn đề nghiêm trọng. Nó đã trải qua những vấn đề tương tự: ảnh hưởng của con người tới môi trường. Ohair, một điều rất cấp bách ở Montana. Vấn đề độc tố từ chất thải khai thác mỏ đã gây nên thiệt hại tới hàng tỷ dollar. Khó khăn bắt nguồn từ các loài cỏ dại, gây thiệt hại cho Montana tới 200 triệu dollar mỗi năm. Montana mất hẳn vùng đất canh tác do bị nhiễm mặn, các vấn đề liên quan tới quản lý tài nguyên rừng, cháy rừng. Luận điểm thứ hai là sự biến đổi khí hậu. Vâng -- khí hậu ở Montana nóng dần lên và khô hơn, nhưng nền nông nghiệp ở Montana phụ thuộc vào việc tưới tiêu từ băng, và khi băng đã tan đi rồi, chẳng hạn như băng hà ở Công viên Băng hà Quốc gia biến mất, đó sẽ là tin xấu cho nông nghiệp tưới tiêu ở Montana.

Luận điểm thứ 3 liên quan tới sự thân thiện để duy trì xã hội bền vững. Ở Montana ngày nay, hơn 1/2 thu nhập của Montana không phải kiếm được trong phạm vi Montana, mà đến từ ngoại bang: tiền thuế từ an ninh xã hội, đầu tư và vân vân, khiến cho Montana yếu kém hơn so với các bang khác ở Hoa Kỳ.

Thứ tư: quan hệ với các thế lực thù địch. Montana có cùng vấn đề như vấn đề nhạy cảm của mọi người dân Mỹ gây ra do các thế lực thù địch nước ngoài, anh hưởng tới nguồn cung dầu mỏ, và xâm chiếm lãnh thổ. Và cuối cùng, luận điểm sau cùng trong danh mục của tôi: câu hỏi về quan điểm chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa đóng vai trò như thế nào. Người Montana có những giá trị lâu đời mà ngày nay dường như thể hiện trong cách họ giải quyết vấn đề riêng. Sự tận tụy truyền thống đối với việc đốn gỗ, khai mỏ và với nông nghiệp và phi luật pháp. Các giá trị đã từng áp dụng tốt trong quá khứ, nhưng ngày nay có vẻ không còn đúng nữa.

Bởi vậy, tôi đang tìm kiếm những vấn đề về sự sụp đổ của rất nhiều xã hội trong quá khứ và nhiều xã hội ngày nay. Từ đó có thể rút ra kết luận chung gì không? Theo cách nào đó, cũng giống như tuyên bố của Tolstoy về mọi cuộc hôn nhân không hạnh phúc là điều khác biệt, thì mỗi xã hội sụp đổ hoặc suy tàn là khác biệt -- chúng có những đặc điểm khác. Tuy vậy, cũng có một số mối đe dọa chung xuất hiện khi chúng ta làm phép so sánh giữa các xã hội sụp đổ và không sụp đổ trong quá khứ và các xã hội đang bị đe dọa ngày nay. Một mối đe dọa chung khá lý thú trong nhiều trường hợp, sự nhanh chóng sụp đổ sau khi xã hội cạm đáy. Có nhiều xã hội không suy tàn dần dần, mà chúng vươn lên, giàu mạnh thêm và ngày càng hùng mạnh, và rồi trong một thời gian ngắn, chỉ trong một vài thập kỷ sau khi chạm đáy, chúng sụp đổ. Chẳng hạn, xã hội Maya vùng trũng của bán đảo Yucatan bắt đầu sụp đổ trong nửa đầu thập niên 800, đúng một vài thập kỷ sau khi người Maya xây dựng những tượng đài lớn nhất, và dân số Maya phát triển đông đúc nhất.

Hay ví dụ như sự sụp đổ của Liên bang Xô Viết diễn ra trong một vài thập kỷ, có thể chỉ một thập kỷ, ngay lúc Liên bang Xô Viết đang đứng trên đỉnh cao quyền lực. Một ví dụ tương tự là những con vi khuẩn đang sinh trưởng trong một đĩa cấy. Những vụ sụp đổ nhanh chóng này đặc biêt giống với sự không tương xứng giữa những tài nguyên sẵn có và tài nguyên tiêu thụ, hay bất tương xứng giữa phí tổn kinh tế và tiềm năng kinh tế. Trong đĩa cấy, vi khuẩn lớn lên. Hãy xem rằng cứ sau mỗi thế hệ, chúng lại tăng gấp đôi, và sinh trưởng được 5 thế hệ trước khi đãi cấy bị khưr sạch 15/16, và rồi 3/4 thế hệ kế tiếp bị xóa sạch và thế hệ sau nữa làm sạch 1/2. Trong vòng một thế hệ sau khi đĩa vi khuẩn bị khử 1/2, nó lại đầ. Không còn thức ăn và cả đám vi khuẩn chết hết. Đó là khuynh hướng chung rằng các xã hội sụp đổ ngay sau khi họ đạt tới đỉnh cao quyền lực.

Theo khía cạnh toán học, nếu bạn quan tâm về các xã hội ngày nay, bạn nên tìm kiếm không chỉ các giá trị về các chức năng toán học, sự tích lũy của cải, mà bạn nên quan tâm cả những vấn đề nguyên sinh và thứ sinh của các chức năng đó. Đó là khuynh hướng chung. Còn khuynh hướng thứ hai là có nhiều, thường các nhân tố môi trường nhạy cảm khiến cho một số xã hội yếu hơn các xã hội khác, và nhiều nhân tố như thế vẫn chưa được hiểu cặn kẽ. Chẳng hạn, tại sao trên Thái Bình Dương, có hàng trăm hòn đảo, mà chỉ đảo Phục Sinh sụp đổ và là trường hợp sụp đổ nặng nề nhất hoàn toàn do nạn phá rừng? Hóa ra có khoảng 9 nhân tố môi trường khác nhau, một số khá nhạy cảm, không giữ được trên đảo Phục Sinh, và chúng là kết của sự phun trào núi lửa, vĩ độ và lượng mưa. Có lẽ thứ nhạy cảm nhát trong đó hóa ra là nguồn dinh dưỡng chính bảo vệ cho môi trường của hòn đảo trên Thái Bình Dương này khỏi hậu quả của bụi lục địa từ Trung Á. Đảo Phục Sinh, trong số các hòn đảo trên Thái Bình Dương, có ít bụi nhất từ châu Á để khôi phục độ màu mỡ của đất đai. Nhưng đó là một nhân tố mà chúng ta không hề dự liệu trước cho tới năm 1999.

Do vậy, một số xã hội, do một vài lý do môi trường nhạy cảm, đã yếu hơn các xã hội khác. Và rồi cuối cùng, một kết luận khái quát khác. Bởi tôi đang dạy một môn ở Đại học California ở Los Angeles (UCLA) cho sinh viên bậc ĐH, về sự sụp đổ của các xã hội. Điều khiến các sinh viên ĐH của tôi ở UCLA lúng túng là, làm sao các xã hội này có thể không nhìn nhận được những gì họ đã làm? Làm sao những người dân đảo Phục Sinh lại tàn phá môi trường của họ? Họ đã nói gì khi chặt cây cọ cuối cùng? Liệu họ không nhận thấy mình đang làm gì sao? Làm sao những xã hội này không hiểu được những ảnh hưởng của mình tới môi trường và biết ngừng lại đúng lúc? và tôi sẽ trông đợi rằng nếu nền văn minh nhân loại cứ tiếp tục như thế, thì có lẽ chỉ trong thế kỉ tới thôi, loài người sẽ hỏi tại sao những con người chúng ta ngày nay, sống vào năm 2003, không nhìn thấy những điều rõ ràng họ đang làm và sớm khắc phục nó? Có vẻ điều đó rất khó tin trong quá khứ. Trong tương lai, có vẻ như thật khó tin về những gì chúng ta đang làm ngày nay. Và vì thế tôi đã cố phát triển một bộ thứ bậc về lý do tại sao các xã hội thất bại trong việc giải quyết các vấn đề của họ. Tại sao họ không nhận ra vấn đề, hoặc nếu họ nhận ra, tại sao họ không khắc phục được? Hoặc nếu họ không khắc phục được, thì tại sao họ không thể giải quyết được chúng?

Tôi sẽ chỉ đề cập tới hai kết luận trong mảng này. Một kế hoạch gây ra sự khó khăn, sụp đổ là đâu là sự mâu thuẫn giữa lợi ích ngắn hạn của tầng lớp trên ra quyết định và lợi ích dài hạn của toàn bộ xã hội, đặc biệt là nếu tầng lớp trên có thể bảo vệ bản thân họ khỏi hậu quả của những hành động của mình. Đâu là điều tốt ngắn hạn cho tầng lớp trên đồng thời là điều xấu cho toàn thể xã hội, thì sẽ là một hiểm họa thực sự của tầng lớp trên làm những thứ khiến cho xã hội đi xuống trong tương lai. Chẳng hạn, giữa những người Na Uy Greenland -- một xã hội cạnh tranh về vị thế -- điều mà những lãnh chúa muốn là có thêm nhiều thuộc hạ, cừu và nhiều tài nguyên hơn để cượt lên những lãnh chúa hàng xóm. Chính điều này khiến các lãnh chúa bán đất: tích trữ đất, buộc các nông nô phải chịu lệ thuộc. Và điều này khiến cho các lãnh chúa giàu lên trong thời gian ngắn, nhưng về lâu dài, nó khiến xã hội sụp đổ.

Các vấn đề tương tự về mâu thuẫn sâu sắc giữa các nhóm lợi ích cũng xảy ra ở nước Mỹ ngày nay. Đặc biệt bởi các nhà hoạch định chính sách ở Mỹ thường có thể tách bản thân họ khỏi hậu quả bằng cách sống trong biệt ốc, uống nước đóng chai vân vân. Và trong vài năm gần đây, rõ ràng là giới thượng lưu trong giới kinh doanh đã nhận thức đúng đắn rằng họ có thể tăng lợi ích trước mắt của họ bằng cách làm những việc có lợi cho bản thân họ nhưng có hại cho toàn thể xã hội, chảng hạn như rút vài tỷ dollar khỏi Enron và những việc khác. Họ đã khá đúng khi cho rằng những việc như thế có lợi trước mắt cho họ mặc dù chúng có hại cho cả xã hội về lâu dài. Bởi thế, kết luận chung về sự sụp đổ của các xã hội khi ra những quyết định xấu: sự mâu thuẫn về lợi ích.

Và một kết luận khác mà tôi muốn đề cập là rất khó để một xã hội có thể ra quyết định đúng đắn khi xảy ra mâu thuẫn giữa những giá trị lâu đời tốt đẹp trong nhiều trường hợp nhưng lại xấu trong một số trường hợp khác. Chẳng hạn, trong người Na Uy ở Greenland, trong môi trường khó khăn như thế, đã sống với nhau 4.5 thế kỷ dưới tư tưởng chung về tôn giáo và tính cộng đồng bền chặt. Những 2 thứ đó -- gắn bó về tôn giáo và gắn bó về xã hội -- cũng gây nên những khó khăn cho họ trong việc thay đổi vào phút chót từ chối học hỏi từ người Inuit. Hay ngày nay, Australia. Một trong những điều khiến Australia sống sót được trong hoàn cảnh xa xôi với nền văn mình Châu Âu trong suốt 250 năm đồng hóa với người Anh. Nhưng ngày nay, sự gắn bó của họ với người Anh đã giúp người Australia kém thích nghi hơn mức cần thiết với hoàn cảnh của họ ở châu Á. Vì thế họ đặc biệt khó khăn khi thay đổi hoàn cảnh khi những thứ gây rắc rối cho bạn lại đồng thời là những thứ tạo nên sức mạnh của bạn.

Vậy kết quả ngày nay sẽ như thế nào? Tất cả chúng ta biết hàng chục loại bom hẹn giờ trong thế giới hiện đại. Bom hẹn giờ đã được kích hoạt cách đây vài thập kỷ -- mọi loại, chưa đầy 50 năm, và chúng đều có thể đe dọa chúng ta. Quả bom của nước của đất, của biến đổi khí hậu, chiến tranh chủng tộc, trần quang hợp, vấn nạn về dân số, độc tố, vân vân và vân vân -- có 12 yếu tố như thế. Và trong khi những quả bom hẹn giờ này -- không có quả bom nào kích hoạt cách đây quá 50 năm, và phần lớn chúng mới bắt đầu cách đây vài thập kỷ -- một số chúng được kích hoạt muộn hơn nhiều. Với tốc độ phát triển như chúng ta hiện nay, người Phillipines sẽ mất tất cả rừng trong 5 năm. Và đảo Solomon mất tất cả rừng chỉ trong vòng 1 năm, và gỗ là hàng xuất khẩu chính của họ. Đó sẽ là một cảnh tượng ngoạn mục cho nền kinh tế của Solomon. Mọi người hỏi tôi, Jared, điều quan trọng nhất chúng ta phải làm về vấn đề môi trường thế giới là gì? Và câu trả lời của tôi là, điều quan trọng nhất chúng ta phải làm là quên những điều đơn lẻ được coi là thứ quan trọng nhất chúng ta cần phải làm đi. Thay vào đó có cả tá thứ mà chúng ta phải làm. Và chúng ta phải giải quyết triệt để, bởi nếu chúng ta chỉ giải quyết được 11 vấn đề, mà không giải quyết được vấn đề thứ 12, thì cũng ta vẫn kẹt. Ví dụ, nếu chúng ta giải quyết được vấn đề nước sạch, đất đai và dân số, nhưng không giải quyết được vấn đề nhiễm độc, thì vẫn rắc rối như thường.

Thực tế là tình trạng hiện tại của chúng ta rất không bền vững, nghĩa là không thể duy trì như thế được. Và hậu quả phải được giải quyết trong vòng vài thập niên. Nghĩa là những bạn đang ngồi trong phòng này có độ tuổi dưới 50, 60 sẽ thấy nghịch lý đã được giải quyết, và những người trên 60 tuổi có thể không thấy giải pháp nhưng con cháu chúng ta chắc chắn sẽ thấy. Giải pháp sẽ đạt hiệu quả theo hai cách: hoặc chúng ta giải quyết những vấn đề bất bền vững theo cách tự chọn lạc quan bằng cách sửa chữa nó hoặc thu xếp những mâu thuẫn theo cách bi quan hơn và ko được lựa chọn -- bằng chiến tranh, dịch bệnh hoặc đói kém. Nhưng một điều chắc chắn là tình trạng bất bền vững của chúng ta sẽ được giải quyết không theo cách này thì cách khác trong một vài thập kỷ. Nói cách khác, nếu có lựa chọn chúng ta sẽ lựa chọn. Liệu điều đó có nghĩa là chúng ta nên bi quan? Tôi rút ra một kết luận ngược lại.

Những vấn đề lớn mà chúng ta phải đối mặt ngày nay không phải hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát. Mối đe dọa lớn nhất không phải là thiên thạch sắp va phải Trái đất, hay một thứ gì đó mà chúng ta không thể can thiệp được. Thay vào đó, những mối đe dọa chính mà chúng ta phải đối mặt là nhưng vấn đề hoàn toàn do chúng ta tạo ra. Và vì chúng ta tạo nên chúng, nên chúng ta cũng có thể giải quyết được. Điều đó có nghĩa là chúng ta phải dốc toàn bộ sức mạnh để đối phó với vấn đề. Cụ thể, chúng ta phải làm gì? Với những bạn yêu thích lựa chọn này thì có rất nhiều thứ bạn có thể làm được Còn rất nhiều thứ chúng ta chưa hiểu hết, và chúng ta cần phải hiểu. Và có nhiều thứ chúng ta đã hiểu, nhưng không làm gì cả, và chúng ta phải hành đồng. Xin cảm ơn. (Vỗ tay)