Chris Bliss: Hài kịch là sự chuyển tải.

Gabriel García Márquez là một trong những nhà văn tôi yêu thích, bởi vì phong cách ông kể chuyện, và hơn thế nữa, bởi vì, vẻ đẹp và tính chân thực trong văn xuôi của ông. Cho dù đó đó là dòng mở đầu của tác phẩm Trăm năm cô đơn hay là dòng ý thức huyền ảo trong "Mùa thu của Trưởng lão", khi ngôn từ tuôn chảy, từ trang này sang trang khác ngập những hình tượng nối tiếp nhau cứ thế cuốn người đọc vào trang sách của ông, như thể một dòng sông hoang dại uốn lượn vào thẳm sâu một cánh rừng già Nam Mỹ, đọc văn chương Márquez là một trải nghiệm thấu tận tim gan. Điều gây cho tôi ấn tượng đặc biệt khó phai trong suốt thời gian đọc tiểu thuyết của ông là khi tôi nhận ra tôi đang được hòa quyện vào cuộc hành trình sinh động và ấn tượng của việc dịch thuật.

Bởi lẽ đó tôi đã chọn chuyên ngành văn học so sánh ở trường đại học, cũng gần giống như Ngữ văn Anh, nhưng thay vì chăm chú đọc Chaucer trong ba tháng liên tục, chúng tôi đọc các tác phẩm văn học vĩ đại qua bản dịch đến từ khắp nơi trên thế giới. Và cũng vĩ đại như nguyên tác, bạn có thể luôn nói rằng bạn đang đến rất gần với những gì tác giả muốn chuyển tải Nhưng điều đó không đúng với Márquez người đã từng ngợi khen những bản chuyển ngữ các tác phẩm của ông là hay hơn cả bản gốc. thật sự đó là một lời khen gây ngạc nhiên.

Vì vậy khi tôi nghe tin dịch giả Gregory Rabassa đã viết quyển sách về vấn đề dịch thuật tôi không thể chờ đợi để được đọc nó. Quyển sách được mệnh danh là sự kịp thời của châm ngôn Ý mà tôi đã đón trước để đọc. "Nếu một sự mưu phản" Đó là một quyển sách được viết rất cuốn hút. và được đề xuất làm sách tham khảo cho những ai có hứng thú với nghệ thuật dịch thuật. Nhưng lí do để tôi đề cập đến quyển sách là trước đó, Rabassa đã đưa ra một nhìn nhận giản đơn một cách thanh thoát: "Mỗi hoạt động giao tiếp là một hoạt động chuyển tải."

Điều này có thể đã là là hiển nhiên với tất cả các bạn từ lâu, nhưng với tôi, dù đối mặt với chính khó khăn đó thường xuyên như cơm bữa, chưa bao giờ tôi nhận ra thử thách căn bản của giao tiếp một cách sáng rõ như vậy. Kể từ lúc tôi có thể nhớ là đã suy nghĩ một cách có ý thức về những điều như vậy, thì sự giao tiếp đã trở thành niềm đam mê chủ yếu của tôi. Ngay từ lúc còn là một đứa trẻ, tôi nhớ tôi đã nghĩ rằng điều mà mình thực sự mong muốn nhất trong đời là có khả năng để hiểu được mọi điều và có thể giao tiếp với mọi người. À không phải vấn đề về cái tôi đâu. Thật hài hước là, vợ tôi, Daisy, với một gia đình đầy rẫy những người mắc bệnh hoang tưởng - và tôi muốn nói là đầy rẫy -- có lần nói với tôi, "Chris, em đã có một ông anh cứ luôn nghĩ mình là Chúa. Nên em không cần một ông chồng muốn trở thành Chúa đâu."

(Tiếng cười)

Dù sao thì, khi những năm tháng tuổi hai mươi đã vụt qua, khi tôi nhận thức được nhiều hơn là mình không thể đạt được phần đầu của ước mơ thời thơ ấu, chính ở phần thứ hai, đó là khả năng chuyển tải thành công tới mọi người bất cứ kiến thức nào tôi thu nhận được là nơi tôi thực sự nhận ra sự vô vọng trong hành trình của mình. Lần này sang lần khác mỗi lần tôi bắt đầu chia sẻ một vài sự thật lớn lao với một người sắp-trở-thành một người nghe trung thành, tôi đều nhận được kết quả ngược với mong đợi. Thật thú vị là, khi bạn mở đầu buổi nói chuyện bằng câu, "Mọi người chú ý, tôi sắp truyền thụ cho các bạn những thông tin nghiêm túc đây." thì bạn sẽ phát hiện ra nhanh chóng một cách đáng ngạc nhiên cả sự thờ ơ và thái độ căm ghét.

Cuối cùng thì, sau khoảng 10 năm làm bực bội cả bạn bè lẫn người xa lạ, cuối cùng thì tôi cũng hiểu ra một sự thật mới mẻ của riêng mình tôi rằng nếu tôi muốn giao tiếp tốt với người khác về những ý tưởng mà tôi có thì tốt hơn tôi nên tìm một con đường khác để làm điều đó. Và đó chính là khi tôi khám phá ra hài kịch.

Hài kịch đi theo một kênh riêng biệt so với những loại hình ngôn ngữ khác. Nếu như phải đặt hài kịch vào một vị trí tùy ý tôi xin nói rằng nó nằm ở đâu đó giữa thơ ca và những lời bịa đặt. Tôi không phải đang nói về tất cả các thể loại hài kịch, bởi vì, hiển nhiên rằng có rất nhiều kiểu hài hước có tác động an toàn trong đường biên của những gì chúng ta đã suy nghĩ và cảm nhận được. Điều mà tôi muốn nói đến là khả năng độc đáo mà vở hài kịch tuyệt nhất và sự châm biếm có thể làm được trong việc làm lung lạc những kì vọng đã in sâu vào tiềm thức chúng ta - hài kịch giống như viên đá tạo vàng vậy. Điều đó đòi hỏi cái khung kim loại chắc chắn làm từ sự thông thái vốn có để biến đổi sự bông đùa đơn thuần sang một cách nhìn nhận khác và một chỉnh thể tồn tại trong thế giới. Bởi đó là điều tôi ngộ ra từ chủ đề của hội nghị lần này: Thành công trong Dịch thuật. Rằng việc giao tiếp không chỉ tạo ra sự thấu hiểu sâu sắc hơn trong mỗi cá nhân mà còn đưa đến sự thay đổi thật sự. Mà theo kinh nghiệm của tôi, sự thay đổi đó được hiểu là việc giao tiếp có thể giúp truyền đạt và phát triển quan niệm của chúng ta về tính vị kỉ. Tôi đang rất có hứng thú nói về tính vị kỉ của con người bởi lẽ tất cả chúng ta đều nghiêm túc khi nói về vấn đề này. Nó là một phần trong hành trang sinh tồn của chúng ta, và chính vì vậy mà nó trở nên quan trọng, cũng chính vì vậy mà chúng ta luôn lắng nghe về nó với một thái độ nghiêm túc. Và cũng bởi vì đó là khởi điểm, xét trong phạm vi tính vị kỉ của chính chúng ta, chúng ta, cuối cùng đã bắt đầu nắm chặt lấy khả năng phản ứng cũng như trách nhiệm của mình đối với phần còn lại của thế giới.

Đó là điều tôi muốn nói về những tuyệt phẩm hài kịch và châm biếm, ý tôi là những thành quả mà trên hết mọi yếu tố bắt nguồn từ sự trung thực và chính trực. Khi bạn nhớ lại tất cả những màn "học theo" Tina Fey trong chương trình Saturday Night của một ứng viên vừa được bổ nhiệm chức phó tổng thống, bà Sarah Palin, những màn học theo đó đều đã thảm bại. Fey đã thể hiện xuất sắc hơn bất cứ một nhà diễn thuyết chính trị nào - sự thiếu nghiêm túc trong bản chất của Palin tô đậm thêm một ấn tượng mà phần đông công chúng Mỹ ngày nay vẫn có. Mấu chốt của vấn đề là kịch bản của Fey không phải do chính cô ấy viết hay là do các kịch bản gia của Saturday Night viết. Các kịch bản đó đều được lấy nguyên văn từ các nhận xét của chính bà Palin. (Tiếng cười) Đây là một người bắt chước Palin trích dẫn từng lời từng chữ của bà ta. Và đó - những điều tôi gọi là sự trung thực và chính trực, đó cũng là lí do vì sao những màn biểu diễn của Fey lại để lại những ấn tượng dài lâu như vậy.

Một ví dụ khác từ chính trường, lần đầu tiên tôi nghe Rush Limbaugh ví von ứng cử viên triển vọng cho chức tổng thống John Edwards là cô nàng Breck tôi biết rằng Limbaugh đã làm một cú đánh trực diện. Tất nhiên không phải bao giờ tôi cũng gắn mác trung thực và chính trực cho Limbaugh, nhưng khó mà cãi được cách kết bài của anh ta. Mô tả đó làm nổi bật một cách hoàn hảo hư danh của Edwards. Và các bạn đoán xem? Cái kết đó cũng chính là đặc điểm nhận dạng cốt lõi scandal đã kết thúc sự nghiệp chính trị của ông ấy.

Bây giờ hãy đến với The Daily Show cùng John Stewart đỉnh của đỉnh -- (Tiếng vỗ tay) (Tiếng cười) đỉnh của đỉnh trong các ví dụ được dẫn chứng về tính hiệu quả của thể loại hài kịch này. Hàng loạt các khảo sát, từ Trung tâm nghiên cứu Pew cho đến Trung tâm Chính sách công Annenberg đều cho thấy khán giả của Daily Show được thông tin tốt hơn về các vấn đề thời sự hơn khán giả của bất cứ kênh thông tin hay chương trình tin tức nào khác.

(Tiếng vỗ tay)

Dù cho điều này thể hiện về sự mâu thuẫn giữa tính trung thực và việc thu lợi nhuận trong giới báo chí truyền thông nhiều hơn là thái độ lưu tâm từ phía khán giả của Stewart, thì điểm quan trọng hơn vẫn là các chất liệu Stewart sử dụng luôn được bắt rễ từ trong sự thật -- không phải vì chủ đích của anh ta là tuyên ngôn sự thật. Không phải đâu. Chủ đích của anh ta là gây cười. Thật đúng khi nói rằng kiểu hài hước của Stewart sẽ chẳng có tác dụng gì trừ khi những sự việc anh ta đề cập là có thật. Và kết quả là vở hài kịch tuyệt vời cũng đồng thời là một hệ thống truyền tải thông tin rõ ràng là ghi điểm hơn nhiều cả về lòng tin và sự nhớ đến của khán giả so với các phương tiện truyền thông chuyên nghiệp. Thật là mỉa mai hơn gấp bội khi bạn nghiền ngẫm để thấy rằng lợi thế của hài kịch trong việc tiếp cận bức ngăn của công chúng chính là ở cách nó cố ý đánh lạc hướng họ.

Một vở hài kịch sâu sắc cũng giống như một trò ảo thuật với chữ nghĩa, khi bạn nghĩ sự việc đang xảy ra ở đằng này thì bất thình lình bạn lại được dẫn dắt đến đằng kia. Và chính sự vui vẻ trong tinh thần - hệ quả của phản ứng vật lí là những tràng cười - một cách không hề ngẫu nhiên, sẽ làm phát tiết một loại hoóc môn an thần trong não. Như vậy là, bạn vừa được dẫn dụ vào một cách nhìn nhận khác về sự việc bởi loại hoóc môn đó đã dẹp bỏ sự phòng thủ của cơ thể bạn. Tác dụng này đối nghịch hoàn toàn với tác dụng của cơn tức giận và sợ hãi và hoang mang, tất cả những phản ứng phòng vệ, gây ra. Những phản ứng phòng vệ này giải phóng adrenalin, làm cao thêm những bức ngăn sợ hãi của chúng ta. Và rồi hài kịch thổi đến, xoa dịu nhiều vùng tương tự trên não những vùng có tín hiệu phòng vệ mạnh nhất -- chủng tộc, tôn giáo, chính trị, bản năng tình dục -- chỉ bằng cách tiếp cận chúng bằng sự hài hước thay vì adrenalin, chúng ta mới có được các hoóc môn an thần và sự huyền nhiệm của tiếng cười mở cửa những vách ngăn, làm hé lộ một nhân sinh quan bất ngờ và tươi mới.

Bây giờ cho phép tôi được đưa ra một ví dụ. Tôi có một ý tưởng về cái gọi là chương trình nghị sự cấp tiến về đồng tính nam, tôi sẽ bắt đầu bằng câu hỏi, chương trình nghị sự về đồng tính nam cấp tiến như thế nào? Bởi lẽ theo kinh nghiệm của tôi, ba điều mà những đồng tính nam ở Mỹ muốn nhất là nhập ngũ, làm đám cưới và lập gia đình. (Tiếng cười) Ba điều mà cả đời tôi né tránh. (Tiếng cười) Cái này tiến bộ đến đâu, xin mời các bạn tự phán xét.

(Tiếng cười)

và điều đó kéo theo những vấn đề về việc bỏ rơi trẻ đồng tính: Có chuyện gì với việc bỏ rơi trẻ đồng tính? Tại sao điều này lại ít được bàn đến? Nếu bạn có một đứa con và bạn nghĩ con bạn là gay, có thể bạn sẽ được phép đem con bỏ chợ đấy. (Tiếng cười) Bạn đã sinh ra một vật gớm ghiếc. Hãy vứt nó ra khỏi nhà bạn đi. Mượn hình ảnh "vật gớm ghiếc" trong kinh thánh và gán nó cho hình ảnh ngây thơ muôn thưở, một đứa bé, trò đùa này làm đứt mạch cảm xúc trong cuộc tranh luận và điều đó để lại cho người nghe cơ hội, thông qua tiếng cười của họ, hoài nghi về chân giá trị của nó.

Đánh lạc hướng không phải là chiêu duy nhất trong túi bí quyết của hài kịch. Sự kiệm lời cũng là một thế mạnh của vở hài kịch tuyệt vời. Có một vài cụm từ có thể cô đọng nhiều vấn đề hơn so với một cái kết hoàn hảo. Bill Hicks -- nếu bạn không biết gì về ông ấy, bạn có thể Google -- Hicks đã làm một chuyến thâm nhập vào những cuộc đọ tài khoe khoang của bọn trẻ ở trường học, và cuối cùng có một đứa trẻ đến nói với ông ấy, "Biết gì không, bố cháu có thể đánh bại bố bác," thế là Hick đáp trả, "Thế à? Thế phải đợi đến bao giờ?" (Tiếng cười) Trẻ con là như vậy đó chỉ trong từng ấy từ thôi. (Tiếng cười) Chưa kể đến những gì mà nó tiết lộ về người lớn đã phát ngôn nó.

Và đóng góp đáng kể cuối cùng của hài kịch trong việc giao tiếp là nó được truyền đi rất nhanh. Người ta không thể đợi để truyền tai nhau một câu chuyện vui hay ho. Đây chẳng phải một hiện tượng mới mẻ gì trong xã hội. Hài kịch vượt qua biên giới quốc gia với tốc độ đáng kể trước cả Internet, mạng xã hội, kể cả truyền hình. Trở lại năm 1980 khi diễn viên hài Richard Pryor vô tình tự làm bỏng mình trong một tai nạn do thuốc lá. Sau đó một ngày tôi đang ở Los Angeles và hôm sau thì tôi đang ở thủ đô Washington Tôi đã nghe nút thắt giống hệt như vậy từ cả hai phía-- điều gì đó về Quỹ Ignited Negro College. Hẳn là tin này không nhảy ra từ một màn độc thoại nào đó của Tonight Show. Và suy đoán của tôi -- tôi không có ý đi sâu vào chuyện này -- là nếu bạn thật sự phải xem xét lại sự việc và có thể nghiền ngẫm nó, bạn sẽ phát hiện ra rằng hài kịch là lĩnh vực cổ xưa thứ hai lan truyền như virus. Đầu tiên trống nổi lên sau thì là những chuyện hài chả liên quan.

(Tiếng cười)

Nhưng chính cái lúc bạn liên kết tất cả các yếu tố lại-- sự cuốn hút có sức lan truyền rộng rãi với một kết thúc đầy uy lực được đan kết từ sự chân thành và trung thực, thì câu chuyện có thể gây ảnh hưởng thật sự trong việc thay đổi một cuộc đối thoại. Tôi có một người bạn thân, Joel Pett, là một người biên tập tranh biếm họa cho tờ Lexington Herald-Leader. Anh ấy từng làm cho USA Today Monday. Tôi đã đi cùng với Joel trong dịp cuối tuần trước khi hội nghị Copenhagen về biến đối khí hậu khai mạc vào tháng 12 năm 2009. Joel giải thích cho tôi là bởi vì tờ USA Today là một trong bốn tờ điểm báo ở Mỹ, nên gần như tất cả những người tham gia hội nghị sẽ xem nó, có nghĩa là, nếu anh ta đem tung tờ điểm báo này vào công viên kèm với tranh của anh vào thứ Hai, ngày khai mạc hội nghị, thì tranh sẽ được phát tán trong giới những người có quyền hành ở mức cao nhất.

Sau đó chúng tôi bắt đầu nói về biến đổi khí hậu. Hóa ra là Joel và tôi đều băn khoăn về cùng một việc, đó là, tại sao mà nhiều cuộc tranh cãi vẫn tiếp tục chú trọng vào thứ khoa học này và việc nó có hoàn thiện hay là không, điều mà, với chúng tôi, không hiểu sao lại có vẻ là cố ý lạc đề. Bởi lẽ trên tất cả, có một tiền đề sai lầm rằng có tồn tại một thứ gọi là khoa học hoàn thiện. Trong hoàn cảnh đó Thống đốc bang Texas, ngài Perry, đã đẩy mạnh hoạt động tương tự trong mùa hè vừa qua vào phần mở màn cho chiến dịch suýt-hỏng của ông ấy để tranh chức Ứng cử viên Tổng thống Đảng Cộng hòa, quả quyết nhấn mạnh rằng khoa học không hề hoàn thiện khi mà 250 trong số 254 hạt của bang Texas đang bị hạn hán. Và giải pháp của Perry là yêu cầu nguời dân bang Texas cầu trời cho mưa xuống. Cá nhân tôi thì đã cầu thêm bốn lần hạn nữa để có thể hoàn thiện nốt cái thứ khoa học chết tiệt ấy.

(Tiếng cười)

Nhưng trở lại năm 2009, câu hỏi mà Joel và tôi cứ luôn thắc mắc là tại sao đến lúc này rồi người ta vẫn bỏ ra quá nhiều công sức để nói về thứ khoa học này khi mà những chính sách cần thiết để giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu rõ ràng là có lợi cho con người về lâu về dài bất kể khoa học đằng sau chúng. Vậy nên chúng tôi lật đi lật lại vấn đề đến lúc Joel nghĩ ra cái này. "Nếu đó là một trò xỏ lá, và chúng ta làm thế giới tốt hơn chẳng vì điều gì cả?" (cười) Bạn sẽ thích ý tưởng đó thôi. (vỗ tay) Thế thì sao? Tại sao không làm thế giới tốt đẹp hơn chẳng vì cái gì cả? Chẳng phải vì Chúa, chẳng phải vì quốc gia hay vì lợi nhuận-- chỉ như cột mốc đầu tiên cho tư duy toàn cầu.

Và bức biếm họa này đánh trúng trọng tâm đấy. Không lâu sau khi hội nghị kết thúc, Joel nhận được lời đề nghị kí tặng bản copy từ người đứng đầu EPA ở Washingotn để treo bức tranh lên tường. Và ít ngày sau, anh nhận được lời đề nghị tương tự từ người đứng đầu EPA ở California người đã dùng bản copy đó trong bài thuyết trình tại một hội nghị quốc tế về biến đổi khí hậu ở Sacramento năm ngoái. Và không chỉ có vậy. Tới bây giờ, Joel đã nhận được lời đề nghị từ hơn 40 nhóm hành động vì môi trường ở Mỹ, Canada và châu Âu. Trong đầu năm nay, anh ấy nhận được đề nghị từ Đảng Xanh ở Úc cho phép sử dụng hình ảnh này trong chiến dịch của họ và nó góp phần vào cuộc tranh luận đã có tác động đến nghị viện Úc trong việc tán thành chế độ đánh thuế mức carbon nghiêm ngặt nhất đối với bất kì quốc gia nào trên thế giới. (vỗ tay) Điều đó là một khích lệ lớn cho một câu nói 14 từ.

Vậy nên tôi có một góp ý cho quí vị ngồi đây, những người thực sự muốn kiến tạo một thế giới tốt đẹp hơn là hãy dành chút ít thời gian mỗi ngày để rèn thói quen suy nghĩ hài hước, bởi lẽ có thể bạn vừa tìm ra câu hỏi bạn đã tìm kiếm bấy lâu.

Cảm ơn quí vị.

(Tiếng vỗ tay)