Andrew Mwenda với góc nhìn mới về Phi Châu

Tôi rất rất hạnh phúc khi được có mặt ở đây -- những ánh đèn thực sự đang làm chói mắt tôi và chúng đang phản chiếu qua kính của tôi. Tôi rất hạnh phúc và vinh dự được ở đây, giữa những con người rất rất sáng tạo và thông thái. Tôi đã nghe 3 diễn giả trước nói, và đoán xem chuyện gì đã xảy ra? Từng điều tôi dự định nói, họ đều đã nói ở đây, có vẻ như tôi chả còn gì khác để nói nữa cả.

(cuời)

Tuy nhiên quê hương tôi có 1 câu nói "nếu 1 nụ hoa chưa nở đã rụng, nghĩa là nụ hoa đó còn quá non. Cho nên tôi sẽ -- bởi vì tôi không còn trẻ, tôi rất già rồi -- vẫn sẽ nói vài điều.

Chúng ta tổ chức hội thảo này vào thời điểm rất thích hợp bởi vì cũng có 1 hội nghị khác đang được tổ chức ở Berlin. Đó là Hội nghị thượng định G8. Hội nghị năm nay đề cập đến các giải pháp cho những vấn đề của Phi Châu: Giải pháp đưa ra là tăng thêm nữa mức viện trợ, gần giống với kế hoạch Marshall. Đáng tiếc, cá nhân tôi không tin vào kế hoạch Marshall. Thứ nhất, bởi vì những lợi ích từ kế hoạch Marshall đã bị phóng đại. Nước viện trợ chủ yếu cho dự án này là Pháp và Đức, và mức viện trợ chỉ chiếm 2.5% trong GDP của họ. 1 nước Châu Phi trung bình nhận viện trợ nước ngoài vào khoảng 13 - 15% GDP của 2 nước trên, đây chính là sự thuyên chuyển nguồn tài chính chưa từng có từ các nước giàu sang các nước nghèo.

Tuy nhiên điều tôi muốn nói là: chúng ta cần kết nối 2 điều sau. Làm tn các phương tiện truyền thông (PTTT) có thể bao quát hết toàn bộ CPhi từ phg Tây và hậu quả của điều này. Bằng cách phô bày sự tuyệt vọng, không được trợ giúp ở đây, các PTTT đã truyền tải được sự thật về Phi Châu, và không gì hơn sự thật. Tuy nhiên, nó lại không phải là bộ sự thật. Bởi vì, sự tuyệt vọng, nội chiến và nạn đói, mặc dù là 1 phần của thực tế tại Phi Châu, nhưng không chỉ có vậy. Tệ hơn nữa, những điều trên lại chỉ là thực tế của thiểu số.

Châu Phi có 53 quốc gia. Chỉ có 6 nước là đang có nội chiến, có nghĩa là các PTTT đang chỉ bao phủ được 6 quốc gia này. Châu Phi có những tiềm năng rất lớn -- chưa bao giờ được đề cập. Cái mà giới truyền thông đang truyền bá rộng khắp đến các khán thính giả của họ chỉ là sự tuyệt vọng và không được giúp đỡ. Tác động của cách truyền thông này là lôi kéo được lòng cảm thông, sự thương hại và các hoạt động từ thiện. Như một hệ quả, cái nhìn của phương Tây về sức phát triển của nền kinh tế CPhi bị đóng khung 1 cách sai lầm. Cách nhìn sai lầm này là 1 sản phẩm của ý nghĩ rằng Châu Phi là 1 vùng đất của sự tuyệt vọng. Chúng ta nên làm gì trong hoàn cảnh đó? Hỗ trợ thực phẩm cho người đói. Vận chuyển thuốc thang cho những ai bị ốm. Gửi đến những đội quân gìn giữ hòa bình cho những vùng đất đang phải gánh chịu nội chiến. Trong toàn bộ quá trình đó, Châu Phi bị tước mất thế chủ động.

Tôi muốn nói rằng, vấn đề quan trọng là phải nhận ra: đúng, châu Phi có những điểm yếu cơ bản. Nhưng, hơn nữa, họ lại có rất nhiều tiềm năng. Chúng ta cần định hình lại những thách thức mà CPhi đang phải đối mặt từ thách thức về sự tuyệt vọng, (sự tuyệt vọng đến từ sự đói nghèo) đến thách thức về sự hi vọng Khi cta đinh hình các vđề của CPhi là thách thức về sự hi vọng, đó sẽ là cách nhìn mới đầy giá trị. Thách thức mà bất kì ai quan tâm đến CPhi phải đối mặt không phải là thách thức trong việc giảm sự đói nghèo. Mà nên là thách thức trong việc tạo ra sự giàu có.

Khi chúng ta thay đổi 2 khái niệm này -- nếu bạn nói người CPhi nghèo và cần phải xóa đói giảm nghèo, bạn có sự phối hợp của toàn thế giới vì mục đích của bạn là tốt. Thực tế thực hiện ở châu lục này như thế nào? Thuốc cho người nghèo, thực phẩm cho người đói, lính giữ hòa bình cho những vùng đất nội chiến. Không có thứ nào trong những điều trên thực sự hữu ích bởi vì bạn đang điều trị những triệu chứng chứ không phải nguyên nhân của các vấn đề cơ bản ở Phi Châu. Gửi đến những người hướng dẫn và hỗ trợ thuốc men, thưa quý ông quý bà, ko có tác dụng tạo nên sự giàu có cho những người Phi Châu. Sự giàu có là 1 thành tố của thu nhập, và thu nhập thì đến từ những người đang tìm kiếm cơ hội kinh doanh sinh lời hay 1 công việc được trả lương tốt.

Bây giờ, khi chúng ta bắt đầu nói về việc tạo ra sự giàu có ở Phi Châu, thách thức thứ 2 của chúng ta sẽ là, ai sẽ đóng vai trò đại diện cho quá trình tạo ra sự giàu có ở mỗi xã hội? Họ là những nhà doanh nghiệp (DN). [ko rõ] chỉ ra rằng các DN luôn luôn chiếm khoảng 4% dân số TGiới, tuy nhiên có khoảng 16% trong số đó là DN ma. Nói chung nhóm người này thành công trong cviệc kinh doanh. Như vậy, chúng ta nên đầu tư tiền vào đâu? Chúng ta cần đặt tiền ở chỗ nó có thể sinh lời. Hỗ trợ đầu tư tư nhân tong nước và ngoài nước tại Châu Phi. Hỗ trợ các dự án nghiên cứu, bởi vì kiến thức là 1 trong những thành tố quan trọng tạo nên sự giàu có.

Viện trợ thế giới hiện nay cho Châu Phi là gì? Họ ném vào những khoản tiền lớn cho chăm sóc sức khỏe ban đầu, giáo dục tiểu học và cứu trợ lương thực. Toàn bộ TG đã chỉ tập trung chú ý vào vùng đất của sự tuyệt vọng và đang cần cứu trợ này. Thưa quý ông, quý bà, ai có thể nói tôi biết 1 người bạn hay hàng xóm hay họ hàng mà bạn biết, trở nên giàu có bằng cách nhận đồ từ thiện? Bằng cách cầm 1 cái bát ăn xin và nhận của bố thí? Có ai trong số các bạn ở đây biết người như vậy? Có ai trong số các biết 1 đất nước phát triển nhờ vào sự hào phóng và tốt bụng của 1 nước khác? Uhm, có vẻ không có cánh tay nào giơ lên, điều đó cũng có nghĩa là tôi đang bắt đầu đúng.

Bono: Tôi biết

Andrew Mwenda: Tôi thấy rằng Bono nói anh ấy biết 1 đất nước như vậy. Nước nào vậy?

Bono: Đó là 1 cái tên Ailen

(cười)

(Người Ailen nổi tiếng là ki bo --> có giàu chỉ nhờ viện trợ cũng đúng thôi --> cười là phải)

Cảm ơn rất nhiều. Nhưng để tôi nói anh nghe điều này. Người ngoài chỉ có thể chỉ cho bạn 1 cơ hội. Năng lực tận dụng cơ hội đó và chuyển nó thành điểm mạnh phụ thuộc vào khả năng của người dân bản địa. Châu Phi đã nhận được nhiều cơ hội, nhưng rất nhiều trong số các cơ hội đó ko đem lại lợi ích cho họ. Tại sao? Bởi vì chúng ta thiếu cơ cấu kinh doanh nội địa và cơ cấu chính sách -- cái có thể giúp chúng ta hiện thức hóa các cơ hội. Tôi sẽ đưa ra 1 ví dụ.

Dưới thỏa thuận Cotonou, còn được biết đến như Hiệp định Lome, các nước Châu Phi được tạo cho 1 cơ hội từ Châu Âu là xuất khẩu hàng hóa, miễn thuế, đến các siêu thị của LM Châu Âu. Đất nước của tôi, Uganda, có hạn ngạch xuất khẩu là 50.000 tấn đường đến các siêu thị thuộc LM Châu Âu. Chúng tôi chưa xuất khẩu được bất kì kg nào hết. Chúng tôi nhập khẩu 50.000 tấn đường từ Brazil và Cuba! Thứ 2, theo thỏa thuận trong hiệp ước xuất khẩu thịt bò, Các bước Châu Phi có sản xuất thịt bò sẽ có hạn ngạch xuất khẩu thịt bò miễn thuế đến các siêu thị thuộc LM Châu Âu Ko 1 nước nào trg những nc dc cho hạn ngạch kể trên, kể cả nc thành công nhất: Botswana, từng đạt được hạn ngạch được giao.

Điều tôi muốn đưa ra ở đây: nguồn gốc sự bất lực của Châu Phi trong việc lôi kéo phần còn lại của thế giới vào một mối quan hệ hữu ích hơn chính là do Phi Châu có khung chính sách và thể chế xã hội kém. Tất cả các loại hình can thiệp đều cần sự hỗ trợ, sự phát triển của các dạng thể chế sẽ giúp tạo ra sự giàu có, nó cũng sẽ làm tăng năng suất lao động. Cta phải bắt đầu như thế nào để làm điều đó và tại sao viện trợ lại là 1 công cụ tồi? Viện trợ là 1 công cụ tồi, bạn biết tại sao không? Bởi vì mọi chính phủ trên thế giới đều cần tiền để tồn tại. Tiền là không thể thiếu để duy trì 1 số thứ như luật pháp và hành pháp. Chính phủ phải trả tiền cho quân đội và công an để họ đại diện cho luật pháp. Và bởi vì có rất nhiều chính phủ ở Châu Phi là độc tài, họ thực sự cần quân đội để đánh bại phe đối lập. Điều thứ 2 Chính phủ (CP) cần làm là trả tiền cho cán bộ CNVC. Tại sao người dân ủng hộ Chính phủ của họ? Uhm, đó là do CP cho họ những việc làm được trả lương tốt Hoặc, tại nhiều nước Châu Phi, nguồn lợi không chính thức đến từ sự tham nhũng.

Thực tế là, không có CP nào trên thế giới, là không có 1 ít tham nhũng với mức độ phụ thuộc hoàn toàn vào sự nghiêm minh của pháp luật. Rất nhiều nước ở [ko rõ], họ cần tính hợp pháp. Để có được tính hợp pháp, các CP thường thực hiện 1 số điều như cung cấp giáo dục cơ bản, chăm sóc sức khỏe ban đầu, đường xá, xây bệnh viện và phòng khám. Nếu ngân khố Chính phủ sống sót phụ thuộc vào việc nâng tiền thuế của nhân dân lên, ví như 1 CP được điều hành bởi tính tư lợi để CP đó sẽ ngồi lại với những ai có thể tạo ra sự giàu có. Bàn bạn với họ về các dạng chính sách và thể chế cần thiết để họ mở rộng phạm vi và mức độ kinh doanh để từ đó có thể thu được nhiều hơn thuế thu nhập từ người dân. Vấn đề của Phi Châu và vấn đề của ngành công nghiệp viện trợ là nó bóp méo cấu trúc của những động cơ thúc đẩy chính phủ các nước Phi Châu đối mặt với thách thức. Lợi nhuận từ sản xuất mà chính phủ tìm kiếm cho ngân khố quốc gia không nằm trong nền kinh tế nội địa, mà thuộc về các nhà đầu tư nước ngoài

Thay vì ngồi xuống bàn luận với người Uganda

(Vổ tay)

nói chuyện với các nhà kinh doanh Uganda, Hay những doanh nhân Ghana (những nhà kinh doanh hàng đầu của Nam Phi) các CP lại thấy hữu ích hơn khi nói chuyện với IMF hay ngân hàng thế giới Tôi nói cho bạn hay, kể cả khi bạn có 10 bằng tiến sĩ, bạn ko bao giờ có thể đánh bại Bill Gates nếu so về sự hiểu biết đối với ngành CN máy tính. Tại sao? Bởi vì kiến thức, tự thân nó đòi hỏi bạn phải hiểu sự khuyến khích là cần thiết để mở rộng kinh doanh, nó đòi hỏi bạn phải lắng nghe những cá nhân độc lập trong thể chế công nghiệp.

CP các nước ở CPhi đã được trao cho 1 cơ hội bởi cộng đồng thế giới, để đổi lại CP các nước đã từ chối xây dựng những thoả thuận về sản xuất với chính công dân của nước họ, Nhờ vậy, cho phép các cuộc đàm phán với IMF và ngân hàng thế giới liên tục được diễn ra, và rồi IMF và ngân hàng TG sẽ nói với các CP điều mà nhân dân của họ muốn. Trong quá trình đó, chúng ta, những người Châu Phi, đã và đang nằm ngoài lề từ việc lập chính sách, định hướng chính sách đến quá trình thực thi chính sách ở chính đất nước chúng ta. Chúng ta bị hạn chế ở đầu vào, bởi vì những người trả tiền như IMF, ngân hàng TG, và các tập đoàn xuyên quốc gia trên TG đã lấy đi quyền công dân của chúng ta, Điều mà các CP của chúng ta đang làm, (do họ phụ thuộc vào viện trợ), là lắng nghe người cho vay trên quốc tế hơn là bản thân người dân của mình.

Tôi muốn đặt một điểm nhấn vào lập luận của mình, điểm nhấn đó là: sẽ không đúng nếu nói viện trợ luôn luôn chỉ đem lại tiêu cực. Một vài sự viện trợ có thể xây được 1 bênh viện, cứu đói cho 1 ngôi làng, Nó có thể xây 1 con đường, và con đường đó có thể phục vụ cho nhiều mục đích tốt. Sai lầm của ngành công nghiệp viện trợ thế giới là nhặt lấy từng phần riêng biệt của sự thành công, khái quát chúng lên, đổ hàng tỉ và hàng tỉ dollar vào chúng, và rồi đem chúng đi khắp thế giới, từ chối nhìn nhận những hoàn cảnh riêng biệt, duy nhất ở mỗi nơi nhận viện trợ, từ chối nhìn nhận nhg kĩ năng, bài học thực tiễn, nhg quy tắc và thói quen làm cho 1 ctr viện trợ nhỏ vẫn thành công -- như ở ngôi làng Sauri -Kenya nơi Jeffrey Sachs đang làm việc -- và vì đã khái quát kinh nghiệm của số ít thành kinh nghiệm của tất cả mọi người.

Các nguồn viện trợ tăng khả năng sử dụng các nguồn lực cho các CP, và biến việc làm cho 1 CP trở thành việc đem lại lợi nhuận cao nhất bạn có thể thấy 1 người Châu Phi đang cố gắng tìm 1 việc làm. Bằng cách tăng sự thu hút của các công ty nhà nước, đặc biệt là trong xã hội có xung đột sắc tộc sâu sắc như ở Phi Châu, cái mà viện trợ nhắm tới là nhấn mạnh xung đột sắc tộc khi mà một nhóm nhỏ người nào đó bắt đầu có gắng vào được CP để có thể tiếp cận miếng bánh viện trợ từ nước ngoài. Thưa quý ông quý bà, người kinh doanh giỏi nhất tại Phi Châu không thể tìm ra nhg cơ hội để giao thương và làm việc với khu vực kinh tế tư nhân vì môi trường tổ chức và chính sách ở đây là kẻ thù của kinh doanh. Chính Phủ sẽ không thay đổi nó. Tại sao? Bởi vì họ không cần nói chuyện với các công dân của mình. Họ nói với những nhà đầu tư quốc tế. Do vậy, những người Phi kinh doanh giỏi nhất buộc phải làm việc cho CP, điều này lại làm tăng tình trạng căng thẳng chính trị ở các nước CPhi đặc biệt là vì chúng ta phụ thuộc vào viện trợ.

Tôi cũng muốn chỉ ra điều chú ý rất quan trọng với chúng ta là trong hơn 50 năm qua, Châu Phi đã và đang nhận viện nhiều hơn từ cộng đồng thế giới dưới dạng hỗ trợ kỹ thuật, viện trợ tài chính, và các dạng viện trợ khác. Từ 1960 đến 2003, châu lục này nhận 600 tỉ đô viện trợ, vậy mà chúng ta vẫn đang nói về sự nghèo đói ở khắp Phi Châu. Tất cả những khoản viện trợ đó đi về đâu?

Tôi muốn sử dụng 1 ví dụ của chính đât nước tôi - Uganda về dạng và cấu trúc của sự khích lệ mà viện trợ đã đem lại đất nước này. Mùa tài khóa 2006-2007, ngân khố quốc gia hi vọng thu 2.5 nghìn tỉ siling. Viện trợ nước ngoài kì vọng đạt 1.9 nghin tỉ Lượng tiêu dùng của Uganda -- tiêu dùng ý tôi là mua thực phẩm vào khoảng 2.6 nghìn tỷ. Tại sao quốc khố của Uganda chi quá 110% vào chính nguồn thu thuế của nó? Đó là do ở đây có 1 số người - những người đã kêu gọi viện trợ nước ngoài đóng góp vào Nhưng điều này cũng chỉ ra rằng CP Uganda không được trao quyền tiêu dùng chính ngân sách quốc gia của mình để đầu tư vốn vào sản xuất, mà lại dung ngân sách quốc gia để chi trả cho việc xây dưng các cơ sở công cộng. Quản trị công cộng, cái được bảo trợ lớn nhất, được chi 690 tỉ. Cho quân đội, 380 tỉ. Nông nghiệp, 18% những công dân nghèo nhất nước là nông dân, chỉ được chi 18 tỉ. Thương mại và công nghiệp chiếm 43 tỉ. Hãy để tôi cho các bạn xem tiêu dùng của lĩnh vực công cộng ra sao hay nói đúng hơn là tiêu dùng cho lực lượng quản lý trong thiết chế của Uganda Đây, 70 bộ trưởng nội các, 114 cố vấn tổng thống -- những người chẳng bao giờ thấy tổng thống, trừ phi là ở trên tivi.

(Cười)

(Vỗ tay)

Và khi những cán bộ trên nhìn thấy ông bằng xương bằng thịt, đó sẽ là 1 buổi họp mặt công cộng như thế này, và ở đó, ông sẽ là người đưa ra nhg lời khuyên cho họ.

(Cười)

Chúng tôi có 81 chính phủ địa phương; mỗi cơ sở đều được sắp xếp giống như Chính phủ trung ương -- 1 nghị viện, 1 nội các, 1 bộ máy hành chính, và rất nhiều công việc thuộc về hành chính khác. Trước đây có 56 quận, khi tổng thống của ctôi muốn sửa đổi hiến pháp và xóa bỏ giới hạn nhiệm kỳ tổng thống, ông đã lập ra thêm 25 quận mới. Do đó, hiện nay chúng tôi có 81 quận. Nghị viện có 333 thành viên. Bạn cần sân vận động Wembley để chứa hết các thành viên nghị viện 134 ủy ban và các chính phủ nửa tự trị, tất cả đều có giám đốc và những chiếc xe ô tô Báo cáo của ông Bono có thể giúp cta hiểu rõ vấn đề hơn.

Một nghiên cứu gần đây của CP Uganda chỉ ra rằng có 3000 ô tô ở các trụ sở cơ quan đầu não. Uganda có 961 xã, mỗi xã có 1 phòng khám cấp phát thuốc, không có phòng nào trg số trên có xe cấp cứu. Như vậy là những chiếc xe 4 bánh ở các cơ quan đầu não chở các bộ trưởng, các đại sứ, các quan chức Nhà nước và các quan chức làm việc cho các dự án viện trợ trong khi những người nghèo chết vì không có xe cấp cứu và thuốc men.

Cuối cùng, tôi muốn nói rằng, trước khi tôi tới đây, tôi đã được nhắc về nguyên tắc cơ bản của TEDGlobal: 1 bài nói tốt nên giống như 1 chiếc duyp ngắn -- nó nên đủ ngắn để khơi gợi niềm hứng thú, nhưng cũng đủ dài để bao phủ được vấn đề. Tôi hi vọng rằng tôi đã làm được điều đó.

(Cười)

Cám ơn rất nhiều.

(Vỗ tay)