Steven Johnson Hayaletler Haritası'nda gezintide...

Henüz sipariş vermediyseniz, ince bağırsak hastalığı olanlar için baharatlı domates soslu spagettiyi tavsiye ederim.

(Gülüşmeler)

Afedersiniz -- Bu sahne bana sanki stand-up yapıyormuşum hissi verdi. Aslında, tek istediğim ilerleyen dakikalarda sizleri 1854 yılına Londra'ya götürmek, ve de kısaca o dönemde yaşanan salgının hikayesini anlatmak, bu salgın bana göre birçok açıdan bugün yaşadığımız dünyanın yaratılmasına yardımcı oldu ve bilhassa bugün yaşadığımız şehir de buna dahildir. 1854'deki bu süreç, 19. yüzyılın ortalarında, Londra'nın tarihinde birçok nedenden dolayı inanılmaz derecede ilginçtir. Bence bunlardan en önemli olanı, Londra 2,5 milyon insanı kapsayan bir şehirdi, ve yeryüzünde nüfus olarak en büyük şehirdi. Aynı zamanda o döneme kadar inşa edilmiş en büyük şehirdi.

Böylelikle Victorianlar da yaşamak için çabalarken ve bir yandan da yeni bir yaşam şekli icat ettiler: bu yaşam şekli, hepimizin bildiğiniz gibi, bugünkü adıyla metropol hayatıdır. Bu olay birçok açıdan 1850'lerin ortasında tam bir felaketti. Bakıldığında, Elizabeth dönemi halk altyapısı ile modern endüstriyel metropol hayatı yaşayan bir şehirdi. Böylece insanlar, mesela, anlık oluşturdukları atıklarla, bodrumlarında kişisel atıklardan oluşan foseptikler oluşturdular. 30-60 cm derinliğinde. İnsanlar bir şekilde kendiliğinden uzaklaşır umuduyla aşağı bodruma kovaları sürekli sarkıyorlardı, ama tabii ki hiçbir zaman gerçekten kurtulamayacaklardı. Bütün bu pislikler, aslında, etrafında yürümek için bile inanılmaz iğrenç olan şehrin bulunduğu noktaya doğru yığılıp birikmişti.

İnanılmaz derecede kokuşmuş bir şehirdi. Sadece bu foseptikler yüzünden değil, şehirdeki hayvan sayısının çokluğu da insanları şoke edecek dereceydi. İnsanlar sütünden yararlanmak için tavan arasında at ve inek bulundurup, sütü tamamen bitip ölünceye kadar onları tavan arasında saklarlardı daha sonra da onları sokaklara kemiklerini kaynatmak için sürüklerlerdi. Londra'da bu dönemde sokaklarda gezindiğinizde, bu kokuyla aşırı derecede boğulmuş olurdunuz. Bu insanları öldüren, hastalıkları yaratan, insanları bir nevi her üç dört senede bir süpüren şeyin koku olduğuna ikna olunması ile ortaya çıkan tam bir kapsamlı halk sağlığı sistemi ile bu sorun sona erdirildi. Bu periyotta kolera en büyük öldürücü hastalıktı.

1832'de Londra'da görüldü ve her dört beş yılda bir bir başka salgın Londra ve de tüm İngiltere genelinde 10,000 ila 20,000 insanı etkilemiştir. Böylece otoriteler problemin kaynağının kötü koku olduğuna inandılar. Bu kokudan kurtulmamız lazımdı. Böylece, aslında, şehrin sisteminde halk sağlığı müdahale fonunun ilk çeşitlerinden birini tertip ettiler, bunun adı da Nuisances Act (Rahatsızlık Hareketi) idi, bununla bulabildikleri herkes ile lağım çukurlarını boşalttılar ve onları nehire boşalttılar. Bunu sokaklardan atarsak, sokaklar çok daha iyi kokacak ve -- doğru ya, nehirin suyunu içiyoruz. Peki bunun sonucunda ne oldu, kolera salgını daha da yayıldı çünkü bildiğimiz kadarıyla, kolera aslında sudadır. Bu su kaynaklı bir hastalıktır, havadan kapılan bir şey değil. Bu kokladığınız veya içinize çektiğiniz bir şey değil. Bu midenize giren

bir şey. Böylece 19. yy.'de halk sağlığı fonunun kurulumu Londra'nın su kaynağını zehirleyerek modern dünyada hayal edebileceğimiz herhangi bir bio-terörist saldırıdan daha etkin oldu. Tüm o katliam ve saldırı koşullarının ortasında ve insanları neyin öldürdüğü hakkındaki tüm bilimsel kafa karışıklığının ortasında, 1854 yılında Londra'nın durumu böyleydi. 19. yy.'de John Snow adlı birçok alanda çalışmış çok yetenekli, Londra Soho'da yerel doktor olarak çalışan biri vardı, kendisi dört beş yıldır koleranın sudan kaynaklandığı konusunda fikirler öne sürüyor ama kimseyi bu konuda ikna edemiyordu. Halk sağlığı otoriteleri onun dediklerini tamamen göz ardı ediyorlardı. O da bu olay hakkında bir çok çalışma yapıp makale yazmıştı, ama hiçbiri umursanmamıştı. Bu hikayenin bana ilginç gelmesinin sebebi de birçok açıdan, bu olay kültürel değişimin nasıl olduğunu gösteriyor. İyi bir fikrin diğer bir sürü kötü fikir arasından nasıl sıyrılabildiğini gösteriyor. Snow uzun bir süre herkesin göz ardı ettiği bu içgüdüsü ile çalıştı.

Sonunda bir gün, 28 Ağustos 1854'te, küçük bir çocuk, ismini bilmediğimiz beş aylık bir kız bebeği, sadece bebek Lewis olarak bildiğimiz, bir şekilde koleraya yakalandı. 40 Broad Sokağına kolera ile geldi. Bunu haritada göremezsiniz ama bu harita kitabımın ikinci kısmında hikayenin merkezi haline geliyor. Soho'nun merkezinde, bu işçi sınıfı mahallesinde. Bu kız hastalanıyor ve hala lağım çukurlarının olduğu ortaya çıkıyor, Nuisances Act (Rahatsızlık Hareketi)'ne rağmen, sıkça kullanılan bir su pompasının hemen yanında, tüm Soho'nun en iyi suyu olarak bilinen yerel su kaynağının yanında, Soho'nun ve etraftaki mahallelerin tüm sakinlerinin kullandığı kaynak.

Bu kız da bu su pompasındaki suyu farkında olmadan kirletti, ve İngiltere tarihinin en korkunç salgınlarından biri iki, üç gün sonra patlak verdi. Tam olarak, yedi gün içinde mahallelilerin yüzde 10'u öldü, ve eğer insanlar salgının ilk etkilerinden sonra kaçmasalardı çok daha fazlası ölecekti. Bu inanılmaz derecede korkunç bir olay. 48 saatlik kolera salgını süresinde tüm bir ailenin öldüğünü görüyorsunuz, bir odalık dairelerinde tek başlarına, ufacık evlerinde. Tamamen sıra dışı korkutucu bir sahne. Snow oraya yakın bir yerde yaşıyordu, salgından haberdar oldu, ve bu olayda cesaretini göstererek tehlikenin göbeğine gitti, çünkü yoğunlaşan bir salgının sonunda insanları gerçek kolera tehlikesinin aslında havadan değil sudan kaynaklandığına inandırabileceğini düşündü. Yoğunlaşan bir salgının büyük ihtimalle bir noktadan doğabileceğini düşünüyordu. Herkesin yapacağı tek bir şey vardı, çünkü bu salgın bilinen enfeksiyonlardan beklenen yavaş ilerlemeyi göstermiyordu.

Böylece oraya gitti ve insanlarla konuşmaya başladı. Nihayetinde, kitabın bir diğer başkahramanı olan bu kişinin yardımını aldı. Bu kişi, Henry Whitehead, yerel bir bakan, bir bilim adamı sayılmaz ama inanılmaz derecede sosyal bağları var. Mahalledeki herkesi tanıyordu, ve sonunda Whitehead sayesinde pompadan su içenlerin izini sürebilmeyi başardı, ya da içemeyenlerin izini. Ve sonunda Snow salgının haritasını yaptı. Pompadan su içen insanların artan bir oranla hastalandığını buldu. Pompadan su içmeyenler hastalanmıyordu. Ve o bunun bir şeyleri temsil edeceğini düşündü farklı mahallelerde yaşayan insanların bir tür istatistiği, yaşamayanların yüzdesi, ama sonunda ihtiyacı olan şeyin herkesin görebileceği bir şey olduğunu fark etti. Mahallede yaşanan tüm bu olayların daha iyi bir şekilde ele alınabileceği bir görüntü.

Ve bu haritayı oluşturdu, bu haritadaki siyah çizgilerin hepsi mahallede bulunan binalardaki ölüleri temsil ediyor. Ve bu haritada görebilirsiniz, pompa tam merkezinde ve tam aşağısındaki şu evde 15 ölü olduğunu görebilirsiniz. Bu harita aslında biraz daha büyük. Pompadan uzaklaştıkça ölümler daha seyrekleşiyor. Burada bir bakışta zehirli maddenin pompadan çıktığını görebiliyorsunuz. Yani, haritanın yardımı ile, ve sonraki yıllarda bunları yaymak için yaptığı çalışmaların yardımı ile, ve Whitehead'in yaptıkları ile, sonunda ve aslında otoriteler yavaşça yola gelmeye başladılar. Bu hikaye için düşünmekten hoşlanabileceğimizden çok daha uzun bir zaman aldı, ama 1866'a kadar, bir sonraki büyük kolera salgını Londra'ya gelene kadar otoriteler -- biraz hikayenin yardımı ile, biraz da harita sayesinde -- asıl sorunun su olduğuna ikna oldular. Çoktan Londra'da

kanalizasyon yapım çalışmalarını başlatmışlardı ve hemen bu salgın ile ilgilenmeye başladılar ve herkese sularını kaynatmalarını söylediler. Ve bu Londra'nın gördüğü son kolera salgınıydı. Bu hikayenin bir parçası, bence -- bu korkunç bir hikaye, karanlık ve dünyada gelişmekte olan birçok şehirde devam etmekte olan bir hikaye. Aynı zamanda temelinde iyimser bir hikaye, bizlere, nedenine kulak verirsek problemleri çözmenin mümkün olduğunu söylüyor, eğer bu tür haritaların bilgeliğine kulak verirsek, eğer Snow ve Whitehead gibileri dinlersek, eğer bu tür durumda ne olduğunu anlayan bölgenin insanlarına kulak verirsek. Ve bunun olmasını engeleyen şey de sürdürülebilir ölçekte büyük metropoller yapma fikriydi.

İnsanlar 7 günlük bir sürede komşularının yüzde 10'un öldüğünü gördüğünde, bunun böyle devam edemeyeceğine dair genel bir fikir birliği oluştu, insanlar 2.5 milyon kişilik şehirlerde yaşamak istemediler. Ama Snow'un harita ile başardığı, bu haritanın eşliğinde ortaya çıkan o reformlar serisi sayesinde, bugün 10 milyon insan barındıran şehirlerimiz var. Bunun gibi şehirler aslında sürdürülebilir şeyler. New York'un, Roma'nın kendini mahvettiği gibi mahvetmeyeceğini ve 100, 200 yıl içinde şimdikinin yüzde 10'u kadar olmayacağını biliyoruz ve endişelenmiyoruz. Ve bu bir açıdan bu haritanın bize mirası. Bu, bugün tadını çıkardığımız yepyeni bir yaşam tarzını yaratan ölülerin haritası. Çok teşekkür ederim.