Şirin Neşat: Sürgünde sanat

Bugün sizlerle İranlı bir sanatçı olarak İranlı kadın bir sanatçı olarak sürgünde yaşayan İranlı kadın bir sanatçı olarak verdiğim mücadeleyi paylaşacağım. Artıları da var eksileri de. Kötü yanından bakarsak benim gibilerin politikadan kaçması mümkün görünmüyor. İranlı her sanatçı bir biçimde siyasete bulaşmak zorunda. Politika hayatlarımızı şekillendirdi. İran'da yaşıyorsanız, sansüre, tacize tutuklanmaya, işkenceye ve hatta idama maruz kalırsınız. Benim gibi yurtdışında yaşıyorsanız sürgünün getirdiği hasretle ve sevdiklerinizden ailenizden ayrı kalmanın acısıyla yüzyüze olacaksınız demektir. Bu yüzden bizler topluma karşı sorumlu olduğumuz gerçeği ile aramıza psikolojik ve politik bir mesafe koyma imkanına sahip değiliz.

Ne gariptir ki, ülkesine gitme olanağı bulunmayan benim gibi bir sanatçı kendini, halkının sesi, sözcüsü olmak durumunda buluyor. Üstelik benim gibiler iki cephede birden savaşmak zorunda. Bir yandan Batıyı eleştiriyor, Batının kimliğimizle ilgili algısını ve bizi, kadınlarımızı, siyaseti ve dinimizi yapılandıran imajını tenkit ediyoruz. Gururumuzdan ödün vermiyor ve saygı talep ediyoruz. Bir yandan da bir başka cephede savaşıyor, rejimimizle, hükümetimizle zalim hükümetimizle, iktidarda kalmak için her suçu işleyen hükümetimizle mücadele ediyoruz. Sanatçılarımız tehlikede. Bizler tehdit altındayız. Hükümetimiz bizi tehdit olarak algılıyor.

İşe bakın ki bu durum hepimizi güçlendirdi, çünkü bizler, sanatçılar İran toplumunun, siyasetinin, kültürünün merkezi söylemini üretiyoruz. İşimiz ilham vermek, kışkırtmak, harekete geçirmek ve bu sayede insanlarımıza umut vermek. Bizler halkımızın muhabirleriyiz, dış dünya ile aralarındaki iletişim kanallarıyız. Silahımız, sanat. Kültür, bir direnme biçimidir. Bazen ellerindeki ifade özgürlüğüne bakarak Batılı sanatçılara imreniyorum kendileriyle siyasi sorunlar arasına, başlıca Batı kültürüne hizmet ettikleri sorunsalı arasında mesefe koyma imkanına sahipler. Ama bir yandan da Batı için endişeleniyorum zira bu ülkede, içinde bulunduğumuz bu Batı aleminde kültürün bir eğlence aracına dönüşmesi riski var. Bizim insanımız sanatçısına bel bağlıyor ve kültür iletişimin ötesine geçiyor.

Bir sanatçı olarak kişisel yolculuğum çok çok şahsi bir noktadan başladı. Ülkem hakkında sosyal içerikli bir söylev vermek niyetiyle yola çıkmadım. Gördüğünüz bu ilk çalışmam tam 12 yıl ayrı kaldıktan sonra İran'a döndüğüm zamana ait. 1979'daki İslam devriminden sonrasına. Ben İran'dan uzaktayken İslam devrimi İran'ın üzerine çökmüş ve ülkedeki Fars kültürünü bütünüyle değiştirerek İslam kültürüne evirmişti. Dönüş amacım ailemle tekrar bir araya gelmek ve toplum içinde yerimi bulmaktı. Bu bir yana dursun, tamamen ideolojikleşmiş, tanınmaz hale gelmiş bir ülke buldum karşımda. Şahsi ikilemlerim ve sorularımla yüzleşirken İslam devriminin İranlı kadınları nasıl da baştan aşağı değiştirdiği, tamamen başkalaştırdığına dair bir çalışmanın içine daldım. Bir süje olarak İranlı kadını çok ama çok ilginç buldum. Zira İranlı kadın tarihsel olarak siyasi başkalaşımın timsali haline gelmişti. Öyle ki, bir tek kadını incelemek suretiyle bütün bir ülkenin yapısını ve ideolojisini okuyabiliyordunuz.

Böylece başladığım bir grup çalışma, hayata dair kendi sorularımla yüzleşirken sanatımı daha geniş bir söyleme, şehitlik meselesine, Tanrı sevgisi ve inanç ile şiddet ve vahşetin kesiştiği noktada kendi arzusuyla duranlara taşıdı. Bu benim için inanılmaz derecede önemli oldu. Üstelik bu durum karşısında alışılmadık bir duruş sergiliyordum. Kendime bir yer bulmak için dışarıdan gelip İran'a dönmüş biri olarak İslam devrimini ya da hükümeti eleştirmek benim üzerime vazife değildi. Bu zamanla değişti, gitgide kendi sesimi buldum ve aklıma gelemeyecek şeyler keşfettim. Böylelikle sanatım daha kritik bir hal aldı. Bıçağım keskinleşti. ve kendimi sürgünde bir hayatın içinde buldum. Ben göçebe bir sanatçıyım. Fas'ta, Türkiye'de, Meksika'da çalışıyorum. Gittiğim her yerde İran'ı arıyorum.

Şimdi film çekmeye başladım. geçen yıl "Erkeksiz Kadınlar" adında bir film yaptım. "Erkeksiz Kadınlar" tarihe dönüyor ama İran tarihinin başka bir dönemine. 1953'te geçiyor. Amerikan CIA'sı tarafından başlatılan ve demokratik şekilde seçilmiş lider Dr. Mossadegh'i deviren askeri darbe zamanında. Kitabın yazarı İranlı bir kadın, Şahrnuş Parsipur. Büyüleyecek kadar gerçekçi bir roman. Kitap yasaklandı ve yazarı 5 yıl hapis yattı. Bu kitaba olan tutkum ve bu filmi yapma nedenim, kitabın bir anda İran'da tarihsel ve siyasal anlamda kadın olma sorunsalını ortaya koyması ve özgürlük ve demokrasi için değişim fikri peşinde koşan dört kadının hikayesini anlatırken bir yandan da İran'ın, ayrı bir karakter olarak özgürlük ve demkorasi ile ve yabancı müdahalesi ile mücadelesi üzerinde yoğunlaşıyor.

Biri ülke olarak tarihimizi Batılılara anlatmanın önemli olduğu düşüncesiyle bu filmi yaptım. Hepiniz İslam devriminden sonraki İranı hatırlıyorsunuz. Oysa ki İran bir zamanlar laikti demokrasi vardı ki, o demokrasi bizlerden Amerikan hükümeti tarafından İngiliz hükümeti tarafından çalındı. Film, İranlılara da hitap ederek tarihe dönmeleri ve bu kadar İslamlaştırılmadan önce nasıl göründüklerine, ne gibi müzikler dinlediklerine, nasıl bir entelektüel hayata sahip olduklarına bakmalarını söylüyor. ama hepsinden önemlisi demokrasi için nasıl çarpışıtığımıza. Bu görüntüler filmden alındı. Darbeye ait birkaç görüntü de var. Bu filmi bütün sahneleri, olayları yeniden yaratarak Casablanca'da çektik.

Bu film, siyasi bir hikaye anlatmak ile kadınca bir hikaye anlatmak arasında dengeyi tutturmaya çalıştı. Görsel bir sanatçı olarak elbette siyaseti bölgeselliği feminizmi aşacak bir sanat yapmayı ve daha önemli, zamanlar üstü evrensel bir eser vermeyi isterim. Bu konudaki en büyük zorluk hem duygularınızı hareket ettirecek hem de aklınızı çalıştıracak siyasi bir hikayeyi mecazi bir hikaye üzerinden anlatmaktı. İşte filmden birkaç görüntü ve karekter. Şimdi yeşil hareket geliyor. 2009 yazında, filmim vizyona girdiği sırada Tahran sokaklarında eylemler başladı.

Filmde tasvir etmeye çalıştığımız demokrasi yakarışının, sosyal adalet arzusunun filmle aynı anda Tahran'da kendini tekrar etmesi ne müthiş bir rastlantı. Yeşil hareket tüm dünyayı etkiledi. Dikkatleri, temel insan hakları ve demokrasi için mücadele eden İranlılara çekti. Benim açımdan en etkileyici olan, yine bu defa da kadınların mevcudiyeti. Benim için mutlak ilham kaynağı, onlar. İslam devriminin resmettiği kadın portresi ne kadar sessiz ve itaatkarsa bugün Tahran sokaklarında gördüğümüz kadınlar bir o kadar eğitimli, ileri görüşlü, gelenekten uzak, cinselliğe açık ve korkusuz ve ciddi ciddi feministler. Bu kadınlar ve genç adamlar dünyanın değişik yerlerindeki İranlıları birleştirdi.

İranlı kadının bana neden bu kadar güçlü bir ilham kaynağı olduğunu bundan sonra anladım. Onlar her koşulda sınırları zorladılar. Otoriteye kafa tuttular. Küçük ya da büyük her kurala karşı geldiler. ve bir kez daha kendilerini kanıtladılar. Burada ifade etmek isterim ki İranlı kadın kendine yeni bir ses bulmuştur ve o ses bana kendi sesimi vermiştir. Şimdilik sadece yurtdışında çalışabiliyor olsam da İranlı bir kadın olmaktan, İranlı bir sanatçı olmaktan gurur duyuyorum.

Çok teşekkür ederim.

(Alkış)