Philip Howard: Bozulmuş bir hukuk sistemini düzeltmenin dört yolu

Resmi kurumlar ve insan davranisi arasindaki iliski her zaman ilgimi cekmistir. Eger bir kasabanin disina genis bir otoyol yaparsaniz insanlar oralara tasinacaktir. Iste, hukuk da insan davranisi icin boyle cekim gucu olan bir sey. Bugun tartismak istedigim konu; hukuk sistemini nasil basitlestirelim ki Amerikan vatandaslarinin icindeki istek ve enerji ortaya ciksin ve toplumun sorunlarina egilmeye baslayalim.

Hukukun son 15-20 yilda hayatimizda giderek yogun bir yer tuttugunun belki farkindasiniz. Eger bir isverenseniz avukatiniza danismadan bir sey yapmanin ne kadar guc oldugunu bilirsiniz. Aslinda gunumuzde yeni bir durum da su avukatlar sirketlerde CEO olarak gorev almaya basladi. Biraz Beden Hirsizlarinin Istilasi gibi. Sirtketi yonetmek icin bir avukat gerekli cunku kanunlar cok fazla. Fakat bundan etkilenen sadece isyerleri degil. Siradan insanlarin gunluk faaliyetlerine de girmis durumda.

Bir kac sene once Cody, Wyoming'te doga yuruyusu yapiyordum. Burasi bir boz ayi koruma alaniymis ama gitmeden once bunu bana kimse soylemedi. Rehberimiz yerel bir fen bilgisi ogretmeniydi. Ayilari hic umursamiyor ama avukatlardan ödü kopuyordu. Hikayesini anlatmaya basladi. Odevini gec teslim eden bir ogrencinin notunu yuzde 10 dusurdugu icin okulu dava etmekle tehdit eden bir ebeveynle ilgiliydi olay. Okul muduru bir hukuk mucadelesine girmekten cekindigi icin ebeveyne karsi gelmek istemiyordu. Bu yuzden ogretmen birbiri ardina bir yigin toplantiya katilip ayni savunmada bulunmak zorunda kaldi. 30 uykusuz gecenin sonunda teslim oldu ve notu yukseltti. Soyle dedi, " Hayat cok kisa, bu sekilde devam edemezdim."

Yine o siralarda, iki ogrencisini bir kac saat mesafedeki Laramie'ye liderlik konferansina goturecekti, ve cocuklari kendi arabasinda goturmeyi planlarken okul, " Hayir, sorumluluk sebebleriyle bunu yapamazsin.", dedi. Okul otobusu ile gitmeniz gerekiyor." Boylece, 60 kisilik bir otobus ayarlandi ve 3 kisi birkac saatlik Laramie'ye otobusle gitti vr geldi.

Rehberimizin kocasi da fen bilgisi ogretmeni ve ogrencilerini yakin bir milli parka doga yuruyusune gotururmus hep. Ama bu sene sinifindaki bir ogrenci ozurlu oldugu icin gezinin yapilmayacagi bildirilmis, boylece diger 25 ogrenci de doga yuruyusune gidememis. Gunun sonunda tek bir ogretmenin hukuk sistemiyle ilgili hikayeleriyle bir kitap doldurabilirdim.

Hukukun ozgurlugun temeli oldugu ogretilmistir bizlere. Ama her nasil olduysa, son 15-20 senede ozgurlukler ulkesi bir hukuk mayin tarlasina donustu. Hayatimizi farkinda olmadan degistirdi. Geriye cekilip de baktiginizda goreceksiniz, konusma seklimizi degistirdi. North Carolina'dan cocuk doktoru bir arkadasimla konusuyordum. Dedi ki, "Hastalarimla iliskim eskisi gibi degil. Sonradan aleyhime kullanilabilir korkusuyla dogaclama bir seyler soylemekten kaciniyorum." Bu hayati insanlarla ilgilenmek olan bir doktor. Benim hukuk firmamda adaylarla mulakat sirasinda sorulmasi yasak olan bazi sorular var. Mesela art niyet yuklu sinsi soru, "Nerelisiniz?" (Gulusmeler)

20 yil kadardir, haksiz fiil reformu uzerine calisanlar davalarin cigirdan ciktigi sinyalini vermekteler. Zaman zaman cilgin dava haberlerini goruyoruz; mesela Washington DC'de pantolonunu kaybettigi icin kuru temizlemecisi aleyhine 54 milyon dolarlik dava acan adam gibi. Dava iki sene surdu. Sanirim hala temyizde.

Ama isin asli su, bu cilgin davalar sayica az. Cogunlukla kazanmiyorlar. Bu ulkede haksiz fiil davalarinin orani yuzde iki kadar ki bu oran diger ulkelerin iki kati kadar. Bu vergiler acisindan cok sarsici degil. Ama dogrudan maliyeti aslinda buz daginin ucu.

Burada olan su, biz farkinda bile olmadan kulturumuz degisiyor. Insanlar sagduyulari ile davranmaktan korkuyorlar. Bu konuda ne yapabiliriz? Insanlar bize yanlis birsey yaptiginda mahkemeye basvurma hakkimizdan vazgecmeyi kesinlikle istemiyoruz. Mesela insanlar cevreyi kirletmesin diye yasalar koyulsun istiyoruz. Bu problemle ilgili sozcuklerimiz bile yetersiz. Cunku referans catimiz yanlis.

Her ihtilafa sanki bir kisisel hak ihlaliymis gibi bakmaya sartlandirilmisiz. Bu yuzden herseyi yasal bir mikroskopla inceliyoruz. Acaba Cody, Wyoming'te yasayan Johnny'nin odevini gec teslim etmesinde hafifletici sebepler var miydi? Hastanin durumu kotuye gittiginde doktor farkli bir seyler yapmis olabilir miydi? Ve tabi sonucu bilerek onyargi gelistirmek harika bir sey. Su veya bu farkli yapilabilirdi diye farkli senaryolar gelistirmek her zaman mumkun.

Ve bizler mukemmel bir toplumu baz alip yasal mikroskoptan bakarak her turlu anlasmazligi yargilayabilecegimiz seklinde sartlanmisiz. Oyle ki bu toplumda herkes sanki adil olan konusunda hemfikir, kazalarin nesli tukenmis ve risk alma diye bir sey kalmamis. Tabi ki bu bir Utopyadir, felce ugramanin recetesidir ve bu ozgurluk degildir. Hukukun ustunlugunun temeli degildir, ozgur bir toplumun temeli degildir. Hukuku basitlestirmek icin sizlere sunmak istedigim dort onerinin birincisi su: Tek tek ihtilaflar yerine, hukukun toplumun geneli uzerindeki etkisine bakmaliyiz. Bu cok hayati bir konu.

Soyle bir geri cekilip toplumumuza yukaridan bir bakalim. Toplumumuzun isleyisi nasil? Makro veriler neyi gosteriyor? Saglik sistemi buyuk olcude degisti. Kulturumuzde savunmanin rolu artti. Adalet sistemine guven azaldi. Korunmali saglik uygulamasi yayginlasti. Bunlari olcmek cok guc cunku burada karmasik guduler rol oynuyor. Bazen doktorlar daha cok test isteyerek daha fazla kazanabiliyorlar. Ve artik ne yanlis ne dogru bilemiyorlar. Ama guvenilir tahminler yilda 60 milyar ve 200 milyar arasinda. Bu rakam Amerika'da saglik hizmeti alamayan tum insanlara yetecek kadar.

Durusma avukatlari diyor ki, " Dava edilme korkusuyla doktorlar daha dikkatli calisiyorlar." Saglik Enstitusu ve diger kuruluslar bu konuyu da incelemisler. Isin asli boyle degil. Korku yuzunden profesyonel etkilesim donma noktasinda ve bu da binlerce trajik hataya neden oluyor cunku doktorlar seslerini cikarmaya korkuyorlar, "Acaba bu doz dogru mu?" Cunku emin degiller ve yasal yukumluluk altina girmek istemiyorlar.

Okullara gelelim. Cody, Wyoming'teki ogretmen, gozlemledigimiz gibi, hukuktan etkilenmis gorunuyor. Okullar tam anlamiyla kanunlar icinde bogulmaktalar. Sayacagim yasal konularin herbiri icin ayri bir hukuk kitapligi kurulabilir. Normal kanun yolu, ozel egitim, hic bir cocuk geride kalmasin, Sifir tolerans, calisma kurallari. Boyle devam ediyor. New York'ta bir okulu etkileyen kanunlar hakkinda bir arastirma yaptik. Egitim Kurulundan habersiz. On binlerce gizli kapakli kural, bir ogrenciye uzaklastirma cezasi vermek icin 60 asama. Bu felce ugramanin formulu. Bunun etkileri nedir? Bir: Duzende azalma.

Arastirmalar gosteriyor ki bu dogrudan kanuni surec islemlerindeki artisa dayandirilabilir. Bir kac sene onceki bir toplumsal arastirmaya gore Amerikan lise ogretmenlerinin yuzde 43'u sinif zamaninin en az yarisini siniftaki duzeni saglamak icin kullandiklarini belirttiler. Bu demektir ki bu ogrenciler ogrenmeleri gerekenin sadece yarisini ogreniyorlar cunku tek bir cocugun bile duzeni bozmasi herkesin ogrenimini sekteye ugratiyor. Ogretmenler duzeni saglamaya calisirsa ne oluyor? Kanuni yollara gitmekle tehdit ediliyorlar. Bir baska arastirmada Amerikadaki ortaokul ve lise ogretmenlerinin yuzde 78'inin ogrencileri tarafindan haklarinin ihlal edildigine dair dava edilmekle tehdit edildiklerini ortaya cikardik. Ogretmenler ogrencilerini tehdit ediyormus. Cogu zaman dava falan acilmiyor. Acilsa bile kazanamiyorlar ama bu otoritenin zedelenmesinin bir belirtisi.

Bu hukuk sistemi hukumeti nasil etkiliyor? Cok basarili bir tablo gormuyoruz, degil mi? Ne Sacramento'da ne de Washington'da. Baskan Obama gectigimiz gunlerde sundugu Devletin Durumu Konusmasinda hepimizin katilacagini sandigim su hedeften bahsetti: "Ilk demiryolundan, eyaletler arasi otoban sistemine kadar ulkemiz her zaman en onde olmustur. En hizli trenin Avrupa'da ya da Cin'de olmasi icin bir sebep yoktur." Aslinda var, soyle ki herhangi bir buyuk proje soz konusu oldugunda cevrecilik acisindan her tasin altina bakilan bir surece giriliyor ve bu senelerce suruyor arkasindan da projeyi begenmeyen bazi kisilerin yillar suren davalari geliyor.

Soyle bir baktigimizda insanlarin gerizekali gibi davrandigini goruyoruz. (Gulusmeler) Tum ulkede. (Alkis) Gerizekalilar gibi. Bir kac sene once, Florida'nin Broward ilcesinde tenefuste kosmak yasaklandi. (Gulusmeler) Bu demektir ki butun erkek cocuklar ADD (Dikkat Eksikligi Bozuklugu) olacak. Diyorum ki bu tam anlamiyla bir basarisizlik formulu.

En begendigim, su ikaz yazilari. Milyarlarca kahve bardaginin uzerinde yazan Dikkat Icindeki Sicaktir. Bin yil sonra kazi yapan ve defansli tip uygulamalarindan falan haberleri olmayan arkeologlar butun bu ikaz yazilarini gorunce zannedecekler ki bu son derece sicak olan sey bir cesit afrodizyak falandi. Bu tek aciklama. Yoksa niye insanlara bir seyin sicak oldugunu soylemen gereksin ki? En begendigim ikazi 10-15 cm'lik bir balik zokasinin uzerinde gordum. Ben guneyde buyudum ve yaz aylarimi balik tutarak gecirirdim. 10-15 santimlik bu zoka oldukca buyuk bir zokaydi ve arkasinda catalli 3'lu bir kanca vardi ve disinda soyle yaziyordu: "Yutuldugunda sagliga zararlidir." (Gulusmeler)

Aslinda insanlar bunu dogru oldugunu dusunduklerini icin yapmiyorlar. Bu neden? Cunku hukuka guvenmiyorlar. Neden guvenmiyorlar? Cunku bize iki acidan da en kotuyu sunuyor. Sansa kalmis. Herkes her sey icin dava edebilir ve juriye gidebilir. Tutarli olmak icin en ufak caba yok. Ayni zamanda cok detayli. Duzenlenmis alanlarda o kadar cok kanun maddesi var ki hepsini bilmek mumkun degil. Bunu nasil duzeltebiliriz? Bu yasal hengameyi duzeltmek icin 10,000 hayat harcayabiliriz. Ama burada zor olan sadece hukuku duzeltmek ve degistirmek degil. Cunku basarinin onunde duran guven.

Hukukun bir ozgurluk platformu haline gelmesi icin insanlarin guvenmesi gerek. Iste bu da ikinci onerim. Ozgur bir toplumun temel sartlarindan biri guvendir. Hayat yasal korkular olmadan bile zor. Ama hukuk diger belirsizliklerden farkli. Cunku icinde devletin gucu var. Devlet burada rol oynuyor. Aslinda insanlarin dusunce seklini degistiriyor. Butun gun omuzunuzda kucuk bir avukat varmis ve kulaginiza, " Suradan problem cikabir mi? Buradan problem cikabilir mi?" diyormus gibi. Bu insanlari beynin akilli bolgesinden uzaklastiriyor. Bu bolgede icguduler, tecrubeler bilincalti, diger yaratici ozellikler ve dogru hukum verme becerisi olmasina ragmen. Ve bizi yuzeysel bilincli mantik bolgesine itiyor.

Bir bakmissiniz doktor diyor ki, : Basagrisina bir tumor sebep oldugunu hic sanmiyorum ama ya oyleyse, beni kim korur. MRI isteyeyim." Boylece gereksiz testler icin 200 milyar dolari harcadiniz bile. Insanlari kararlarini verirken cok titiz olmaya iterseniz, arastirmalarin da gosterdigi gibi onlari daha kotu kararlar almaya yoneltiriz. Bir eseri seslendiren piyaniste tuslara vurus seklinin bilincinde olmasini soylerseniz, o eseri calamayacaktir. Bilinclilik basarinin dusmanidir. Edison bunu en guzel sekilde dile getirmis. Demis ki, "Burada kural falan yok, bir is basarmaya calisiyoruz. (Gulusmeler)

Oyleyse guveni nasil saglariz? Kanunlar uzerinde degisiklik yapmak yeterli degil. Haksiz fiil reformu isverenin masraflarini azaltmak acisindan iyi bir fikir gibi gozukse bile bu buyuk guvensizlik yarigina bir yarabandi yapistirmak gibi. Genis capli haksiz fiil reformu yapan eyaletler bile bu rahatsizliklarla hala ugrasiyorlar. Oyleyse yapilmasi gereken sadece basvurulari sinirlamak degil; esasli bir ozgurlukler tabani yaratmak. Aslinda ozgurlugun bicimsel bir yapisi vardir. Soyle ki: Hukuk belli sinirlar cizer, bu sinirin bir kenarinda yapamayacagiz tum seyler ve yapmak zorunda olduklariniz vardir. Hirsizlik yapamazsiniz. Vergilerinizi vermek zorundasiniz. Butun bu sinirlar bir ozgurlukler tabanini tanimlamaya yarar.

Isaiah Berlin soyle demis, "Hukuk insanlarin icerisinde dokulmaz olacagi suni olmayan sinirlar cizer." Bu bolumu unutmus gozukuyoruz. Bu sinirlar yikilmis durumda. Insanlar tum gun boyunca kanunlar icinde yuzuyorlar. Oyleyse simdi yapilmasi gereken bu sinirlari tekrar koymak. Ve bunu ozellikle davalara yonelik olarak yapmaliyiz. Cunku insanlarin dava edebilecekleri konular diger herkesin ozgurluk sinirlarini belirler. Tahterevalliden bir cocuk dustu diye acilan bir dava sonucu ne olursa olsun tum tahterevallilerin yokolmasina sebep olacaktir. Cunku kimse dava edilme riskine girmek istemeyecektir. Olan da bu zaten. Etrafta dort yas ustu cocuklarin ilgisini cekecek ne tahterevalli, ne atlikarinca, ne tirmanma ipi, hic bir sey kalmadi, cunku boylece ortada risk kalmadi.

Oyleyse, bunu nasil duzeltebiliriz. Hayat bir yazilim ... (Alkis) Hayat bir yazilim programi icin cok karmasik. Butun bu secenekler objektif gerceklere degil degerlere ve sosyal kriterlere bagli kararlardir. Ve iste bu dorduncu oneri. Elimizdeki bu, iste bu filozofiye yonelmeliyiz. Bunun iki temel ogesi var. Kanunlari basitlestirmeliyiz. Butun bu karmasikliktan genel ilke ve hedeflere dogru yonelmeliyiz. Anayasa sadece 16 sayfadir. 200 senedir gayet yeterli oldu.

Insanlarin gunluk yasamlarinda ozumsenebilmesi icin yasalarin yeterince basit olmasi gerekli. Eger ozumseyemezlerse guvenemeyeceklerdir. Peki nasil basitlestirebiliriz? Cunku hayat cok karmasik. Iste burada en zor ve en buyuk degisiklik geliyor. Kanunlari yorumlama ve uygulama gorevini hakimlere ve diger resmi gorevlilere iade etmeliyiz. (Alkis) Hukuku tekrar insanilestirmeliyiz. Hukuk basitlesmeli ki bizler kendimiz ozgur hissedelim, yetkililer mantikli sosyal kriterlere bagli kalarak ve kendi yargilarini kullanarak hukuku yorumlayabilsinler ve uygulayabilsinler. Birgun kaldirimda yururken soyle dusunebilmelisiniz; birgun kendinizi bir ihtilaf icinde bulursaniz ve mantikli davranan tarafsaniz toplumun icersinde gorevi sizin arkanizda durmak olan biri var. Su anda boyle bir insan yok.

En buyuk gucluk bu iste. Aslinda cok zor degil. Davalarin yuzde 98'i son derece basit. Belki kaybolan pantolonunuz icin asliye mahkemesinde 100$'lik bir dava acabilirsiniz ama ust mahkemede milyonlarca dolarlik bir dava degil. Dava usul eksikliginden reddedilir ya da alt mahkemeye gider. Bes dakika surer. Iste bu kadar. O kadar zor degil.

Ama guc bir yol cunku bir kanunlar batakligina batmis durumdayiz. Cunku 1960larda bir gun gozumuzu actigimizda irkcilik, cinsiyet ayrimciligi, cevre kirliligi gibi kotu degerler icinde bulduk kendimizi. Bunlar kotu degerlerdi. Ve bu yuzden oyle bir hukuk sistemi yarattik ki insanlar bu kotu degerlerden uzak olsun. Problem su, bu sistemi yaratirken iyi degerlere sahip olma imkanini yok ettik. Bu yetki sahibi insanlarin istediklerini yapacaklari anlamina gelmez. Hala yasal hedef ve ilkelere uymalari gerekli. Ogretmen mudure hesap verir. Hakim temyiz mahkemesine hesap verir. Baskan secmene hesap verir. Ama bu esnada alinan kararlarin sadece soz konusu kisiyi degil herkesi nasil etkileyecegi goz onune alinir. Toplumu en kucuk ortak paydaya gore idare edemezsiniz. (Alkis)

Oyleyse olmasi gereken bir felsefe degisikligi. Eger felsefemizi degistirirsek bunlarin buyuk bolumunu kesip atabiliriz. Otorite ozgurlugun dusmanidir diye ogretildi bizlere. Bu dogru degil. Aslinda ozgurlugun sarti. Hukuk insana ait bir kurulustur. Sorumluluk da oyle. Eger ogretmenler duzeni saglamak icin sinifta otorite kuramiyorlarsa herkesin ogrenimi zarar gorur. Eger bir hakim mantiksiz davalari reddedecek otoriteye sahip degilse hepimiz gunlerimizi korku icinde geciririz. Eger cevrecilik kurulusu elektrik hatlarinin cevreye etkisi hakkinda karar veremezse ruzgar tarlalarindan elektrigi sehirlere ulastirmanin baska bir yolu yoktur. Ozgur bir toplumda kirmizi ve yesil isik olmasi gereklidir aksi takdirde toplum bir cikmaza girer. Iste Amerika'ya olan budur. Etrafiniz bakin.

Su anda dunyanin yapmasi gereken evrensel kararlar alabilmek icin yetkiyi iade etmektir. Tekrar ozgur olmanin tek yolu budur. Zamanimizin guclukleri ile mucadele edebilmemiz icin gerekli enerji ve istegi ortaya cikarmanin tek yolu da budur. Tesekkurler. (Alkis)