Lee Smolin: Bilim demokrasiye nasıl benzer?

Yaklaşık üç yıl önce Londra'da Howard Burton isminde bir kisi gelip bana dedi ki, temsil ettiğim bir grup ile birlikte bir teorik fizik enstitüsü kurmak istiyoruz. Yaklaşık 120 milyon dolar bütçemiz var ve iyi bir iş çıkarmak istiyoruz. Önde gelen alanlarda uzmanlaşmak, ve bunu sıradışı bir şekilde yapmak istiyoruz. Gençlerin tum fikirleri gelistirdiği, ileri yaştakilerin ise tüm yetkiye sahip olup hangi bilim alanının nasıl araştırılacağına karar verdiği bu durumdan uzaklaşmak istiyoruz. Bunun iyi bir fikir olduğuna karar vermem 25 saniyemi aldı.

Şimdi üc yıl sonra Waterloo, Ontario'da bir Perimeter Teorik Fizik Enstitüsü var. Bugüne kadar yaptigim en heyecan verici iş. Ve ilk defa işimden uzaklasmaya korkuyorum, ben bu bir hafta yokken olacaklardan dolayı. (Kahkaha) Her neyse, sınırlı zamanımda size kısaca neler konustuğumuzdan, neler düşündüğümüzden bahsedecegim. Mesela, bilimin nasil işlediği üzerine cok düşünüyoruz. Bilimin ne olduğunu bilen ve bilimle ilgilenen herkesin ilk bildiği, okulda bilimsel yöntem adi altında ögrendiğimiz şey aslında yanlış. Bir yöntem yok. Fakat bir şekilde, grup halinde, yetersiz veriyle, mantık yürütüp hemfikir oldugumuz sonuçlara varmayı başarıyoruz. Bu arada bu, demokratik toplumların da yapması gereken şeyin kendisi.

Peki bu nasil işliyor? Bence işliyor cünkü bilim adamları bir topluluk olarak birbirlerine bir etik ile bağlılar. İşte bu etik değerlerin bazıları. Size hepsini okumayacağım cünkü buraya ögretmenlik yapmak icin değil, eğlendirmek, göz kamaştırmak için geldim. (Kahkaha)

Bu değerlerden biri, bu topluluk içindeki herkesin kendi inandıkları doğrultusunda tüm güçleriyle tartışabilme, mücadele edebilme imkanı. Fakat hepimizi disipline eden hangimizin haklı olduğuna asıl karar verecek olanların bu topluluğun 30, 50 sene sonraki üyeleri olduğu anlayışı. Yani bilimin işlemesini sağlayan, içinde bulunduğumuz toplumun geleneklerine saygı ile, bu toplumun ilerleme kaydetmesi gerektiği isyanının bir birleşimi. İnanıyorum ki, bize demokrasiyi öğreten de ortak verilerden sonuçlar çıkaran böyle bir topluma dahil olma süreci. Bilimsel etik ile demokratik bir toplumun vatandaşı olma etiği arasında bir bağlantı var. Bunun yanısıra, insanlarin uzay ve zaman ile, kozmosun ne oldugu ile ilgili düşünme biçimleri ile, içinde yaşadıkları toplum ile ilgili düşünme biçimleri arasında da tarihi bir bağ var.

Bu bağlantının evriminin üç aşamasından bahsetmek istiyorum. Bilimi andıran, bilime benzeyen ilk uzay bilimi Aristo bilimiydi ve hiyerarşik idi. Dünya ortada, etrafında kristal küreler var; Günes, Ay, ve gezegenler. Son olarak içinde yıldizların bulunduğu gök küre. Ve bu evrenin içindeki herşeyin yeri belli. Aristo'nun hareket kuramı da herşeyin doğal pozisyonuna varacagını söyler; aynen Aristo'nun içinde yaşadıgı toplumun kuralları gibi. Daha önemlisi, orta çağ toplumu, Hristiyanlık boyunca Aristo'ya ve herşeyin önceden tanımlı olduğu fikrine sahip cıkmış ve kutsamıştır. Bir şeyin bulunduğu yer göksel küre denilen bu son küreye gore tanımlanır; bu kürenin dışarısında ise herşeyin nihai hakimi Tanri'nin yaşadığı sonsuz, kusursuz bir alan vardır.

Yani bu bir yandan Aristo gökbilimi, bir anlamda ise orta çağ toplumu. 17. yüzyılda Newton, uzay ve zaman ve hareket vesaire ile ilgili düşünme biçiminde devrim yaptı. Ayni zamanda John Locke ve yandaşlarının sosyal düşünce devrimi gercekleşti. Ve bunlar birbirleriyle yakından ilgiliydiler. Hatta John Locke ve Newton arkadaşlardı. Bir tarafta uzay ve zaman ve hareket ile ilgili düşünme biçimleri, öteki tarafta toplum ile ilgili düşünme biçimleri ile birbirine yakın bağlıydi.

İzin verin göstereyim. Newton evreninde merkez yoktur -- teşekkür ederim. Sabit, mutlak bir uzay-zaman çerçevesine göre hareket eden parçacıklar vardır. Bir şeyin uzay içindeki mutlak yerinden bahsetmek anlamlıdır, çünkü bu yalnızca, mesela başka şeylerin yerine göre değil, bu mutlak uzay kavramına göre tanımlıdır. Newton için Tanrı buydu.

Benzer şekilde Locke'un toplumunda da bireylerin belli hakları, resmi mülkleri vardır ve bunlar toplum içinde ne olduğundan bağımsız bir şekilde mutlak, soyut hak ve adalet kavramlarına göre tanımlanmıştır. Veya toplum içinde kimlerin olduğundan, tarihinden vesaire bağımsız olarak. Newton'a göre bir de herşeyi bilen bir gözlemci vardır, Tanrı. Tanrı bir anlamda evrenin dışındadır çünkü olan bitene dahil değildir ama bir anlamda da heryerdedir çünkü uzay Tanrı'nin herşeyin yerini bildiği şekilde düzenlidir. Tamam mı?

İşte bu, geleneksel olarak liberal politik teori ve Newton fiziği denen şeyin yapı taşıdır. 20. yüzyılda bir devrim yaşadık. 20. yüzyılın başında başladı ve halen devam ediyor. Bu devrim görelilik teorisinin ve kuantum teorisinin icadıyla başladı. Bunları birleştirip uzay ve zaman ve yerçekiminin nihai kuantum teorisini geliştirmek bu isin doruk noktası. Bu halen devam ediyor. Ve bu evrende hiç bir sey sabit ve mutlak değil. Hiç, tamam mi? Bu evren birbirine bağlantılı bir ağ olarak tanımlanabilir.

Uzay bunun yalnızca bir boyutu, bu yüzden bir şeyin mutlak yerinin neresi olduğundan bahsetmek anlamli değil. Anlamlı olan bir şeyin başka şeylere nazaran nerede bulunduğu. Ve bu bağlantılı, ilişkili ağ sürekli evrim halinde. Bu yüzden buna ilişkisel evren diyoruz. Eşyaların nitelikleri bu ilişkilerle ilgili. Ayrıca, eğer böyle bir ilişkiler ağının içindeyseniz dünya görüşünüz bu ağdan size gelen bilgilerin ne olduğuna baglı. Herşeyi bilen bilge bir gözlemcinin, ya da herşeyi bilen, herşeyi yapan diş bir zekanın yeri yok. İşte bu görelilik teorisi, bu kuantum teorisi. Hukuk bilimcilerine sorarsaniz bu aynı zamanda hukuki fikirlerin de yapıtaşı. Onlar da aynı şeyleri düsünüyorlar. Hatta düşünmekle kalmayıp, sık sık görelilik teorisiyle ve kozmolojiyle kıyasta bulunuyorlar. İlginç bir tartışma var burada. Kozmoloji'nin (gökbilim) bu son görüşüne ilişkisel görüş deniyor.

Buradaki asıl slogan: Evren'in dışında hiç bir şey yok. Yani evrenin dışında bulunan bir şeyi açıklamaya çalışmak yersiz. İşte böyle bir ilişkisel evrende karşınıza düzenli ve yapılı bir şey çıkarsa buradaki su alet, şuradaki bu alet gibi, veya güzel bir şey çıkarsa karşınıza, yaşayan her şey gibi bu odadaki her bir adam (her biriniz) gibi. bu arada "adam" fizikte genel bir terim; hem kadınlar hem erkekler için. (Kahkaha)

İnsansınız, bu şeyin nasıl meydana geldiğini merak edersiniz. İşte ilişkisel evrende bu sorunun tek olası cevabı bu şeyin bir şekilde kendi kendini meydana getirdiğidir. Evrenin içinde eşyaların meydana gelmesini sağlayan kendi kendini örgütleme mekanizmaları olmalı. Çünkü, Aristo ve Newton evrenlerinin aksine bu evrende meydana getiriciyi koyacak dışarıda bir yer yok. Yani ilişkisel bir evrende bir kendi kendini organize etme sürecine ihtiyacımız var.

Darwin hepimizi ve etrafımızda gördüğümüz herşeyi izah etmeye yeten kendi kendini organize etme sürecini ögretti bize. Yani bu işliyor. Yalnızca bu da değil, eger doğal seleksiyonun nasıl işlediğini düşünürseniz, böyle ilişkisel bir evrende tek anlamlı olanın doğal seleksiyon olduğu da ortaya çıkıyor. Doğal seleksiyon bir türün öteki türle ilişkisiyle ilgili mesela güçlülük, sağlık gibi özellikleri açıklıyor. Aristo evreninde Darwin mantıksız olurdu. Newton evreninde de mantıklı olmazdı.

Doğal seleksiyon üzerine kurulu bir biyoloji teorisi için biyolojik sistemlerin özelliklerinin ne olduğunun ilişkisel biçimde kavranmasina ihtiyac var. Bunu sonuna kadar götürürseniz görürsünüz ki, aslında en anlamlı olan bütün özelliklerin ilişkisel olduğu ilişkisel bir evren. Sırf bu da değil. Einstein bize yerçekiminin dünyanin ilişkisel olmasının sonucu olduğunu öğretti. Eğer yerçekimi olmasaydı hayat da olmazdı. Çünkü yerçekimi yıldızların oluşmasını ve çok uzun süre yaşamalarını, dünyanın parçalarını, mesela Dünya'nın yüzeyinin, milyarlarca yil boyunca ısı dengesin dışında kalıp yaşamın evrimleşmesini sağlıyor.

20. yüzyılda bilimde birbirinden bağımsız iki büyük konunun gelişmesine şahit olduk. Biyolojik bilimlerde, düzen ve karmaşıklık ve yapının kendi kendini organize ederek meydana gelmesi kavramının ne anlama geldiğini araştırdılar. Bu Neo-Darwinizm ve benzerlerinin zaferiydi. Yavaş yavaş bu fikir insan bilimleri, ekonomi vs. gibi bilişsel bilimlere de sızıyor. Aynı zamanda biz fizikçiler kendimizi quantum ve görelilik teorilerini anlamakla, bunlari birleştirmekle, üzerine yeni şeyler inşa etmekle meşgul ediyoruz.

Ve aslında ortaya çıkardığımız şey evrenin ilişkilerden meydana geldiği fikrinin ne anlam taşıdığı. 21. yüzyil bilimi şu iki fikrin birleşmesinden hareket edecek: Birincisi dünya üzerine ilişkisel biçimde düşünme yönteminin zaferi, ikincisi kendi kendini organize etme veya Darwinci düşünce biçimi. Ayrica 21. yüzyılda uzay ve zaman ve kozmoloji üzerine düşüncelerimiz ile toplum üzerine düşüncelerimiz de evrimleşmeye devam edecek. Ve bu evrimin istikameti bu iki büyük fikrin, Darwinizm'in ve ilişkiselliğin, birleşmesi doğrultusunda.

İşte demokrasiye de bu perspektiften bakarsanız, yeni çoğulcu demokrasi kavramı cok sayıda görüşün, çok sayıda gündemin, çok sayıda bireyin, çok sayıda farklı bakış açısının var olduğunu tanıyan bir kavramdır. Her biri kendi başına tam değil, çünkü insanlar bir ilişkiler ağının parçası. Bir demokrasinin her katılımcısı bir ilişkiler ağının parçasıdır. Bazı şeyleri kavramaya diğerlerinden daha yatkınsınızdır, ve bu yüzden sürekli bir tartışma, bir fikir alışverişi vardır. Siyaset de bu iite. Ve ideal anlamında siyaset, daha iyi bir yaşama ve daha iyi bir topluma erişmek için ilişkiler ağımızı sürekli irdelememizdir.

Ben bilimin hiç ortadan kalkmayacağını düşünüyorum ve -- Burada bitiriyorum. (Kahkaha) Hatta bitirdim. Bilim hiç bir zaman ortadan kalkmayacak.