ไทเลอร์ ดีวิท: เฮ่ ครูวิทยาศาสตร์ -- สนุกหน่อย

ผมจะเล่าอะไรให้ฟังนะครับ

ปีแรกที่ผมเป็นครูมัธยมสอนวิชาวิทยาศาสตร์ และผมก็กระตือรือล้นมาก ผมตื่นเต้น ผมทุ่มให้กับการวางแผนการสอนอย่างสุดตัว แต่ผมก็ค่อยๆรู้สึกถึงความจริงอันน่าตกใจ ว่านักเรียนของผมอาจจะไม่ได้เรียนรู้อะไรเลย

วันหนึ่ง สิ่งนี้เกิดขึ้น ผมเพิ่งสั่งการบ้านให้เด็กๆอ่านหนังสือเรียนบทหนึ่ง เกี่ยวกับเรื่องที่ผมชอบที่สุดในวิชาชีววิทยา ไวรัส และการเข้าโจมตีเซลล์ ผมก็ตื่นเต้นมาก ที่จะได้แลกเปลี่ยนความคิดกับเด็กๆ ผมเข้ามาแล้วก็ถามว่า "ไหน ใครอธิบายได้บ้างครับ ประเด็นหลักคืออะไร แล้วทำไมมันถึงเจ๋ง"

ห้องเรียนเงียบเชียบ ในที่สุด นักเรียนคนโปรดของผมก็มองตาผม และพูดว่า "มันห่วยมากเลยครู" และเธอก็ได้อธิบายว่า "ครูรู้ไม๊คะ" หนูไม่ได้หมายถึงการอ่านมันแย่นะ แต่หนูหมายความว่า หนูอ่านแล้วไม่เห็นเข้าใจอะไรเลย มันน่าเบื่อ อืม ใครจะไปสน มันสุดห่วยเลย"

รอยยิ้มที่แสดงความเห็นใจนี้ ขณะนี้ได้แพร่กระจายไปรอบห้อง และผมก็รู้ว่านักเรียนคนอื่นๆของผม ก็เหมือนอยู่ในเรือลำเดียวกัน ซึ่งอาจเป็นไปได้ว่า พวกเขาจดบันทึก หรือจดจำนิยามต่างๆจากหนังสือเรียน แต่ไม่มีใครเลยที่เข้าใจจริงๆถึงประเด็นหลัก ไม่มีใครเลยที่บอกผมได้ว่า ทำไมสิ่งนี้มันถึงน่าสนใจมาก ทำไมมันถึงสำคัญมาก

ผมหมดไปต่อไม่ถูกเลยครับ หมดปัญญาไม่รู้จะทำยังไงต่อเลย อย่างเดียวที่ผมคิดได้คือพูดไปว่า "ฟังนะ เดี๋ยวเล่าอะไรให้ฟัง ตัวละครหลักในเรื่องนี้คือแบคทีเรียและไวรัส เจ้าพวกนี้ถูกขยายขึ้นสักสองสามล้านเท่า แบคทีเรียกับไวรัสตัวจริงหน่ะเล็กมาก เรามองไม่เห็นพวกมันหรอก ถ้าไม่มีกล้องจุลทรรศน์ และพวกคุณน่าจะรู้จักแบคทีเรียกับไวรัส เพราะพวกมันทำให้เราป่วย แต่ที่หลายๆคนไม่รู้ก็คือ ไวรัสสามารถทำให้แบคทีเรียป่วยได้ด้วย"

ทีนี้ เรื่องที่ผมเริ่มเล่าให้เด็กๆฟัง มันเริ่มต้นเหมือนกับนิยายสยองขวัญ กาลครั้งหนึ่ง มีแบคทีเรียน้อย ผู้มีความสุขตัวหนึ่ง อย่าไปใกล้เชิดผูกพันอะไรกับเขามากนะ บางที เขาก็ล่องลอยอยู่ในกระเพาะคุณ หรือไม่่ก็อยู่บนอาหารบูดๆสักแห่ง และทันใดนั้นเอง เขาก็รู้สึกไม่ค่อยจะดี บางที เขาคงกินอะไรผิดสำแดงไปเมื่อเที่ยง และสถานการณ์ก็เริ่มน่ากลัวขนลุก พอหนังของเขาฉีกออกจากกัน และเขาเห็นไวรัส ออกมาจากข้างในเขา และมันก็สุดสยอง เมื่อเขาระเบิดออกและกองทัพไวรัส ก็พรั่งพรูออกมาจากข้างใน โอ้ย เจ็บๆ ถ้าคุณเห็นภาพนี้ แล้วคุณเป็นแบคทีเรีย นี่เป็นเหมือนกับที่สุดของฝันร้าย แต่ถ้าคุณเป็นไวรัสและคุณเห็นภาพเดียวกัน คุณก็คงจะไขว้ขาเล็กๆของคุณ แล้วคิดว่า "พวกข้าเทพ" เพราะว่ามันต้องใช้ฝีมืออย่างมาก ถึงจะบุกแบคทีเรียนี้ได้ นี่คือสิ่งที่เกิดขึ้น ไวรัสเกาะจับบนแบคทีเรีย และมันก็สอดดีเอ็นเอของมันเข้าไป ถัดไป ดีเอ็นเอของไวรัสก็สร้างสิ่งหนึ่ง ที่ไปสับดีเอ็นเอของแบคทีเรีย และทีนี้ เราก็กำจัดดีเอ็นเอของแบคทีเรียออกไป ดีเอ็นเอของไวรัสเข้าควบคุมเซลล์ และมันสั่งเซลล์ให้สร้างไวรัสเพิ่มขึ้น โดยเหตุนั้ จะเห็นว่า ดีเอ็นเอเป็นเหมือนพิมพ์เขียว ที่บอกสิ่งมีชีวิตว่าให้สร้างอะไร มันเป็นเหมือนกับเข้าไปในโรงงานรถยนต์ และเปลี่ยนพิมพ์เขียวเดิม เป็นพิมพ์เขียวสำหรับหุ่นยนต์สังหาร คนงานก็ยังมาเข้างาน พวกมันก็ทำงานไป แต่พวกมันทำตามคำสั่งที่แตกต่างจากเดิม ดังนั้น การเปลี่ยนดีเอ็นเอของแบคทีเรีย ด้วยดีเอ็นเอของไวรัส เปลี่ยนแบคทีเรียไปเป็นโรงงานสำหรับผลิตไวรัส จนกระทั่งมันเต็มไปด้วยไวรัส จนต้องระเบิดออก แต่นั่นไม่ใช่แค่วิธีเดียวที่ไวรัสบุกเข้าแบคทีเรีย บางชนิดมันใช้ฝีมือยิ่งกว่านี้ เมื่อเจ้าไวรัสสายลับบุกเข้าเชื้อแบคทีเรีย พวกมันก็ก่อจารกรรมเล็กๆ เจ้าสายลับไวรัสในเสื้อคลุม สอดดีเอ็นเอของเขาเข้าไปในเซลล์แบคทีเรีย ทีนี้ สิ่งที่น่าประหลาดใจคือ มันไม่ได้ทำอะไรร้ายแรง -- ในตอนแรก แต่ว่า อย่างเงียบๆ มันสอดดีเอ็นเอเข้าไปในดีเอ็นเอของแบคทีเรีย มันก็อยู่อย่างนั้น เหมือนกับเป็นผู้ก่อการร้าย ที่หลับอยู่ในเซลล์ รอการรับคำสั่ง ทีนี้ ที่น่าสนใจคือตอนที่แบคทีเรียมีลูก ลูกๆพวกนี้ก็จะมีดีเอ็นเอไวรัสอยู่ด้วย ทีนี้เราก็มีครอบครัวแบคทีเรียขนาดใหญ่ ภายในบรรจุไปด้วยไวรัสที่แอบหลับอยู่ พวกมันก็อยู่ด้วยกันดีจนกระทั่งมีสัญญาณเข้ามา และ-- ตู้ม-- ดีเอ็นเอทั้งหมดกระเด็นออกมา มันเข้าควบคุมเซลล์พวกนี้ เปลี่ยนพวกมันให้กลายเป็นโรงงานผลิตไวรัส และพวกมันก็ระเบิดออก ครอบครัวแบคทีเรียครอบครัวใหญ่ ตายกันหมดเพราะว่าไวรัสไหลพรั่งพรูออกมาจากตัวมัน ไวรัสเข้ายึดครองแบคทีเรีย ทีนี้ เราก็เข้าใจแล้วว่า ไวรัสสามารถฆ่าเซลล์ได้ มันมีสองวิธี ทางซ้ายมือนี้ เราเรียกว่า แบบไลติก ซึ่งไวรัสจะบุกเข้าไปข้างในและยึดครองเซลล์ ส่วนทางขวา คือ แบบไลโซจีนิค ซึ่งแบบนี้จะใช้ไวรัสสายลับ

ไงครับ ไม่เห็นยากเลยใช่ไหมครับ และตอนนี้คุณก็เข้าใจกันทุกคน แต่ถ้าคุณเคยจบจากโรงเรียนมัธยมหล่ะก็ ผมขอยืนยันเลยว่า คุณเคยเห็นบทเรียนนี้มาก่อนแล้วครับ แต่ผมพนันได้เลยว่า คุณเห็นมันในรูปแบบที่ไม่ติดอยู่ในความทรงจำ

ฉะนั้นเมื่อนักเรียนของผมเรียนทีแรก ทำไมพวกเขาเกลียดมันนัก มันคงมีอยู่สองสามสาเหตุ

อย่างแรกเลย หนังสือเรียนของพวกเด็กๆ คงจะไม่มีไวรัสสายลับ และก็ไม่มีนิทานเขย่าขวัญ คุณทราบไหมครับ การสื่อสารทางวิทยาศาสตร์เนี่ย ชอบยึดติดอยู่กับอะไรเครียดๆ ให้ตายสิ ผมไม่ได้ล้อเล่นนะ ผมเคยทำงานให้กับสำนักพิมพ์เพื่อการศึกษา และในฐานะนักเขียน ผมถูกบอกเสมอว่า อย่าใช้นิทาน เรื่องสนุกๆ หรือภาษาที่ดึงดูดใจ มิฉะนั้น งานของผมจะถูกมองว่า มันไม่ "จริงจัง" และ "เป็นวิทยาศาสตร์" ใช่ไหมครับ แบบว่า พระเจ้าคงสั่งห้ามว่า ห้ามสนุก ถ้าจะเรียนวิทยาศาสตร์ เรามีศาสตร์แห่งความรู้ที่เกี่ยวข้องกับอะไรหนืดๆ และมีการเปลี่ยนสี ดูนี่สิ และแน่นอน สิ่งที่นักวิทยาศาสตร์ที่ดีพึงมี ระเบิด แต่ถ้าตำราเรียนออกจะสนุกมากไป มันจะกลายเป็นว่ามันไม่เป็นวิทยาศาสตร์

ทีนี้ อีกปัญหาหนึ่งก็คือ ภาษาในตำราพวกนี้ มันอ่านไม่เข้าใจเลยจริงๆ ถ้าเราต้องการที่จะสรุปเรื่องที่ผมเล่าให้คุณฟังก่อนหน้านี้ เราอาจจะเริ่มต้นโดยบอกว่า "ไวรัสพวกนี้สร้างสำเนาของพวกมัน โดยสอดดีเอ็นเอของพวกมันเข้าไปในแบคทีเรีย" แต่ถ้าเป็นในหนังสือเรียน มันจะออกมาเป็นแบบนี้ "กระบวนการเพิ่มจำนวนของแบคทีรีโอฟาร์จเริ่มขึ้น เมื่อกรดนิวคลีอิกของไวรัสถูกนำเข้ามา ยังแบคทีเรีย" เยี่ยมไปเลย นี่สำหรับเด็กสิบสามขวบนะเนี่ย

แต่ประเด็นมีอยู่ว่า มีคนมากมาย ที่อยู่ในวงการการเรียนการสอนวิทยาศาสตร์ ที่ดูตำราพวกนี้แล้วบอกว่า เราไม่มีทางจะเอาไปให้เด็กนักเรียนทั้งอย่างนี้แน่ เพราะว่ามันมีภาษาที่ใช้ไม่ค่อยจะถูกต้องเท่าไร ยกตัวอย่าง ผมบอกคุณว่าไวรัสมีดีเอ็นเอ อืม มีกลุ่มเล็กๆของพวกมันที่ไม่ใช่ พวกมันมีสิ่งที่เรียกว่า อาร์เอ็นเอ แทน ฉะนั้น นักเขียนวิทยาศาสตร์มืออาชีพก็จะวงกลมตรงนั้น แล้วบอกว่า "เอาออกไป เราต้องเปลี่ยนไปใช้ศัพท์ที่มันเฉพาะทางมากกว่านี้ และหลังจากที่คณะบรรณาธิการวิทยาศาสตร์มืออาชีพ ตรวจดูคำอธิบายง่ายๆนี้อย่างถี่ถ้วน พวกเขาจะพบข้อผิดพลาดไปเสียเกีบทุกคำที่เราใช้ และเขาก็จะต้องเปลี่ยนอะไรที่มันไม่ยังเครียดพอ และเขาก็จะต้องเปลี่ยนทุกอย่าง ที่มันไม่สมบูรณ์ 100% ทีนี้แหละ มันค่อยถูกต้อง แต่กลายเป็นว่ามันไม่สามารถที่จะเข้าใจได้เลย น่ากลัวเนอะ

คุณรู้ไหม ผมพยายามที่จะพูดเกี่ยวกับความคิดนี้ เกี่ยวกับการเล่าเรื่อง และมันก็เหมือนว่า การสื่อสารทางวิทยาศาสตร์ได้รับเอาความคิดนี้ไป คติที่ผมเรียกว่า จอมทรราชแห่งความเที่ยงตรง ซึ่งหมายความว่า คุณไม่สามารถแค่จะเล่าเรื่องได้ มันเหมือนกับว่า วิทยาศาสตร์กลายเป็นนักเล่านิทานสุดแย่ ที่พวกเราทุกคนรู้จัก เป็นเหมือนคนที่ชอบเล่ารายละเอียดที่ไม่มีใครสนใจ เหมือนกับคุณพูดว่า "โอ้ ฉันนัดเพื่อนไปกินข้าวเที่ยงกันวันนั้น และเธอก็ใส่กางเกงยีนส์น่าเกลียด แบบว่าไม่ใช่ยีนส์จริงๆนะ แบบว่าคล้ายๆ แลกกิ้่งมากกว่า แต่ฉันว่าจริงๆมันออกจะเหมือน เจ๊กจิ้ง มากกว่า แบบว่า ฉันคิดว่า -" แล้วคุณก็จะคิดว่า "โอ้ย พระเจ้าช่วย เล่ามาทำไมเนี่ย" หรือแย่ไปกว่านั่น การเรียนการสอนทางวิทยาศาสตร์ ก็เหมือนตาคนที่พูดว่า "เออ จริงๆแล้วนะ" ใช่ไหมครับ คุณก็จะเป็นแบบว่า "นี่ๆ นาย เราต้องตื่นกลายดึก แล้วขับรถออกไปร้อยไมล์ในความมืดมิด" แล้วตาคนนี้ก็จะพูดทำนองว่า "เออ จริงๆแล้ว มัน 87.3 ไมล์" แล้วคุณก็จะบอกว่า "เออ จริงๆนะ หุบปากเหอะ ฉันแค่พยายายามจะเล่าเรื่อง"

เพราะว่าการเล่าเรื่องที่ดีนั้น ทั้งหมดมันอยู่ที่การเข้าถึงอารมณ์ เราต้องโน้มน้าวผู้ฟัง ว่าสิ่งที่เรากำลังพูดอยู่มันสำคัญ แต่ที่สำคัญไม่แพ้กันก็คือ เราต้องรู้ว่า รายละเอียดตรงไหนที่เราควรเอาออกไป แต่ทำให้ประเด็นหลักยังอยู่ครบถ้วน มันทำให้ผมคิดถึงสถาปนิกที่ชื่อว่า มีส์ แวน เดอร์ โรห์ว เขาเคยพูด ใจความว่า บางทีคุณก็ต้องโกหกเพื่อที่จะบอกความจริง ผมคิดว่า คำพูดนี้มันเกี่ยวข้อง กับการเรียนการสอนทางวิทยาศาสตร์เป็นพิเศษเลย

เอาหล่ะ สุดท้ายนี้ ผมรู้สึกผิดหวังอยู่บ่อยๆ เมื่อคนคิดว่าผมสนับสนุน การรวบรัดบั่นทอนความรู้ทางวิทยาศาสตร์ มันไม่จริงสักนิดเลยครับ ขณะนี้ผมเป็นนักศึกษาปริญญาเอกที่ MIT และผมเข้าใจถึงความสำคัญของรายละเอียด การสือสารทางวิทยาศาสตร์เรื่องจำเพาะระหว่างผู้เชี่ยวชาญ แต่ว่าไม่ใช่เมื่อผมเอามาสอนนักเรียนอายุ 13 ขวบ ถ้านักเรียนรุ่นเยาว์คิดว่า ไวรัสทุกชนิดมีดีเอ็นเอ มันก็ไม่เห็นจะไปทำลายโอกาสความสำเร็จทางวิทยาศาสตร์ แต่ถ้าเด็กๆพวกนี้ ไม่เข้าใจอะไรเลย แล้วก็เริ่มที่จะเกลีียดมันเพราะว่ามันฟังดูน่าเบื่อแบบนี้ นั่นแหละ ที่จะทำลายโอกาสความสำเร็จ

เราต้องหยุดสิ่งนี้ ผมหวังว่าการเปลี่ยนแปลงน่าจะมาจากตัวสถาบันสำคัญๆ ที่ทำให้ปัญหาเหล่านี้ค้างคา มายาวนาน และผมขอร้องพวกเขา อ้อนวอนพวกเขาให้หยุดเสียที แต่ผมว่ามันคงจะยาก แต่เราโชคดีที่เรามีแหล่ง เช่นอินเตอร์เนต ที่เราสามารถหลีกเลี่ยงสถาบันเหล่านี้ จากจุดเริ่มต้นได้ จำนวนของแหล่งความรู้ทางอินเตอร์เนตกำลังเพิ่มขึ้น ซึ่งพวกมันมีจุดประสงค์ที่จะอธิบายวิทยาศาสตร์ ในรูปแบบที่เข้าใจได้ง่ายๆ ผมฝันว่า จะมีเวปไซท์ ลักษณะคล้ายๆวิกิพีเดีย ที่อธิบายประเด็นความรู้วิทยาศาสตร์ ในภาษาที่นักเรียนมัธยมเข้าใจได้ และตัวผมเอง ก็ได้ใช้เวลาว่างส่วนใหญ่ ในการทำวีดีโอทางวิทยาศาสตร์ ที่ผมนำไปไว้บน ยูทิ้ว ผมอธิบายสมการเคมีโดยใช้การเปรียบเทียบ เหมือนกับนักเต้นรำมัธยมที่ประหม่า และผมพูดเกี่ยวกับเซลล์พลังงานด้วยเรื่องราว เกี่ยวกับเด็กผู้ชายและเด็กผู้หญิงที่ค่ายฤดูร้อน คำตอบรับที่ได้บางทีก็สะกดกันผิด มันจะออกมาในแนวภาษาวิบัติ แต่ถึงอย่างนั้น มันก็น่าประทับใจ และน่าซาบซึ้ง และทำให้ผมรู้ว่า นี่คือทางที่ถูกต้อง ที่เราควรจะใช้ในการสือสารความรู้ทางวิทยาศาสตร์

มันยังมีงานให้ทำอีกมากมาย และถ้าคุณเกี่ยวข้องกับวิทยาศาสตร์ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง ผมขอยุให้คุณมาร่วมมือกับผมเถอะ หยิบกล้องขึ้นมา เริ่มที่จะเขียนบล๊อค อะไรก็ได้ แต่ไม่ต้องให้มันเครียด เอาคำศัพท์เฉพาะออกไปซะ ทำให้ผมหัวเราะ ทำให้ผมสนใจ เอารายละเอียดแสนน่ารำคาญที่ไม่มีใครสนใจพวกนี้ออกไป และพุ่งไปยังประเด็น คุณจะเริ่มยังไงดีหน่ะหรอ ทำไมคุณไม่ลองพูดว่า "ฟังนะ ให้ผมเล่าอะไรให้ฟัง"

ขอบคุณครับ

(เสียงปรบมือ)