ซูซาน ลี: เพาะเลี้ยงเสื้อผ้าไว้ใช้เอง

การเป็นนักออกแบบเสื้อผ้าทำให้ ดิฉันครุ่นคิดเกี่ยวกับวัสดุนั่นนี่อยู่เสมอ อย่างวัสดุพวกนี้คะ หรือไม่ก็แบบนี้ หรือบางทีก็อาจจะเป็นแบบนี้ แต่แล้ว ดิฉันก็ได้พบกับนักชีววิทยาคนนึง ซึ่งทำให้ตอนนี้ดิฉันกลับมานึกถึงวัสดุประเภท... ชาเขียว น้ำตาล จุลินทรีย์นิดนึง และเวลาอีกนิดหน่อย ดิฉันใช้สูตรเพาะเลี้ยงแผ่นเยื่อชาคอมบุนี่เองแหละค่ะ ซึ่งเป็นน้ำหมักที่มีสิ่งมีชีวิตหลายชีวิตอยู่ร่วมกัน ได้แก่พวกแบคทีเรีย ยีสต์ และจุลินทรีย์อื่นๆ ที่ช่วยกันปั่นเส้นใยเซลลูโลส ในกระบวนการหมักค่ะ พอเวลาผ่าน จะมีเส้นใยเล็กๆ เกิดขึ้นในน้ำหมักจนกลายเป็นแผ่นเยื่อ และเป็นผืนบนผิวหน้าของน้ำหมักค่ะ

ก่อนอื่น เราจะต้องเริ่มจากการต้มน้ำชาก่อน ดิฉันต้มครั้งหนึ่งก็ราวๆ 30 ลิตร ตอนที่ชายังร้อนๆอยู่ ก็เติมน้ำตาลไปสองสามกิโล คนจนน้ำตาลละลายหมด แล้วเทลงไปในถังเพาะเลี้ยงเยื่อ ต้องวัดอุณหภูมิด้วย ให้อุณหภูมิลดลงมาไม่เกิน 30 องศา แล้วจึงค่อยใส่จุลินทรีย์ลงไป จากนั้นใส่กรดอะซิติกลงไปด้วย ถ้าหากเราได้เข้าสู่กระบวนการทำน้ำหมักนี่แล้ว พอจะทำรอบใหม่เราก็เอา น้ำหมักครั้งก่อนมาทำเป็นหัวเชื้อได้ค่ะ เราต้องรักษาอุณหภูมิที่เหมาะสมสำหรับการเติบโตของแผ่นเยื่อ ดิฉันก็เลยใช้แผ่นทำความร้อนรองใต้ถังเพาะเลี้ยง แล้วก็ใช้เครื่องปรับอุณหภูมิในการกำหนดอุณหภูมิ จริงๆแล้ว ถ้าอากาศร้อน ก็เพาะเลี้ยงไว้ข้างนอกได้เลย อันนี้เป็นฟาร์มเส้นใยขนาดจิ๋วของดิฉันค่ะ

พอผ่านไปราวๆ 3 วัน ก็จะมีฟองผุดขึ้นที่ผิวน้ำหมัก ซึ่งทำให้เรารู้ว่าการหมักเป็นไปแบบเต็มกระบวนการ และแบคทีเรียก็ใช้ สารอาหารจากน้ำตาลในน้ำหมัก แล้วก็ปั่นเส้นใยขนาดเล็กกระจิ๋วหลิว ซึ่งเป็นเซลลูโลสล้วนๆ เส้นใยพวกนี้พอมาต่อๆรวมๆกันเข้าก็เลยกลายเป็นแผ่นเยื่อ ที่เราเห็นแป็นแผ่นบนผิวน้ำหมักนั่นแหละค่ะ พอผ่านไปสัก 2-3 อาทิตย์ เราก็จะได้เห็นเจ้าแผ่นเยื่อนี่ ซึ่งก็หนาเป็นนิ้ว ถังหมักทางซ้ายมือนี่หมักไว้ 5 วัน ถังขวานี่ 10 วันไปแล้ว การหมักเป็นอะไรที่ทำแล้วก็ปล่อยไว้เฉยๆ เราไม่ต้องทำอะไรเพิ่มเติมอีกเลย ก็แค่ดูแผ่นเยื่อที่ค่อยๆหนาขึ้นๆ เป็นกระบวนการที่ไม่ต้องใช้แสงด้วยซ้ำ

และพอเสร็จพร้อมแล้ว ก็แค่เอาออกมาจากถัง ล่างในน้ำสบู่เย็นๆ ตอนช่วงนี้ มันจะหนักมากค่ะ เพราะมีน้ำอยู่ด้วยเกินร้อยละ 90 ดังนั้น เราก็ต้องทำให้น้ำระเหยออกไป ดิฉันเอาไปวางแผ่ไว้บนแผ่นไม้ ซึ่งทำนอกบ้านก็ได้ แล้วก็ปล่อยให้มันแห้งไปเอง ตอนที่มันเริ่มแห้ง มันจะหดตัว พอเรียบร้อยแล้วก็จะได้เป็น...อันนี้ขึ้นอยู่กับสูตรการหมักนะคะ ได้เป็นแผ่นเยื่อที่ถ้าไม่ เหมือนกระดาษโปร่งที่เบามากๆ ก็จะเป็นเหมือนแผ่นหนังเทียมที่สังเคราะห์จากพืชที่มีความยืดหยุ่นค่ะ ถึงตอนนี้ ก็สามารถนำไปตัดแบบ และตัดเย็บได้สะดวกง่ายดายค่ะ หรืออีกที ก็อาจจะใช้แผ่นเยื่อตอนที่ยังเปียกๆอยู่ อัดกรอบวัตถุรูปทรงสามมิติ พอน้ำระเหยไป มันจะก่อเกี่ยวกันกลายเป็นตะเข็บไปเอง

อย่างเรื่องสี สีเสื้อตัวนี้ก็มาจากชาเขียวล้วนๆเลยนะคะ ดิฉันว่ามันดูคล้ายๆผิวคนเราอยู่บ้างนะ ซึ่งก็ทำให้ดิฉันแปลกใจอยู่เหมือนกัน เพราะว่าแผ่นเยื่อนี้เป็นสารอินทรีย์ ดิฉันก็เลยตั้งใจมากที่จะพยายามไม่ให้มีสารเคมีเพิ่มเข้ามา ดิฉันทำให้สีมันเปลี่ยนได้โดยไม่ใช้สีย้อมได้ด้วยนะ ก็ใช้กระบวนการอ๊อกซิไดของเหล็ก (กระบวนการเดียวกับการเกิดสนิม) ใช้การย้อมด้วยผักผลไม้ ทำเป็นลวดลายเชิงอินทรีย์ แล้วก็ใช้ผงคราม เพื่อกันการขึ้นรา จริงๆแล้ว ผ้าฝ้าย จะต้องย้อมครามถึง 18 หน ถึงจะได้เป็นสีเข้มขนาดนี้ แต่ว่าเซลลูโลสแบบแผ่นเยื่อนี้สามารถดูดซึมน้ำได้สูงมาก ก็เลยย้อมเพียงครั้งเดียวก็ใช้ได้ แป่บเดียวด้วยค่ะ

แต่สิ่งที่ดิฉันยังปรับปรุงไม่ได้ก็คือความสามารถในการกันน้ำ สมมุติว่าดิฉันเกิดเิิดินอยู่กลางฝน ใส่ชุดที่ดิฉันใส่มาวันนี้ มันก็จะดูดน้ำฝนทันที ดูดน้ำเยอะมาก ชุดนี้ก็จะหนักขึ้นมหาศาล จนทำให้ตะเข็มเสื้อปริแตกหลุดออกจากกัน ทิ้งดิฉันไว้ให้ยืนเปลือยกลางสายฝนอะไรแบบนั้น ดังนั้น ชุดที่ดีมากที่เดียวชุดนี้ ย่อมไม่ใช่ชุดสำหรับใส่ไ้ด้เป็นประจำทุกวันแน่ค่ะ ดิฉันก็เลยพยายามหา วิธีที่จะทำให้วัสดุ มีคุณสมบัติอย่างที่ดิฉันต้องการ และอยากจะบอกแก่คนที่สนใจจะลองทำว่า (เป็นบทกลอน) "เชิญลอง ปั่นเส้นใย มาให้ฉัน สอดเส้น ประสานกัน ให้เข้าที่ ทำให้กัน น้ำได้ด้วย จะยิ่งดี แล้วคราวนี้ ทำ3D หุ่นฉันเอย"

เซลลูโลสจากแบคทีเรียมีการนำไปใช้สมานแผลด้วยนะคะ บางทีอีกหน่อย อาจจะใช้ทำเส้นเลือดเทียมแบบชีวภาพ หรืออาจจะใช้ทดแทนเยื่อกระดูก แต่ด้วยศาสตร์สาขาชีววิทยาสังเคราะห์ (synthetic biology) เราก็เลยสามารถจินตนาการได้ถึงกระบวนการที่จะทำให้แบคทีเีรีย สามารถผลิตสิ่งที่ มีคุณภาพอย่างที่เราต้องการ ให้มีปริมาณและรูปร่าง ของวัสดุที่เราอยากให้เป็น ที่ชัดเจนที่สุดในฐานะนักออกแบบก็คือ เรื่องพวกนี้ช่างน่าตื่นเต้นเหลือเกิน เพราะว่ามันทำให้ดิฉันถึงกับคิดว่า โอโห้ นี่เราสามารถลองคิดกันจริงจังได้แล้วหรือว่า เราจะเพาะเลี้ยงเครื่องใช้ไม้สอยกันได้จริงๆ

สิ่งที่ทำให้ดิฉันรู้สึกตื่นเต้นมากเกี่ยวกับการใช้จุลินทรีย์ ก็คือประสิทธิภาพของมัน คือเราก็เพาะเลี้ยงเอาเฉพาะที่เราต้องการ ก็จะไม่มีเศษขยะเหลือออกมาเลย อันที่จริงแล้ว เราใช้น้ำเสียในกระบวนการผลิตได้ด้วยนะคะ ตัวอย่างก็อย่างเช่น น้ำเสียจากการผลิตน้ำตาล จากโรงงานผลิตอาหาร ท้ายที่สุด ในขั้นตอนสุดท้าย ก็เท่ากับว่าเราบำบัดน้ำเสียพวกนี้ด้วยวิธีธรรมชาติ แถมยังได้กำจัดพวกเศษผักและเปลือกผลไม้ไปพร้อมๆกันด้วยนะ ดิฉันไม่ได้หมายความว่า จะให้แผ่นเยื่อเซลลูโลสจากจุลินทรีย์ มาแทนที่ ผ้าฝ้าย หนัง หรือ สิ่งทออื่นๆนะคะ แต่ดิฉันเชื่อว่ามันจะเข้ามาเป็นสิ่งทอทางเลือกที่ชาญฉลาดและเสริมความยั่งยืน ให้กับทรัพยากรธรรมชาติที่นับวันยิ่งล้ำค่าขึ้นเรื่อยๆ

ยิ่งไปกว่านั้น บางที อาจจะไม่ใช่วงการแฟชั่นด้วยซ้ำ ที่เราจะเห็นผลงานจากจุลินทรีย์พวกนี้ เอาเป็นตัวอย่างว่า เราอาจจะลองคิดจินตนาการไปถึง การเพาะเลี้ยงจุลินทรีย์ให้เป็นโคมไฟ เก้าอี้ รถยนต์ หรือแม้กระทั่งบ้าน ดังนั้น สิ่งที่ดิฉันว่าดิฉันอยากจะถามคุณๆท่านๆก็คือ ในอนาคต คุณจะเลือกเพาะเลี้ยงอะไรขึ้นมาหละค่ะ? ขอบคุณมากคุ่ะ

(เสียงปรบมือ) บรูโน กียูสสะนิ (ฺBruno Giussani): ซูซาน ผมขอถามอะไรสั้นๆ เสื้อที่คุณกำลังใส่อยู่นี่ไม่ใช่หยิบสุ่มๆมาใช่ไหมครับ (ซูซาน: ไม่ใช่ค่ะ) เสื้อแจ็คเก็ตตัวนี้ก็เป็นตัวหนึ่งที่คุณเพาะเลี้ยงขึ้นมาเองหรือไงครับ

ซูซาน: ใช่แล้วค่ะ น่าจะพูดว่า เสื้อตัวนี้เป็นผลงานส่วนหนึ่งจากกระบวนการที่ยังต้องปรับปรุงอยู่มากกว่าค่ะ เพราะว่าเสื้อตัวนี้ ที่อยู่ต่อหน้าคุณนี่แหละค่ะ จริงๆแล้วกำลังเสื่อมสลายอยู่ในขณะนี้เลยนะคะเนี่ย (เสียงหัวเราะ) ก็มันดูดซึมเอาเหงื่อของดิฉันไปเรื่อยๆนี่คะ

ฺบรูโน: อ้าว งั้นเหรอครับ งั้นพวกเราจะไม่รั้งคุณไว้แล้วหล่ะครับ คุณต้องพามันกลับไปรักษาตัวหน่อยนะ ซูซาน ลี ครับ (ซูซาน: ขอบคุณมากค่ะ)

(เสียงปรบมือ)