ไรฟส์: เกมแห่งการสำรวจเอ็นไซโคลพีเดีย... ฉบับปรับปรุง

เมื่อเดือนที่แล้ว เอ็นไซโคลพีเดีย บริตเตนิกา (Encyclopaedia Britannica) ประกาศว่า จะเลิกผลิตพจนานุกรม ที่ผลิตมากว่า 244 ปี ทำให้ผมนึกถึงเกมที่ผมเคยเล่น ในห้องสมุดชุมชนแถวบ้าน ครั้งที่ผมยังเป็นเด็ก อายุประมาณ 12 ขวบ ผมกลับมาคิดหาวิธีอัพเดตเกมนั้น ไม่ใช่แค่ให้ทันสมัย แต่เหมาะสำหรับตัวผมเองในยุคนี้

ผมจึงลอง ผมเข้าไปในพจนานุกรมออนไลน์ ชื่อวิกิพีเดีย แล้วพิมพ์ว่า "โลก" คุณจะเริ่มจากอะไรก็ได้ คราวนี้ผมเลือกโลกของเรา กฎของแรกของเกมนั้นง่ายมาก คุณต้องอ่านบทความ จนกว่าคุณจะเจอสิ่งที่คุณไม่รู้มาก่อน หรือให้ดีกว่านั้น สิ่งที่พ่อของคุณไม่น่าจะรู้ด้วย

ผมเจอสิ่งนี้ สถานที่ที่อยู่ห่างจากจุดศูนย์กลางของโลกที่สุด ไม่ใช่ยอดเอเวอร์เรสต์อย่างที่คิด กลับกลายเป็นยอด "ชิมโบราโซ" (Mount Chimborazo) ในเอกวาดอร์ โลกหมุนรอบตัวเอง ในขณะที่หมุนรอบดวงอาทิตย์ โลกเลยมีเอวนูนนิดหน่อยช่วงกลางๆ เหมือนใครบางคน แม้ชิมโบราโซ ไม่ได้ที่สูงที่สุด ในเทือกเขาแอนดีส (Andes) มันอยู่ 1 องศาจากเส้นศูนย์สูตร ซึ่งอยู่บนเอวของโลกพอดี จึงกลายเป็นบริเวณที่ไกลจากจุดศูนย์กลางของโลกมากที่สุด

แถมชื่อก็น่ารักอีกด้วย ผมเลยตัดสินใจเดี๋ยวนั้น ว่านี่คือชื่อของเกม หรือคำอุธานใหม่ของผม คุณจะใช้มันที่ TED นี้ก็ได้นะ ชิมโบราโซ ประหนึ่ง "ยูเรก้า" หรือ "โป๊ะเช๊ะ" มีลูกหลาน ผมไม่รู้มาก่อน ซึ่งเท่ห์ไม่น้อยเลย ชิมโบราโซ!

กฎข้อต่อไปก็ไม่ยากเช่นกัน คุณต้องหาคำอีกคำ แล้วอ่านบทความนั้น สมัยก่อน นั่นหมายถึงการเอาพจนานุกรมหนาๆ มาเปิดไล่ทีละคำ อาจจะออกนอกประเด็นไปบ้าง แต่ก็สนุกทีเดียว

ทุกวันนี้เรามีลิงค์เป็นร้อยเป็นพัน ผมสามารถไปที่ไหนก็ได้ในโลก ในเมื่อผมอยู่เอกวาดอร์อยู่แล้ว ผมเลยกดที่คำว่า "เขตร้อนชื้น" ซึ่งพาผมมาเจอกับพื้นที่เขตร้อน ที่โอบล้อมโลกเราไว้

เส้นทรอปิกออฟแคนเซอร์ (Tropic of Cancer) ในทิศเหนือ และเส้นทรอปิกออฟแคปริคอร์น (Tropic of Capricorn) ในทิศใต้ ที่ผมรู้อยู่แล้ว แต่ผมก็ต้องตกใจเมื่อรู้ว่า มันไม่ใช่เส้นที่แน่นอน เหมือนเส้นแลตติจูด หรือเขตแดนระหว่างประเทศ มันเป็นปรากฎการณ์ทางดาราศาสตร์ จากการเอียงของโลก ซึ่งทำให้เส้นเปลี่ยนแปลงได้ มันย้ายขึ้นบ้าง ลงบ้าง จริงๆแล้ว ทั้งสองเส้นที่ผมกล่าวถึง กำลังเคลื่อนเข้าหาเส้นศูนย์สูตร ด้วยความเร็ว 15 เมตรต่อไป ไม่มีใครเคยบอกผมเลย ผมไม่รู้มาก่อน ชิมโบราโซ่!

ในการดำเนินเกมต่อ ผมต้องหาคำต่อไป เมื่อผมรู้จักเขตร้อนแล้ว ผมเลยเสิชต่อว่า "ป่าเขตร้อน" โด่งดังในเรื่องความหลากหลาย แม้กระทั่งมนุษย์เอง มีชนเผ่าอีกมากมายที่ไม่เคยติดต่อโลกภายนอก พวกเขากระจายอยู่ทั่วโลก แต่เกือบทั้งหมดอยู่ในป่าเขตร้อน เป็นที่ที่เหลือที่คุณไป แล้วแอ๊ดเป็นเพื่อนกันไม่ได้

ลิงค์ที่ผมคลิ๊กนั้น ทั้งแปลกใหม่ในตอนเริ่ม และจบลงด้วยความลึกลับ มีการพูดถึงเสือดาว กบที่มีเข็มพิษ และโบอาคอนสตริกเตอร์ (Boa Constrictor) จนกระทั่ง โคลีออพเทอร่า ซึ่งเป็นแมลงปีกแข็งชนิดหนึ่ง

ผมตั้งใจคลิ๊กที่นี่ แต่กลับมาอยู่ที่นี่โดยบังเอิญ ซึ่งทำให้ผมนึกถึงวง เดอะบีเทิลส์ สำหรับรถยนต์ เชิญอ่าน "โฟล์กสวาเกน บีเทิล" แต่ผมมาหาบีเทิล ที่เป็นแมลง ซึ่งเป็นอันดับของสิ่งมีชีวิต ที่ประสบความสำเร็จที่สุด ถ้านับสิ่งมีชีวิตบนโลก รวมพืชทั้งหลาย ประมาณ 20 - 25 เปอร์เซ็นต์ ล้วนเป็นแมลงปีกแข็ง เวลาคุณไปจ่ายตลาด มองหาคน 4 คน ที่อยู่ข้างหน้าคุณ โดยสถิติแล้ว หนึ่งในสี่คนนั้น จะเป็นแมลงปีกแข็ง

ถ้าแมลงปีกแข็งนั้นคือคุณ คุณถือว่าปรับตัวได้ดีมากๆ มีแมลงปีกแข็งที่กินเนื้อหนังจากโครงกระดูก มีแมลงนักล่า ที่ล่าแมลงอื่นๆ แถมยังดูน่ารักสำหรับเรา มีแมลงปีกแข็งที่ค่อยๆกลิ้งมูลสัตว์ ข้ามพื้นที่ทะเลทราย เพื่อป้อนให้แก่ลูกๆของมัน ทำให้นึกถึงเทพเจ้าอียิปต์โบราณ นามว่า "เคปรี" ผู้ชุบชีวิตดวงอาทิตย์ขึ้นทุกเช้า นั่นมันที่มาว่าทำไมแมลงปีกแข็งที่กลิ้งอึ ไปเป็นแมลงที่ศักดิ์สิทธิ์บนเสื้อเกราะ ของฟาโรห์ ตุตันคาเมน

แมลงปีกแข็งเป็นสัตว์ที่โรแมนติดที่สุดแล้ว หิ่งห้อยเป็นแมลงปีกแข็งเช่นกัน ซึ่งแมลงปีกแข็งมีวิธีสื่อสารอีกหลายวิธี

เช่นลิงค์ต่อไป ภาษาที่เกิดจากเคมีของฟีโรโมน ผมเจอวีดีโอหอยเม่นระหว่างมีเพศสัมพันธ์ ในหน้าบทความฟีโรโมน สุดๆเลย

(เสียงหัวเราะ)

และลิงค์ไปยัง แอฟโฟรดีซีแอค (aphrodisiac) ซึ่งช่วงกระตุ้นความต้องการทางเพศ คล้ายๆ ช็อคโกแลต ในช็อคโกแลตมีสาร เฟนิลไทลามิน (phenethylamine) ซึ่งอาจเป็นสารกระตุ้นอารมณ์ทางเพศชนิดหนึ่ง แต่บทความกลาวว่า ด้วยการสลายตัวของเอ็นไซม์ เฟนิลไทลามินจะไปไม่ถึงสมองหากกลืนทางปาก ใครที่ทานช็อคโกแลตอย่างเดียว ต้องทดลองดู

ลิงค์ที่ผมคลิกตรงนี้ "เวทย์มนต์เห็นอกเห็นใจ" ผมพอรู้จักเป็นคำๆ แต่พอประกอบกันแล้วมันคืออะไร ผมชอบเห็นอกเห็นใจ ผมชอบเวทย์มนต์ เมื่อผมคลิ๊กที่ "เวทย์มนต์เห็นอกเห็นใจ" ผมได้เวทย์มนต์เห็นอกเห็นใจ และตุ๊กตาวูดู

ผมโชคดีอีกแล้ว เวทย์มนต์เห็นอกเห็นใจคือการเลียนแบบ ถ้าคุณเลียนแบบอะไรสักอย่าง คุณอาจสร้างผลกระทบได้ นั่นคือที่มาของตุ๊กตาวูดู และจิตรกรรมผนังถ้ำ

ลิงค์ที่ไปหาจิตรกรรมผนังถ้ำ พาผมไปดูศิลปะ ที่เก่าแก่ที่สุดของมนุษยชาติ ผมอยากเห็น กูเกิลแมปส์ ในถ้ำเหล่านี้บ้าง เรามีงานศิลปะอายุหลายหมื่นปี หัวข้อส่วนใหญ่กับสัตว์ป่า และมือมนุษย์ ส่วนใหญ่แล้วเป็นมือซ้าย

มนุษย์ถนัดขวาซะส่วนใหญ่ เป็นพันๆปี ผมไม่รู้หรอกว่ามนุษย์สมัยก่อนวาดมือตัวเอง หรือเป่าสีฝุ่นจากท่อยังไง แต่ผมก็จินตการออก ว่ามันคงไม่ต่างอะไรจากรูปมือสีขาว ที่ผมจะใช้คลิ๊กไปที่บทความเกี่ยวกับมือ ไปที่บทความเกี่ยวกับมือ ผมเจอเกร็ดที่น่าสนุกและน่าอายที่สุดอันหนึ่ง เท่าที่เคยเจอมา ซึ่งกล่าวว่า หลังมือของเรามีชื่อว่า โอพิสเทนาร์ (opisthenar)

มันน่าอายเพราะว่า เท่าที่ผ่านมา ทุกครั้งที่ผมบอกว่า "ผมรู้ดีประหนึ่งหลังมือ" จริงๆแล้วผมพูดว่า "ผมคุ้นเคยกับมันมาก ผมแค่ไม่รู้ชื่อของมัน แค่นั้นเอง" และลิงค์ที่ผมคลิ๊กตรงนี้ ลิงชนิดๆต่าง ต่างก็มีหลังมือน้อยๆของตัวเอง

ผมคลิ๊กไปที่ชิมแปนซี เพื่อดูญาติที่ใกล้เคียงเรามากที่สุด ชื่อทางวิทยาศาสตร์คือ "แพน ทรอโกไดทส์" หมายถึง "อาศัยในถ้ำ" เปล่าเลย พวกเขาอาศัยในป่าเขตร้อน และทุ่งสะวันนา เพียงเพราะเราคิดว่าพวกเขาล้าหลัง ทางวิวัฒนาการ หรือค่อยๆตามหลังเรามา และในบางกรณี เขาก้าวหน้ากว่าเราด้วยซ้ำ

ลิงค์ต่อไปที่ผมอดใจไม่ไหว คือ แฮม ลิงอวกาศ จริงๆ ผมคิดว่าลิงค์นั้นจะพาผมกลับมาที่เดิม เขาเกิดใน แคมเมอรูน ซึ่งอยู่กลางแถบเขตร้อนของผมเลย ยิ่งกว่านั้น ตอนนี้กระโหลกของเขา กำลังถูกเก็บกวาดให้สะอาดโดยแมลงปีกแข็ง

และช่วงเวลาระหว่างสองเหตุการณ์นั้น เขาไปนอกโลกมาแล้ว เขาได้ประสบการณ์ไร้น้ำหนัก และการกลับมาสู่โลก หลายเดือนก่อนที่มนุษย์คนแรกจะได้ทำ นั่นคือ นักบินอวกาศ ยูริ กาการิน

ผมคลิ๊กลิงค์ไปหาเขา ผมพบกับคนที่ไม่ได้สูงอะไรมากมาย แต่สูงส่งอย่างวีรบุรุษ โซเวียตประเมินว่าเขาสูง 165 ซม. คิดแล้ว ตัวเตี้ยกว่า 5 ฟุตครึ่งอีก อาจเป็นเพราะเขาโตมาด้วยความขาดสารอาหาร

ในช่วงที่เยอรมันนีปกครองรัสเซีย เจ้าหน้าที่นาซียึดบ้านของเขา เขาและครอบครัวต้องย้ายไปอาศัยในบ้านดิน หลายปีให้หลัง เด็กที่โตขึ้นจากบ้านดินที่แออัดนั้น โตขึ้นเป็นผู้ใหญ่ที่อยู่ในแคปซูลเล็กๆ บนปลายจรวด ที่อาสาให้ถูกส่งไปนอกโลก เป็นคนคนแรกที่ได้ออกนอกโลก เขาไม่ได้เพียงแค่ออกไปนอกโลก เขาวนไปรอบๆ มันหนึ่งรอบ

50 ปีให้หลัง เพื่อเป็นการรำลึก สถานีอวกาศนานาชาติในปัจจุบัน ปรับวงโคจรตัวเอง ให้เข้ากับวงโคจรของกาการิน ในวันเดียวกัน แล้วถ่ายวีดีโอออกมา คุณสามารถเข้าไปที่เว็บ แล้วเปิดดูได้ประมาณ 100 นาที ของการเดินทางที่น่าตกตะลึง แต่ก็คงเหงาไม่น้อย มนุษย์คนแรกที่ได้เห็นสิ่งแบบนั้น

เมื่อคุณตื้นตันพอแล้ว คุณสามาถคลิ๊กไปลิงค์ต่อไป กลับมายังโลก กลับมาที่ที่คุณเริ่มต้น แล้วจบเกมของคุณ คุณต้องการเกร็ดความรู้อีกหนึ่งอย่าง ที่คุณไม่รู้

สำหรับผม ผมเจอกับเกร็ดนี้ โลกมีค่าคลาดเคลื่อนประมาณ .17 เปอร์เซ็นต์ จากสัณฐานอ้างอิง (reference spheroid) ซึ่งน้อยกว่า .22 เปอร์เซ็นต์ที่ยอมรับกัน สำหรับลูกบิลเลียตเสียอีก

นี่คือเกร็ดความรู้ที่ผมคงหลงรัก ครั้งที่ยังเป็นเด็ก ผมพบมันด้วยตนเอง มีคณิตศาสตร์ที่ผมคิดเป็น และมั่นใจว่าพ่อผมไม่รู้แน่ๆ เกร็ดนี้หมายความว่า ถ้าคุณย่อโลกให้เล็กเท่าลูกบิลเลียต เอาโลก เอาภูเขา เอาถ้ำทั้งหมด เอาป่าเขตร้อน เอามนุษย์อวกาศ เอาชนเผ่าทั้งหลาย เอาชิมแปนซี เอาตุ๊กตาวูดู เอาหิ่งห้อย ช็อคโกแลต สัตว์ทะเลที่กำลังมีเพศสัมพันธ์ เอาทุกอย่างมาย่อให้เล็กเท่าลูกบิลเลียต มันจะเรียบเนียนเท่าลูกบิลเลียต อาจจะมีรอยนูนที่เอวนิดหน่อย

แต่ผมว่ามันเจ๋งมากเลย ผมไม่เคยรู้มาก่อนเลย... ชิมโบราโซ!

ขอบคุณครับ

(เสียงปรบมือ)