แพททริค แชพแพที: พลังการ์ตูน

ครับ ใช่ครับ ผมเป็นนักวาดการ์ตูนในหนังสือพิมพ์ครับ การ์ตูนการเมืองน่ะ ไม่ทราบว่าคุณรู้จักมั้ย -- หนังสือพิมพ์น่ะครับ? มันเป็นของที่เราอ่าน ทำจากกระดาษ (หัวเราะ) เบากว่าไอพอด แล้วก็ถูกกว่านิดหน่อย คุณรู้มั้ยว่าเขาพูดกันว่ายังไง เขาบอกว่า สื่อสิ่งพิมพ์ กำลังจะตาย ใครพูดนะเหรอ? ก็, พวกสื่อไงล่ะ แต่นี่มันไม่เป็นข่าว ใช่มั้ย? คุณเคยอ่านมันแล้ว

(หัวเราะ)

ท่านสุภาพสตรี และท่านสุภาพบุรุษครับ โลกของเรามันเล็กลงเรื่อยๆ ผมรู้ว่านี่มันน่าเบื่อ แต่ดูนี่สิ ดูสิว่ามันเล็กแค่ไหน ดูสิว่ามันเล็กจิ๋วอย่างนี้ได้ยังไง แล้วคุณก็ต้องรู้แน่ๆ เลย ว่ามันเป็นเพราะอะไร ใช่ครับ เพราะเทคโนโลยี (หัวเราะ) มีนักออกแบบคอมพิวเตอร์ในนี้มั้ยครับ ครับ พวกคุณทำให้ชีวิตผมเศร้ามาก เมื่อก่อน แท่นควบคุมมันเป็นวงกลม เป็นแป้นกลมสวยเลย ซึ่งก็ช่วยให้วาดการ์ตูนได้สวย แล้วคุณจะทำยังไงกับแป้นแบนๆ นี่ละ เจ้าสี่เหลี่ยมๆ นั่น ในฐานะนักวาดการ์ตูน ผมก็ทำอะไรไม่ได้ ครับ ผมรู้ว่าเดี๋ยวนี้โลกมันแบน นี่เรื่องจริง แล้วอินเทอร์เน็ตก็ไปถึง ทั่วทุกมุมโลก คนที่จนที่สุด ที่ที่ไกลที่สุด ทุกหมู่บ้านในอาฟริกามีไซเบอร์ คาเฟ่ [ไม่มีกาแฟขาย] (หัวเราะ) แต่คุณอย่าไปหาแฟรบปูชิโน่ในนั้นนะ ดังนั้น เราทั้งหลายก็เชื่อมต่อกัน โลกที่สาม ก็เชื่อมต่อกัน เราก็เชื่อมต่อกัน แล้วยังไงล่ะ? ครับ, มีอีเมล์มาถึงคุณ [ฉันหิว] [เชื่อมต่อโลกที่สามได้แล้ว] ใช่ ครับ อินเทอร์เน็ตทำให้เรามีพลัง มันให้พลังคุณ แล้วก็ให้พลังผม แล้วก็ให้พลังคนอื่นๆ ด้วย

(หัวเราะ)

เชื่อมั้ย การ์ตูนสองชิ้นหลังนี่ ผมวาดสดๆ เลย ระหว่างประชุม ที่ฮานอย แล้วคนที่นั่นเขาคงไม่ค่อยชิน ในเวียดนาม ที่เป็นคอมมิวนิสต์รุ่น 2.0 (หัวเราะ) ตอนนั้นผมก็กำลังวาดการ์ตูนสดๆ บนจอใหญ่เลยนะ-- กำลังได้อารมณ์เลย-- ก็มีคุณคนนึงเดินมาหาผม แล้วก็ถ่ายรูปผม กับภาพวาดของผม, ผมก็คิดว่า "เจ๋ง, มีแฟนคลับเวียดนามด้วย" วันที่สอง เค้าก็มาอีก, ผมก็คิดว่า "ว้าว, เขาเป็นคนรักการ์ตูนแน่ๆ" พอมาวันที่สามนั่นแหละ, ผมถึงได้เข้าใจ, ว่าเขากำลังปฏิบัติหน้าที่ ตอนนี้, ก็คงมีรูปผมเป็นร้อยๆ ฉีกยิ้มกับภาพวาดของผม ในแฟ้มภาพของสำนักงานตำรวจเวียดนาม

(หัวเราะ)

แต่ก็ จริงๆ นะครับ: อินเทอร์เน็ตมันเปลี่ยนโลกเราจริงๆ มันสะเทือนอุตสาหกรรมเพลงด้วย มันเปลี่ยนวิธีที่เราซื้อเพลง สำหรับคนที่แก่พอที่จะจำได้, เราเคยต้องไปที่ร้าน เพื่อจะโขมยมัน (หัวเราะ) แล้วมันก็เปลี่ยนวิธี ที่อนาคตเจ้านายของคุณ จะดูใบสมัครของคุณ อย่างงั้น คุณก็ต้องระวัง บัญชีเฟซบุ๊คของคุณด้วย แม่บอกแล้ว, ให้ระวัง และเทคโนโลยีก็ปลดปล่อยเราให้เป็นอิสระ เรามีไวไฟให้ใช้ฟรี แต่ก็, ก็ใช่ล่ะ มันปล่อยเราออกมา จากโต๊ะทำงานในออฟฟิศ นี่คือชีวิตคุณ ขอให้สนุกนะ (หัวเราะ) เอาสั้นๆ นะ, เทคโนโลยี, อินเทอร์เน็ต ได้เปลี่ยนวิถีชีวิตของเรา ปรมาจารย์เทคโน, อย่างตาคนนี้-- คนที่นิตยสารเยอรมัน ขนานนามว่าเป็นปราชญ์ของศตวรรษที่ 21 เขาเปลี่ยนวิธีที่เราทำนั่นทำนี่ เปลี่ยนวิธีที่เราใช้นั่นใช้นี่ เขาจัดแต่งความต้องการของเรา (หัวเราะ) (ปรบมือ) ซึ่งคุณคงจะไม่ชอบแน่ๆ และเทคโนโลยีก็เปลี่ยนแม้กระทั่ง วิธีที่เราติดต่อกับพระเจ้า

(หัวเราะ) [ท่านครับผมทำบาป] [อืม เรารู้แล้ว]

ผมไม่น่าเข้าไปยุ่งกับเรื่องนี้เลย การ์ตูนศาสนา แล้วก็การเมือง ซึ่งคุณก็คงจะเคยได้ยิน ว่ามันทำให้เกิดเรื่องยุ่ง, นับจากวันนั้น เมื่อปี 2548 ตอนที่นักวาดการ์ตูนเดนมาร์กกลุ่มหนึ่ง วาดการ์ตูนที่สะท้อนต่อไปทั่วโลก ภาพที่แสดงถึง, ฟัตวา [คำตัดสินชี้ขาด ตามหลักศาสนาอิสลาม] ซึ่งทำให้เกิดความรุนแรง แล้วก็มีคนตาย นี่มันน่าเศร้ามากๆ มีคนตายเพราะการ์ตูน ผมหมายว่า -- ตอนนั้นผมรู้สึกว่า ที่จริง ทั้งสองฝ่ายต่างก็ใช้การ์ตูน หนังสือพิมพ์เดนมาร์กใช้ก่อน เพื่อจะโจมตีอิสลาม นักวาดการ์ตูนเดนมาร์กคนหนึ่งบอกผมว่า เขาเป็นคนหนึ่งใน 24 คน ที่ได้รับคำสั่งให้วาดภาพผู้พยากรณ์ มี 12 คนที่ปฏิเสธ คุณรู้เรื่องนี้มั้ย? เขาบอกผมว่า "ไม่ต้องมีใครบอกหรอก ว่าผมควรจะวาดอะไร นั่นมันไม่ใช้วิธี" และก็แน่นอนล่ะ ต่อมามันก็ถูกใช้ โดยพวกหัวรุนแรง แล้วก็นักการเมืองฝ่ายตรงข้าม เขาอยากยกระดับสถานการณ์ คุณก็รู้เรื่องกันอยู่แล้ว เรารู้ว่าการ์ตูน ก็ใช้เป็นอาวุธได้ ประวัติศาสตร์บอกเรา, นาซีก็ใช้การ์ตูน โจมตีชาวยิว แล้วเราก็มาอยู่กันที่นี่ ที่สหประชาชาติ ที่ครึ่งนึงของชาวโลก กำลังผลักดัน ให้มีการลงโทษการโจมตีศาสนา-- ที่เขาเรียกว่า การหมิ่นศาสนา ขณะที่อีกครึ่งหนึ่งก็ต้านไว้ เพื่อปกป้องเสรีภาพทางการแสดงออก เรามาเจอกับความขัดแย้งทางวัฒนธรรม และการ์ตูนก็อยู่ตรงกลาง? นี่มันทำให้ผมคิด คุณเห็นผมกำลังคิดมั้ย ที่โต๊ะในครัว และเพราะคุณอยู่ในครัวของผม งั้นก็มาเจอภรรยาผมหน่อย

[ผมกำลังหาความหมายของชีวิต] [ลองกูเกิ้ลดูซิ] (หัวเราะ)

ปี 2549 ไม่กี่เดือนหลังจากนั้น ผมไปไอโวรี่ โคสท์ ทางตะวันตกของอาฟริกา คราวนี้ พูดถึงเรื่องดินแดนที่ถูกแบ่งแยก ประเทศนี้ถูกแบ่งเป็นสองส่วน ก็มีพวกปฏิวัติอยู่ทางเหนือ แล้วก็รัฐบาลอยู่ทางใต้-- ที่เมืองหลวงอบิจัน-- แล้วตรงกลางก็เป็นกองทัพฝรั่งเศส ดูเหมือนแฮมเบอร์เกอร์ยักษ์ คุณไม่อยากเป็นชิ้นเนื้อตรงกลางแน่ๆ ผมไปที่นั่นเพื่อรายงานเรื่องนี้ ออกมาเป็นการ์ตูน ผมทำอย่างนี้มา 15 ปีแล้ว นี่อาชีพเสริมของผม เผื่อคุณสนใจ คุณก็จะเห็นว่าแนวมันก็ต่างออกไป อันนี้ก็จะดูจริงจังกว่าการ์ตูนปกติ ตอนที่ผมไปกาซ่า ช่วงสงครามเมื่อปี 2552 นี่ก็เป็นผู้สื่อข่าวแบบการ์ตูน คุณคงเห็นมันมากขึ้นเรื่อยๆ ผมว่านี่มันเป็นอนาคตของการรายงานข่าวนะ

แล้วก็แน่ล่ะ ผมก็ไปดูพวกปฏิวัติทางตอนเหนือ พวกเขาเป็นคนน่าสงสาร ที่พยายามต่อสู้เพื่อสิทธิของตัวเอง มันก็มีเรื่องชนเผ่าในท่ามกลางความขัดแย้งนี้ ก็เป็นเรื่องปกติในอาฟริกา ผมได้ไปหาเผ่าโดโซ โดโซ เป็นนักล่าตามประเพณีเก่า ในอาฟริกาตะวันตก ผู้คนต่างก็หวาดกลัว แล้วพวกเขาก็ช่วยฝ่ายปฏิวัติได้มาก เพราะใครๆ ก็เชื่อว่าเขามีอำนาจวิเศษ เขาหายตัว และหลบกระสุนได้ ผมได้ไปพบหัวหน้าเผ่าโดโซ เขาเล่าเรื่องอำนาจวิเศษให้ผมฟัง เขาบอกว่า "ฉันตัดหัวเธอได้ทันที แล้วก็ชุบชีวิตเธอได้" ผมบอกว่า "เอิ่ม เกรงว่าตอนนี้ เราจะไม่มีเวลาพอนะครับ" (หัวเราะ) "ไว้ทีหลังละกัน"

กลับมาที่อบิจัน, ผมมีโอกาสได้จัดสัมมนา กับนักเขียนการ์ตูนท้องถิ่น แล้วผมก็คิดว่า, ใช่เลย ในสภาพแวดล้อมแบบนี้, การ์ตูนใช้เป็นอาวุธได้จริงๆ ใช้ต่อสู้ฝ่ายตรงข้าม ผมหมายถึงว่า สื่อในไอโวรี่โคสท์ ก็มีการแบ่งแยกกัน ก็มีการเปรียบเทียบกับสื่อในรวันดา ก่อนที่จะมีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ลองคิดดูครับ แล้วนักวาดการ์ตูนจะทำอะไรได้ บางที บรรณาธิการก็จะบอกนักวาดการ์ตูน ให้วาดรูปที่เขาอยากเห็น, แล้วคนพวกนี้เขาก็มีครอบครัวต้องเลี้ยงดูใช่มั้ย แนวคิดของผมก็ง่ายๆ เลยครับ เราก็เอานักวาดการ์ตูนมารวมกัน จากทุกฝ่ายในไอโวรี่โคสท์ เราพาเขาออกไปจากสำนักพิมพ์สามวัน แล้วผมก็ขอให้เขาทำงานด้วยกัน ให้เขาช่วยกันคิดว่าเรื่องอะไรที่กระทบกระเทือนประเทศของเขา ให้ออกมาเป็นการ์ตูน, ใช่ครับ, เป็นการ์ตูน ให้แสดงพลังด้านบวกของการ์ตูน มันเป็นเครื่องมือสื่อสารที่เยี่ยมยอด ไม่ว่าจะเพื่อเรื่องดีๆ หรือไม่ดี แล้วการ์ตูนก็ก้าวข้ามอาณาเขต อย่างที่คุณเห็น แล้วผมว่าอารมณ์ขัน ก็เป็นทางที่ดี ที่จะพูดถึงเรื่องเครียดๆ น่ะ ผมภูมิใจกับผลงานของเขามาก ผมหมายถึงว่า เขาก็ไม่ได้เห็นด้วยกันไปทั้งหมด แต่นั่นก็ไม่ใช่ประเด็น แล้วผมก็ไม่ได้บอกให้เขาวาดการ์ตูนดีๆ วันแรก เขาถึงกับก็ตะโกนใส่กัน แต่ในทีสุดก้ออกมาเป็นหนังสือเล่มนึง ที่มองย้อนไปถึงเรื่องราวคลอด 13 ปี ของความขัดแย้งในไอโวรี่โคสท์

แนวคิดก็มาจากอย่างนั้นเอง แล้วผมก็ทำโครงการแนวๆ นี้ ที่เลบานอนในปี 2552 แล้วก็เดือนมกราคมปีนี้ ที่เคนย่า ที่เลบานอนนี่ มันไม่ได้เป็นหนังสือ แนวคิดก็คือ-- ก็เป็นหลักการเดิมครับ, ในประเทศที่มีการแบ่งแยก เราก็เอานักเขียนการ์ตูนจากทุกๆ ฝ่าย แล้วให้เขาทำอะไรด้วยกันซักอย่าง ที่เลบานอนนี่ เราให้บรรณาธิการเข้ามาร่วมด้วย, แล้วเขาก็มีการตีพิมพ์ การ์ตูนจากนักเขียน 8 คน มาจากทุกๆ ฝ่าย ในหน้าหนังสือพิมพ์เดียวกัน, พูดถึงเรื่องที่มีผลกระทบต่อเลบานอน อย่างเช่นศาสนา การเมือง แล้วก็เรื่องทั่วๆ ไปในชีวิตประจำวัน ได้ผลนะครับ ตลอดสามวันที่หนังสือพิมพ์ทุกฉบับในเบรุต ตีพิมพ์การ์ตูนพวกนี้ด้วยกัน-- กลุ่มต่อต้านรัฐบาล, กลุ่มสนับสนุนรัฐบาล, ชาวคริสต์, ที่แน่ๆ ก็ชาวมุสลิม คนพูดอังกฤษ, กลุ่มไหนก็ได้คุณว่ามา มันก็เป็นงานที่ยิ่งใหญ่นะครับ ต่อมาก็ที่เคนย่า, ที่เราทำ ก็คือการพูดถึงเรื่องชนเผ่า ซึ่งก็ทำพิษไปทั่วทั้งอาฟริกา เราก็ได้ทำเป็นวิดีโอคลิป คุณก็ดูได้นะ ลองดูใน Youtube.com/KenyaToons [http://www.youtube.com/watch?v=g79YcEHfCfU]

ก็, ถ้าจะพูดถึงเรื่องเสรีภาพในการแสดงออก ที่นี่มันก็ง่าย แต่คุณก็ได้เห็นแล้ว ในภาวะเก็บกด หรือมีความแตกแยก เหมือนกันครับ นักเขียนการ์ตูนจะช่วยอะไรได้? เขาก็ต้องมีงานทำ ครับ ผมเชื่อว่าในสภาพไหนๆ ไม่ว่าที่ไหน เขาก็ยังมีทางเลือก อย่างน้อยก็ ไม่วาดการ์ตูน ที่ส่งเสริมความเกลียดชัง นั่นคือสาส์นที่ผมส่งถึงพวกเขา ผมคิดว่าที่สุดแล้ว เราทุกคนมีทางเลือก ที่จะไม่ทำสิ่งเลวร้าย แต่เราต้องส่งเสริม สิ่งเหล่านี้ เป็นเรื่องสำคัญมาก เสียงจากผู้ที่รับผิดชอบ ที่อาฟริกา, ที่เลบานอน หนังสือพิมพ์ท้องถิ่นของคุณ ที่ร้านของ Apple ทุกวันนี้ บริษัทเทคโน ก็คือบรรณาธิการพี่ใหญ่ เขาเป็นคนตัดสินว่าอะไรที่มันแรงเกินไป ไปจนถึงอะไรที่เป็นการปลุกปั่นกันเกินไป ดังนั้น ที่จริงมันไม่ใช่เรื่องของเสรีภาพของนักเขียนการ์ตูน แต่มันคือเสรีภาพของคุณเอง และสำหรับผู้นำเผด็จการทั่วโลกนะครับ คุณจะมีข่าวดีก็ต่อเมื่อ ถึงวันที่นักเขียนการ์ตูน ผู้สื่อข่าว และนักกิจกรรมมวลชน จะปิดปาก

ขอบคุณครับ

(ปรบมือ)