แม็กนัส ลาร์สัน: จากเนินทรายสู่สถาปัตยกรรม

มันอาจเป็นเรื่องน่าขัน ที่ผมมาอยู่ในที่ประชุมที่อุทิศถึงสิ่งที่เรามองไม่เห็น และ อธิบายถึงการที่ผมเสนอให้สร้าง กำแพงยาว 6,000 กิโลเมตร ยาวตลอดทั้งทวีปแอฟริกา ขนาดประมาณเท่ากำแพงเมืองจีน ซึ่งจะเป็นโครงสร้างที่ยากจะเรียกว่า มองไม่เห็น เลย แต่มันก็ถูกสร้างมาจากสิ่งที่เรามองไม่เห็น หรือเกือบจะมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า นั่นคือ แบคทีเรีย และ ธุลีทราย

ในฐานะที่เป็นสถาปนิก พวกเราถูกฝึกให้แก้ปัญหาต่างๆ แต่ผม ไม่ค่อยเชื่อในปัญหาทางสถาปัตยกรรม ผมเชื่อว่ามันคือโอกาสมากกว่า เพราะฉะนั้น ผมจะพูดถึงสิ่งที่เป็นภัยคุกคาม และการโต้ตอบภัยนั้นในเชิงสถาปัตยกรรม ภัยคุกคาม นั้นคือ การกลายสภาพเป็นทะเลทราย (จนไม่สามารถอยู่อาศัย และ เพาะปลูกได้) แนวทางแก้ปัญหาของผม คือ การสร้างกำแพงหินทราย ที่ทำมาจาก แบคทีเรีย และ ทรายที่ถูกทำให้แข็ง ยาวไปตลอดทะเลทราย

ทรายเป็นวัสดุมหัศจรรย์ ที่มีความขัดแย้งกันอย่างสวยงาม มันเรียบง่าย แต่ก็ ซับซ้อน มันสงบ แต่ก็ ดุดัน มันเปลี่ยนแปลง แต่ไม่เคยเปลี่ยนไป น่าสนใจ อย่างไม่รู้จบ ธุลีทรายจำนวนนับเป็นพันล้าน เกิดขึ้นบนโลกทุกวินาที มันเป็นวัฏจักร เมื่อหินและภูเขาสูญสลาย เม็ดทรายถูกก่อกำเนิด เม็ดทรายบางกลุ่ม แปรเปลี่ยนไปเป็นหินทรายตามธรรมชาติ หินทรายเมื่อเจอกับสภาพอากาศ ทรายเม็ดใหม่ๆ ก็หลุดเป็นอิสระ กลุ่มเม็ดหินทรายพวกนั้น ก็เกาะสะสม เป็นตะกรันก้อนใหญ่ เกิดเป็นเนินทราย

ในลักษณะ ถ้าอยู่นิ่ง มันคือภูเขาหิน ที่กลายเป็นกองภูเขาทรายที่เคลื่อนที่ได้ แต่ กองภูเขาเคลื่อนที่ นี่มันอันตราย ให้ผมอธิบายว่าทำไม มากกว่าหนึ่งในสามของผิวโลกปกคลุมไปด้วยพื้นที่แห้งแล้ง บางพื้นที่เป็นทะเลทรายตั้งแต่แรกแล้ว บางส่วนกำลังได้รับผลกระทบจากทรายเหล่านี้ ไม่ไกลจากทางด้านใต้ของทะเลทรายซาฮารา เราจะพบ เขตซาเฮล ซึ่งชื่อนั่นมีความหมายว่า ชายขอบของทะเลทราย และนี่เป็นเขตที่ใกล้เคียงที่สุดกับการกลายสภาพเป็นทะเลทราย มันเคยอยู่ปรากฎอยู่ในช่วงยุค 60 และตอนต้นยุค 70 ความแห้งแล้งครั้งใหญ่ครั้งนั้นทำให้ประชากรสามล้านคน ตกเป็นผู้ประสบภัยที่ต้องพึ่งอาหารช่วยเหลือยังชีพ และกว่าสองแสนห้าหมื่นคนเสียชีวิต

นี่คือภัยพิบัติที่รอการอุบัติขึ้นอีกครั้ง และเป็นภัยพิบัติที่รับความสนใจเพียงน้อยนิด ในโลกวัฒนธรรมที่สื่อสามารถเดินทางไปได้อย่างรวดเร็ว การกลายสภาพเป็นทะเลทรายนั้นเกิดขึ้นช้า เกินกว่าจะเป็นข่าวหน้าหนึ่ง มันไม่เหมือนเหตุการณ์ อย่างสึนามิ หรือ เฮอริเคนแคทรีน่า จำนวนเด็กร้องไห้และบ้านที่พังทลายยังน้อยเกินไป แต่ถึงอย่างนั้น การกลายสภาพเป็นทะเลทราย นับเป็นภัยพิบัติรุนแรงต่อทุกทวีป มันส่งผลกระทบกว่า 110 ประเทศ และ กว่าร้อยละเจ็ดสิบของจำนวนพื้นที่เกษตรกรรมบนโลก

มันเป็นภัยคุกคามชีวิตความเป็นอยู่ ของผู้คนหลายล้านคน โดยเฉพาะประเทศแอฟริกา และ ประเทศจีน และ โดยมากแล้วเป็นปัญหาที่เราล้วนสร้างขึ้นเอง จากการใช้ทรัพยากรที่มีจำกัด อย่างไม่คำนึงถึงความยั่งยืน ดังนั้น เราจึงประสพกับปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เราประสพภัยแล้ง การกลายสภาพเป็นทะเลทราย ที่เพิ่มขึ้น โครงสร้างห่วงโซ่อาหารล้มเหลว การขาดแคลนน้ำ ความอดอยาก การอพยพลี้ภัย เสถียรภาพทางการเมือง สงคราม ภาวะวิกฤต นั่นเป็นสถานการณ์ที่อาจจะเกิดขึ้น หากเราไม่เอาจริงกับมัน แต่ มันอยู่ห่างเราไปแค่ไหน

ผมเดินทางไปโซโกโต เมืองทางตอนเหนือของไนจีเรีย เพื่อพยายามค้นหาคำตอบว่ามันอยู่ห่างเราไปแค่ไหน เนินทรายที่นั่นเคลื่อนที่ไปทางทิศใต้ ระยะทางประมาณ 600 เมตรต่อปี เท่ากับว่าทะเลทรายซาฮารานั้น กำลังกลืนกินพื้นที่เพาะปลูกถึงเกือบสองเมตรต่อวัน ซึ่งก็เป็นการผลักให้ชาวบ้านออกจากบ้านของพวกเขา นั่นคือผม คนที่สองจากทางซ้าย (เสียงหัวเราะ) กับผู้อาวุโสใน กิดัน คารา หมู่บ้านเล็กๆ นอกโซโกโต

พวกเขาต้องย้ายหมู่บ้านในปี1987 เนื่องจากเนินทรายขนาดมหึมาพยายามที่จะกลืนมัน ดังนั้น พวกเขาจึงจำเป็นต้องย้ายทั้งหมู่บ้าน ทีละหลัง นี่คือพื้นที่ที่หมู่บ้านเคยตั้งอยู่ เราใช้เวลาประมาณ 10 นาทีกว่าจะปีนขึ้นไปบนยอดของเนินทรายนั้นได้ นั่นทำให้รู้ว่าทำไมพวกเขาถึงต้องย้ายไปยังที่ปลอดภัย นี่ก็เป็นรูปแบบหนึ่งของการอพยพลี้ภัย ที่การกลายสภาพเป็นทะเลทรายจะก่อให้เกิดขึ้นได้ ถ้าคุณบังเอิญอาศัยอยู่ใกล้กับขอบเขตของทะเลทราย คุณก็พอจะคำนวณได้ว่า อีกนานแค่ไหน ก่อนที่คุณจะต้องอพยพลูกๆ ของพวกคุณ ละทิ้งบ้าน และ ชีวิตที่พวกคุณเคยรู้จัก

ปัจจุบัน จำนวนเนินทรายครอบคลุมพื้นที่เพียงหนึ่งในห้าของทะเลทรายทั้งหมด และ บริเวณสภาพแวดล้อมรุนแรงเหล่านั้นจะยังคงเป็นพื้นที่ที่ดีมากๆ ถ้าเราคิดจะหยุดยั้งกลุ่มทรายเคลื่อนที่นี้ สี่ปีก่อน 23 ประเทศในแอฟริกา รวมกลุ่มกันเพื่อสร้างกำแพงสีเขียวแห่งซาฮารา เป็นโครงการที่ยอดเยี่ยม แผนตอนต้นคือ การเรียกร้องให้ปลูกต้นไม้โดยรอบโดยจะใช้เป็นที่พักพิง กั้นขวางทวีปแอฟริกา จากฝั่งตะวันตก ประเทศมอริเตเนีย ไปยังประเทศจิบูตี ฝั่งตะวันออก ถ้าคุณต้องการจะหยุดเนินทรายนี้จากการเคลื่อนที่ คุณต้องมั่นใจว่าคุณสามารถจะหยุดธุลีทราย จากการพังทลายลงมาจากยอดของเนินทรายได้ และทางที่ดีที่ทำได้ ซึ่งเป็นทางที่มีประสิทธิภาพที่สุด คือการใช้บางสิ่ง เพื่อดักจับทราย ต้นไม้และกระบองเพชรนั้นก็เหมาะสม เพียงแต่ ปัญหาหนี่งเกี่ยวกับการปลูกต้นไม้นั้นคือ ผู้คนในภูมิภาคนั้นยากจนอยู่แล้ว พวกเขามีแต่จะพากันตัดไม้ ไปทำฟืน

ยังมีทางเลือกอื่น นอกจากแค่ปลูกต้นไม้ แล้วก็คอยหวังว่ามันจะไม่ถูกตัดลง นั่นคือกำแพงหินทรายที่ผมเสนอนั้น หลักๆ แล้วทำอยู่สามสิ่ง หนึ่ง คือ จะเพิ่มความหยาบที่ผิวหน้าของเนินทราย ที่ผิวสัมผัส ของเนินทราย เพื่อให้ธุลีทรายจับกัน สอง คือ มันจะเป็นโครงสร้างรองรับสำหรับต้นไม้ และสาม คือ เป็นพื้นที่ใช้งานจริงๆ เป็นพื้นที่ให้คนเข้าไปอยู่อาศัยภายในเนินทราย คือถ้ามีชาวบ้านอาศัยอยู่ในพื้นที่ป้องกันนี้สีเขียวนี้ พวกเขาก็สามารถดูแลต้นไม้ ปกป้องต้นไม้จากมนุษย์ด้วยกันเอง และ จากแรงกระทำของธรรมชาติ ภายในเนินทรายนี้ มีร่มเงาปกคลุม เราสามารถเก็บสะสมน้ำจากการควบแน่น และเริ่มทำทะเลทรายให้เป็นสีเขียวจากภายใน

เนินทรายนั้นก็เป็นเหมือนอาคารสำเร็จรูปแบบหนึ่ง สิ่งที่เราต้องทำคือทำให้มันแข็งในส่วนที่มันจำเป็นต้องแข็ง และจากนั้นก็ขุดเอาทรายออก แล้วเราก็จะได้ สถาปัตยกรรม ทางหนึ่ง คือ เราสามารถขุดได้ด้วยมือ หรือ จะใช้ลมเป็นเครื่องมือนำพาทรายให้เรา โดย ลมจะนำพาทรายเข้ามาในพื้นที่ จากนั้นก็พาทรายส่วนที่เกินออกไปจากโครงสร้างให้เรา

ถึงตอนนี้ คุณอาจกำลังตั้งคำถาม ว่าผมวางแผนจะทำให้ทรายแข็งตัวได้อย่างไร ว่า เราจะยึดธุลีทรายเหล่านั้นได้อย่างไร และคำตอบคือ คุณอาจใช้เจ้าตัวพวกนี้ แบคซิลัส พาสเตอรี สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่มีอยู่ทั่วไปในเขตชายเลน และหนองบึง และใช้เพียงแค่นั้น จากทรายร่วนๆ หนึ่งกอง เปลี่ยนให้เกิดเป็นหินทราย ภาพจาก American Society for Microbiology เหล่านี้ แสดงให้เราเห็นถึงกระบวนการ

สิ่งที่เกิดขึ้นคือ เราเท แบคซิลัส พาสเตอรี ลงบนทรายกองหนึ่ง จากนั้นมันเริ่มเติมช่องว่างระหว่างธุลีทราย กระบวนการทางเคมีผลิตแคลไซต์ ซึ่งเป็นปูนซีเมนต์ธรรมชาติแบบหนึ่ง ที่ประสานธุลีทรายเข้าด้วยกัน กระบวนการผลิตซีเมนต์ใช้เวลาทั้งหมดประมาณ 24 ชั่วโมง ผมศึกษาข้อมูลนี้จากศาสตราจารย์ที่ U.C. Davis ชื่อ เจสัน เดอจอง เขาทำได้ภายในเวลาเพียง 1,400 นาที นี่คือผม ในบทบาทนักวิทยาศาสตร์สติเฟื่อง กำลังทำการทดลองกับเจ้าพวกแบคทีเรียนี้ที่ UCL ในลอนดอน พยายามที่จะทำให้ทรายมันให้แข็ง

แล้วตกลง มันจะมีค่าใช้จ่ายเท่าไหร่ ผมไม่ใช่นักเศรษฐศาสตร์ ไม่ใช่เลย แต่ผมก็ลองคำนวณดู ที่จริงคือผมบวกเลขหลังซองจดหมาย (เสียงหัวเราะ) และพบว่า สำหรับหนึ่งลูกบาศก์เมตรของคอนกรีต เราจะต้องจ่ายเงินรวมแล้ว 90 ดอลลาร์ เทียบกับ หลังจากหักค่าใช้จ่ายเริ่มต้น 60 ดอลลาร์ ที่ใช้ซื้อเชื้อแบคทีเรีย ซึ่งคุณจะไม่ต้องจ่ายอีกเลย หนึ่งลูกบาศก์เมตรของทรายผสมแบคทีเรีย จะราคาประมาณ 11 ดอลลาร์

แล้วเราจะสร้างสิ่งพวกนี้ได้อย่างไร คือผมจะแสดงให้ดูสองทางเลือก ทางแรก คือการสร้างโครงสร้างคล้ายๆ กับลูกโป่ง เติมมันด้วยแบคทีเรีย จากนั้นก็รอให้ทรายพัดมาปกคลุมเจ้าลูกโป่งนี้ เจาะลูกโป่ง ในขณะที่มันกำลังปล่อยให้แบคทีเรียแผ่กระจายไปในทรายและทำให้ทรายแข็งตัว จากนั้น หลายปีถัดมา เราก็ใช้กลยุทธ์ วัฒนธรรมการเกษตรถาวร (permacultural) เราทำทะเลทรายส่วนนั้นให้เป็นสีเขียว

ทางเลือกที่สองคือ ใช้เข็มฉีดเจาะ โดยเราดันเข็มเจาะผ่านเนินทราย และเราสร้างพื้นผิวของแบคทีเรียในชั้นแรก จากนั้นเราดึงเข็มออกจากเนินทราย และเราสามารถสร้างพื้นที่ภายในเนินทรายนี้เป็นรูปร่างใดๆก็ได้ ด้วยทรายที่ทำหน้าที่เป็นเหมือนแม่พิมพ์ในขณะที่เราค่อยสร้างสูงขึ้นไป ดังนั้น เราก็มีวิธีการเปลี่ยนทรายให้เป็นหินทรายแล้ว และ หลังจากนั้นก็สร้างพื้นที่พักอาศัยภายในของเนินทรายเหล่านี้

แล้วมันควรมีจะหน้าตาอย่างไร คือ ผมได้แรงบันดาลใจสำหรับรูปแบบสถาปัตยกรรมจาก โพรงหินทรายที่ผุกร่อน ซึ่งดูคล้ายๆ แบบนี้ นี่คือหุ่นจำลอง พวกนี้เป็นโครงสร้างหินโพรงที่ผมพบในโซโกโต และผมรู้ว่าถ้าผมปรับขนาดให้ใหญ่ขึ้น จะทำให้เกิด คุณภาพของพื้นที่ที่ดี สำหรับการระบายอากาศ สภาวะอุณหภูมิที่สบาย และสำหรับสิ่งอื่น ๆ ตอนนี้ ส่วนของการควบคุมโครงสร้างนี้อย่างเป็นทางการ จะกลืนหายไปกับธรรมชาติ อย่างแน่นอน ในขณะที่แบคทีเรียทำหน้าที่ของมัน และผมคิดว่าจริงๆ มันเกิดเป็นความงามอย่างไม่มีที่สิ้นสุด ผมคิดว่ามีบางสิ่งบางอย่างที่เกิดขึ้นจากการประสานนั่น ที่ค่อนข้างดี เราเห็นผลลัพธ์ หรือคุณอาจจะเรียกว่าร่องรอย ของแบคซิลัส พาสเตอรี ที่ถูกควบคุมในการปั้นแต่งทะเลทรายนี้ สู่สภาพแวดล้อมที่พักอาศัยได้

บางคนเชื่อว่า พวกแบคทีเรียจะถูกแพร่ไปอย่างควบคุมไม่ได้ และมันจะฆ่าทุกสิ่งที่ขวางหน้า นั่นมันไม่จริงเลย มันเป็นกลไกทางธรรมชาติ เกิดขึ้นในธรรมชาติทุกวันนี้ และพวกแบคทีเรียจะตายทันทีที่เราหยุดให้อาหารพวกมัน ดังนั้น มันเป็น... โครงสร้างทางสถาปัตยกรรมที่ป้องกันการกลายสภาพเป็นทะเลทราย ที่สร้างขึ้นจากตัวทะเลทรายมันเอง กลไกที่จะหยุดการเคลื่อนที่ของทราย ด้วยทราย โลกเรานั้นใกล้ที่จะสูญเสียหนึ่งในสามของพื้นที่เพาะปลูก ภายในสิ้นศตวรรษนี้ ในยุคของการเจริญเติบโตของประชากรที่มากเป็นประวัติการณ์ และความต้องการอาหารที่เพิ่มขึ้น นี่มันอาจเป็นหายนะ พูดตรงๆ ผมว่าเรากำลังปิดหูปิดตาไม่สนใจปัญหาที่เกิดขึ้น

อย่างน้อยที่สุด ผมอยากให้โครงการนี้เป็นจุดเริ่มต้นการพูดคุย ปรึกษาหารือกัน แต่ถ้าเกิด ผมอธิษฐานอะไรได้ ผมอยากให้มันถูกสร้างขึ้นจริง สร้างกำแพงที่อยู่อาศัยได้นี้ ที่ยาวมาก มากๆ แต่เป็นเมืองที่แคบมากในทะเลทราย เกิดเป็นภูมิสถาปัตยกรรมทราย มันไม่ใช่แค่สิ่งที่รองรับต้นไม้ แต่เป็นบางสิ่งที่เชื่อมต่อผู้คนกับประเทศต่างๆ เข้าด้วยกัน ผมขอสรุปโดยการนำเสนอด้วยภาพเคลื่อนไหวของโครงสร้างนี้ และปิดท้ายด้วยประโยคจาก จอร์จ ลูอิส บอคัส

บอคัส กล่าวว่า "ไม่มีอะไรสามารถสร้างขึ้นบนหินได้ ทุกสิ่งล้วนถูกสร้างขึ้นบนทราย แต่เราต้องสร้างราวกับว่าทรายนั้นเป็นหิน"

ถึงตอนนี้ ยังมีรายละเอียดอีกมากที่ยังต้องค้นคว้าวิจัยเกี่ยวกับโครงการนี้ ทั้งทางการเมือง ในทางปฏิบัติ ด้านจริยธรรม และทางการเงิน งานออกแบบของผม แม้มันอาจพาคุณเตลิดไปกับจินตนาการ มันเต็มไปด้วยความท้าทาย และความยากลำบากในโลกของความเป็นจริง แต่... มันคือจุดเริ่มต้น... มันคือวิสัยทัศน์ ซึ่งบอคัสน่าจะมี มันคือทราย และผมคิดว่าตอนนี้มันถึงเวลาแล้ว ที่เราจะเปลียนทรายให้กลายเป็นหิน ขอบคุณครับ เสียงปรบมือ