แดน บาร์เบอร์: เมื่อผมตกหลุมรักปลา

ในชีวิตของผมน่ะ รู้จักกับปลามามากมาย ผมเคยรักอยู่แค่สองตัว นี่ตัวแรก เหมือนชู้รักร้อนแรงมากกว่า มันเป็นปลาที่สวย มีรสชาติ ผิวพรรณดี และเนื้อเยอะ เป็นอาหารที่ขายดีที่สุดบนเมนู ปลาอะไรน่ารักจัง (เสียงหัวเราะ) ไม่ใช่แค่นั้น มันยังโตมาจากฟาร์มมาตรฐานสูงสุด ด้านความยั่งยืน ดังนั้น คุณจึงรู้สึกดีเวลาที่ค้าขายมัน

ผมคบกับรูปงามตัวนี้ หลายเดือน วันหนึ่ง หัวหน้าบริษัทโทรมา ถามว่าผมจะเป็นตัวแทนไปพูดที่งาน เกี่ยวกับการทำฟาร์มที่ยั่งยืนของบริษัทได้ไหม "แน่นอนครับ" ผมบอก นี่คือบริษัทที่พยายามแก้ปัญหา ที่พ่อครัวไม่เคยคิดถึง ทำอย่างไรจึงจะรักษาปลาไว้บนเมนูได้

ตลอดเวลา 50 ปีที่ผ่านมา พวกเราจับปลาในทะเล เช่นเดียวกับการถางป่าจนโล่ง ยากที่จะพูดถึงความเสียหายให้เกินจริง ร้อยละ 90 ของปลาขนาดใหญ่ ปลาที่เรารัก ทูน่า ฮาลิบัต แซล์มมอน กระโทงแทงดาบ ระบบพังทลายไปแล้ว แทบจะไม่มีอะไรเหลือ ดังนั้น ไม่ว่ายังไงก็ตาม การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอย่างการเพาะเลี้ยงปลา จึงเป็นส่วนหนึ่งของอนาคตของเรา มีข้อโต้แย้งหลายอย่าง ฟาร์มปลาสร้างมลพิษ ซึ่งจริงสำหรับฟาร์มส่วนใหญ่ และไม่มีประสิทธิภาพ ลองดูทูน่า จุดบกพร่องสำคัญ คืออัตราการแลกเนื้อ (feed conversion ratio) 15 ต่อ 1 ซึ่งหมายความว่า ต้องใช้ปลาตามธรรมชาติ 15 ปอนด์ เพื่อเลี้ยงทูน่าฟาร์มให้ได้เนื้อ 1 ปอนด์ ไม่ค่อยยั่งยืนเท่าไหร่ ไม่ค่อยอร่อยเท่าไหร่ด้วย

แล้วในที่สุด นี่คือบริษัทที่พยายามทำอย่างถูกวิธี ผมก็อยากสนับสนุนเขา วันก่อนวันงาน ผมโทรหาหัวหน้าฝ่ายประชาสัมพันธ์ของบริษัท เรียกเขาว่าดอนแล้วกัน

"ดอน" ผมว่า "ผมอยากจะเช็คหน่อย พวกคุณมีชื่อเสียง เรื่องการทำฟาร์มปลาที่ไกลจากฝั่ง ไม่ก่อมลพิษ"

"ถูกต้อง" เขาตอบ "เราอยู่ไกลฝั่งมาก ของเสียจากปลาของเราถูกกระจายออกไป จนเจือจาง" แล้วเขาก็พูดต่อว่า "ฟาร์มเราน่ะ เหมือนเป็นโลกของตัวเอง อัตราการแลกเนื้อน่ะเหรอ 2.5 ต่อ 1" เขาบอก "ดีที่สุดในวงการธุรกิจนี้"

2.5 ต่อ 1 เยี่ยม "2.5 ต่อ 1 อะไร คุณเลี้ยงปลาด้วยอะไร"

"โปรตีนยั่งยืน" เขาตอบ

"เยี่ยมมาก" ผมบอก แล้ววางหูโทรศัพท์ คืนนั้น ผมนอนคิดบนเตียง โปรตีนยั่งยืนนี่มันอะไรวะ (เสียงหัวเราะ)

วันรุ่งขึ้น ก่อนงานจะเริ่ม ผมเลยโทรหาดอน "ดอน ยกตัวอย่างโปรตีนยั่งยืนให้ผมฟังหน่อย"

เขาตอบว่าเขาไม่รู้ เขาจะไปหาคำตอบมาให้ ผมก็เลยโทรหาคนในบริษัทอีกสองสามคน ไม่มีใครตอบคำถามผมตรงๆได้ ในที่สุด ผมได้คุยโทรศัพท์ กับหัวหน้านักชีววิทยา เรียกเขาว่าดอนด้วยแล้วกัน (เสียงหัวเราะ)

"ดอน" ผมพูด "ยกตัวอย่างโปรตีนยั่งยืนให้ผมฟังหน่อย"

เขากล่าวถึงสาหร่าย และอาหารปลาสำเร็จรูป (fish meal) แล้วเขาก็เอ่ยถึงไก่เม็ด ผมไม่เข้าใจ "ไก่เม็ดเหรอ"

เขาตอบ "ใช่ ขน หนัง กระดูกป่น, เศษต่างๆ, ทำให้แห้ง แล้วผ่านกระบวนการทำให้เป็นอาหาร"

ผมว่า "ร้อยละเท่าไหร่ของอาหารปลา เป็นอาหารที่ทำมาจากไก่" ผมคิดในใจว่า คงประมาณร้อยละสอง

"ก็ประมาณร้อยละ 30" เขาตอบ

ผมเลยบอกว่า "ดอน การเลี้ยงปลาด้วยเนื้อไก่เนี่ย มันยั่งยืนตรงไหน" (เสียงหัวเราะ)

เขาเงียบไปนาน ในที่สุด เขาก็ตอบว่า "โลกนี้มีไก่มากเกินไป" (เสียงหัวเราะ)

ผมเลิกรักปลาตัวนี้ไปเลย (เสียงหัวเราะ) เปล่า ไม่ใช่เพราะผมเป็นพวกถือทิฐิมานะ หรือเป็นผู้รู้ดีที่สุดด้านอาหาร ซึ่งจริงๆก็ใช่ (เสียงหัวเราะ) เปล่า ผมเลิกรักปลาตัวนี้ เพราะผมสาบานเลย หลังจากที่คุยโทรศัพท์วันนั้น ปลารสชาติเหมือนเนื้อไก่ (เสียงหัวเราะ)

กับปลาตัวที่สอง เป็นเรื่องรักอีกแบบนึง รักโรแมนติก ยิ่งได้รู้จักปลาของคุณมากขึ้นเท่าไหร่ ยิ่งรักมากขึ้นเท่านั้น ผมได้ลิ้มรสครั้งแรกที่ร้านอาหาร ทางตอนใต้ของสเปน เพื่อนนักข่าวของผม พูดถึงปลาตัวนี้ให้ฟังมานาน เหมือนเธอชักนำให้เราพบกัน (เสียงหัวเราะ) พอมันมาเสิร์ฟที่โต๊ะ เนื้อขาว แทบจะวาวแววที่เดียว เชฟทำสุกเกินไป ประมาณสองรอบ แต่ไม่น่าเชื่อ มันอร่อยมาก

ใครทำให้ปลาอร่อยได้ ทั้งๆที่มันสุกเกินไป ผมน่ะไม่มีทาง แต่ชายคนนี้ทำได้ เรียกเขาว่ามิเกลแล้วกัน จริงๆเขาก็ชื่อมิเกลนั่นแหละ (เสียงหัวเราะ) เปล่า เขาไม่ได้ทำอาหารจานนั้น เขาไม่ใช่เชฟ อย่างน้อยก็ไม่ใช่แบบที่คุณกับผมคุ้นเคย เขาเป็นนักชีววิทยา ที่เวต้า ลา ปาลม่า (Veta La Palma) เป็นฟาร์มปลาทางตะวันตกเฉียงใต้ของสเปน ตอนปลายของแม่น้ำกวาดาลคาเวียร์ (Guadalquivir)

จวบจนถึงช่วงคริสต์ทศวรรษ1980 ฟาร์มนี้เป็นของชาวอาร์เจนติน่า พวกเขาใช้เลี้ยงโคเนื้อ บนที่ดินซึ่งเป็นที่ลุ่มน้ำ โดยการระบายน้ำจากผืนแผ่นดิน ใช้ระบบคูคลองที่ซับซ้อน ขับน้ำจากแผ่นดินสู่แม่น้ำ แต่พวกเขาไม่ประสบความสำเร็จ ในเชิงเศรษฐกิจ ส่วนทางนิเวศวิทยา มันเป็นหายนะ ระบบนั้นฆ่านกไปร้อยละ 90 ซึ่งในพื้นที่นั้น ถือว่าเป็นจำนวนมาก ดังนั้น ในปี 1982 (พ.ศ.2525) บริษัทสเปนที่ให้ความสำคัญต่อสิ่งแวดล้อม จึงซื้อที่ดินไป

พวกเขาทำอะไรงั้นเหรอ เขาเปลี่ยนทางเดินของน้ำ อย่างกับการกดสวิตช์ จากการระบายน้ำออกจากผืนดิน เป็นการดึงน้ำกลับเข้ามาแทน พวกเขาปล่อยน้ำเข้าในคูคลอง ได้เป็นฟาร์มปลาขนาด 27,000 เอเคอร์ (68,000 ไร่) ปลาบาสส์ ปลากระบอก กุ้ง ปลาไหล ในกระบวนการนั้น มิเกลกับบริษัทนี้ ชุบชีวิตระบบนิเวศขึ้นมาใหม่ มันเหลือเชื่อมาก ไม่เคยมีอะไรแบบนี้มาก่อน หากคุณมองไปที่ขอบฟ้า ซึ่งดูไกลเป็นล้านไมล์ ที่เห็นคือคลองที่มีน้ำเต็ม กับที่ลุ่มน้ำอันอุดมสมบูรณ์

ผมได้ไปที่นั่นกับมิเกลเมื่อไม่นานนี้ เขาเป็นผู้ชายมหัศจรรย์ สามส่วนเป็นชาร์ลส์ ดาร์วิน หนึ่งส่วนเป็นคร็อคโคไดล์ ดันดี (เสียงหัวเราะ) พวกผมก็อยู่ที่นั่น ออกแรงเดินลุยที่ลุ่มน้ำกัน ผมหอบ เหงื่อท่วมตัว โคลนเปื้อนขึ้นมาถึงเข่า ส่วนมิเกลบรรยายเรื่องชีววิทยาได้หน้าตาเฉย ตรงนั้น มีเหยี่ยวขาวหายาก แล้วเขาก็พูดถึงแร่ธาตุที่จำเป็นสำหรับแพลงก์ตอนพืช ทางนี้ มีลักษณะการรวมกลุ่ม ที่คล้ายกับยีราฟแทนซาเนีย

ปรากฏว่า มิเกลใช้เวลาส่วนใหญ่ของการทำงาน ที่อุทยานแห่งชาติมิคูมิ (Mikumi) ในอัฟริกา ผมถามว่าทำไมเขาถึงกลายเป็น ผู้เชี่ยวชาญด้านปลา

เขาบอก "ปลาเหรอ ผมไม่เคยรู้อะไรเรื่องปลาเลยหรอก ผมเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านความสัมพันธ์" หลังจากนั้น เขาก็พูดต่อถึงเรื่อง นกหายาก และสาหร่าย แล้วก็พืชน้ำแปลกๆ

อย่าเข้าใจผมผิด มันน่าสนใจมากเลย สังคมทางชีววิทยา อันปลั๊ก อะไรแบบนั้น เยี่ยมมาก แต่ผมกำลังมีความรัก เอาแต่เคลิบเคลิ้มถึง เนื้อปลาที่สุกเกินไปจากเมื่อคืนก่อน ผมเลยขัดจังหวะเขา แล้วบอกว่า "มิเกล อะไรทำให้ปลาของคุณอร่อยนัก"

เขาชี้ไปที่สาหร่าย

"เออๆ ผมรู้ สาหร่าย แพลงก์ตอนพืช ความสัมพันธ์ มันเป็นสิ่งมหัศจรรย์ แต่ปลาของคุณกินอะไร อัตราการแลกเนื้อเท่าไหร่"

เขาก็ตอบผมว่า ระบบนี้มีความอุดมสมบูรณ์มาก จนปลาของเขากินเหมือนกับที่ปลาตามธรรมชาติกิน ชีวมวลจากพืช แพลงก์ตอนพืช แพลงก์ตอนสัตว์ นั่นแหละที่ปลากิน ระบบนี้สมบูรณ์มาก จนมันสามารถรักษาสภาพของมันเองได้ ไม่ต้องให้อาหาร คุณเคยได้ยินเรื่องฟาร์มที่ไม่ต้องให้อาหารสัตว์มั้ย

เย็นวันนั้น ผมนั่งรถรอบที่ดินกับมิเกล ผมถามเขาว่า "สำหรับที่ที่ดูเป็นธรรมชาติ ไม่เหมือนกับฟาร์มอื่นๆที่ผมเคยเห็น คุณวัดความสำเร็จยังไง"

ตอนนั้นเอง มันเหมือนกับ มีผู้กำกับหนังมาสั่งเปลี่ยนฉาก พวกผมเลี้ยวโค้ง มาพบกับภาพที่น่าอัศจรรย์ใจ นกฟลามิงโก้สีชมพูเป็นพันๆตัว ดูเหมือนพรมสีชมพูที่ทอดยาวจนสุดสายตา

"นี่คือความสำเร็จ" เขาตอบ "ดูที่พุงสิ สีชมพู พวกมันกำลังกินเลี้ยงกัน" กินเลี้ยงเหรอ ผมงงไปหมด

"มิเกล พวกมันกำลังกินปลาของคุณไม่ใช่เหรอ" (เสียงหัวเราะ)

"ใช่" เขาตอบ (เสียงหัวเราะ) "พวกเราเสียปลากับไข่ปลาร้อยละ 20 เป็นอาหารนก ปีที่แล้วเนี่ย มีนกมาที่นี่ 600,000 ตัว มากกว่า 250 สายพันธุ์ วันนี้ ที่ดินผืนนี้ เป็นที่ลี้ภัยนกของเอกชนที่ใหญ่ที่สุด และมีความสำคัญมากที่สุดแห่งหนึ่งของยุโรป

ผมบอกว่า "มิเกล การมีประชากรนกที่เติบโตดี ไม่ใช่สิ่งสุดท้ายที่คุณต้องการในฟาร์มเลี้ยงปลาเหรอ" (เสียงหัวเราะ) เขาส่ายหน้า ไม่เลย

"พวกเรา ทำฟาร์มแบบครอบคลุม ไม่ใช่แบบเข้มข้น ที่นี่เป็นระบบนิเวศ นกฟลามิงโก้กินกุ้ง กุ้งกินแพลงก์ตอนพืช ดังนั้น ยิ่งนกมีพุงสีชมพูมากขึ้นเท่าไหร่ ระบบของเราก็ดียิ่งขึ้นเท่านั้น"

เอาล่ะ ทบทวนกันหน่อย ฟาร์มที่ไม่ต้องให้อาหารสัตว์ และฟาร์มที่วัดความสำเร็จ ด้วยสุขภาพของผู้ล่า ฟาร์มปลาที่เป็นที่ลี้ภัยนกด้วย แล้วอีกอย่าง นกฟลามิงโก้พวกนั้น ไม่ควรจะอยู่ในบริเวณนั้นตั้งแต่แรกแล้ว พวกมันทำรังอยู่ในเมือง ที่ห่างออกไป 150 ไมล์ (240 ก.ม.) เพราะดินในแถบนั้น เหมาะสำหรับการทำรังมากกว่า ทุกเช้า พวกมันบิน 150 ไมล์มาที่ฟาร์ม แล้วทุกคืน พวกมันก็บิน 150 ไมล์กลับบ้าน (เสียงหัวเราะ) พวกมันทำอย่างนั้นได้เพราะ มันตามเส้นประสีขาว ของทางหลวง A92 (เสียงหัวเราะ) ผมไม่ได้ล้อเล่น

ผมคิดถึงหนังสารคดีเกี่ยวกับการเดินทางของนกเพนกวิน ผมเลยหันไปถาม "มิเกล พวกมันบินมา 150 ไมล์ถึงฟาร์ม แล้วก็บินกลับอีก 150 ไมล์ตอนกลางคืน เพื่อลูกของพวกมันใช่มั้ย"

เขาจ้องหน้าผมอย่างกับว่าผมเพิ่งอ้างอิงเพลงของวิตนีย์ ฮูสตัน (เสียงหัวเราะ) เขาบอก "เปล่า เพราะอาหารที่นี่ดีกว่า" (เสียงหัวเราะ)

ผมลืมเล่าถึงหนังปลาของปลาที่ผมรัก ซึ่งอร่อย แม้แต่คนไม่ชอบหนังปลาอย่างผม ไม่ชอบแบบเกรียม ไม่ชอบแบบกรอบ มันมีรสรุนแรงที่เหมือนน้ำมันดินข้นๆ ผมแทบไม่ใช้หนังปลาทำอาหารเลย แต่เมื่อผมลองชิมมัน ที่ร้านอาหารทางตอนใต้ของสเปน รสชาติต่างจากหนังปลา รสหวานและสะอาด เหมือนว่าได้ลิ้มรสมหาสมุทร ผมเล่าให้มิเกลฟัง เขาพยักหน้า เขาบอกว่า "หนังทำหน้าที่เหมือนฟองน้ำ เป็นด่านสุดท้ายก่อนสิ่งต่างๆจะเข้าสู่ร่างกาย ผ่านการวิวัฒนาการเพื่อดูดซับสารแปลกปลอม" แล้วเขาเสริมอีกว่า "แต่น้ำของเราไม่มีสารแปลกปลอม"

คิดดู ฟาร์มที่ไม่ต้องให้อาหารสัตว์ ฟาร์มที่วัดความสำเร็จ ด้วยความสำเร็จของผู้ล่า แล้วต่อมา ผมถึงนึกได้ ฟาร์มที่ไม่มีสารแปลกปลอม เป็นการประเมินค่าต่ำไป เพราะน้ำที่ไหลเข้าสู่ฟาร์มนั้น มาจากแม่น้ำกวาดาลคาเวียร์ เป็นแม่น้ำเหมือนกับแม่น้ำอื่นๆสมัยนี้ มีสิ่งแปลกปลอมมากมาย สารเคมีปนเปื้อน ยาฆ่าแมลง และเมื่อน้ำไหลผ่านระบบของฟาร์ม ออกสู่แม่น้ำ น้ำสะอาดกว่าตอนเข้าสู่ระบบ ระบบสมบูรณ์แบบมาก มันกรองของเสียออกจากน้ำ นี่คือ ฟาร์มที่ไม่ต้องให้อาหารสัตว์ ไม่ใช่แค่เป็นฟาร์มที่วัดความสำเร็จ ด้วยสุขภาพของผู้ล่า แต่ยังเป็นโรงงานบำบัดน้ำเสีย ไม่ใช่เพียงเพื่อปลาพวกนั้น แต่เพื่อคุณและผมด้วย เมื่อน้ำไหลออกจากระบบ มันไหลไปสู่มหาสมุทรแอตเลนติก เหมือนน้ำหยดเดียวในมหาสมุทร ผมรู้ แต่ผมก็พอใจ คุณก็ควรจะพอใจด้วย เพราะนิยายรักเรื่องนี้ ทั้งโรแมนติก ทั้งเป็นคติพจน์ คุณอาจจะเรียกว่าเป็นสูตร สำหรับอาหารที่ดีในอนาคตก็ได้ ไม่ว่าเราจะพูดถึงปลาบาสส์หรือโคเนื้อ

สิ่งที่พวกเราต้องการตอนนี้ คือนวัตกรรมการเกษตรแบบใหม่ ที่ทำให้อาหารรสชาติอร่อย (เสียงหัวเราะ) (เสียงปรบมือ) แต่สำหรับคนจำนวนมาก มันเป็นการเปลี่ยนแปลงที่รุนแรงเกินไป พวกเราไม่ชอบยึดถือความจริง เราคนบ้าอาหาร พวกเราเป็นนักรัก พวกเรารักตลาดนัดเกษตรกร พวกเรารักฟาร์มแบบครอบครัวเล็กๆ เราพูดถึงอาหารท้องถิ่น เรากินอาหารเกษตรอินทรีย์ และเมื่อคุณเสนอความคิด ที่จะประกันอนาคตอาหารที่ดีแบบนี้ จะมีใครซักคนที่ยืนขึ้น แล้วพูดว่า "คุณครับ ผมรักนกฟลามิงโกสีชมพูนะ แต่คุณจะผลิตอาหารให้คนทั้งโลกได้ยังไง" จะผลิตอาหารให้คนทั้งโลกได้ยังไง

ขอผมพูดตรงๆนะ ผมไม่ชอบคำถามนี้เลย ไม่ครับ นั่นเพราะว่าเราผลิตแคลอรี่ มากกว่าที่โลกต้องการอยู่แล้ว คนหนึ่งพันล้านคนขาดอาหารในวันนี้ หนึ่งพันล้าน นี่มันมากกว่าที่เคย เพราะการแจกจ่ายที่ไม่เป็นธรรม ไม่ใช่เพราะปริมาณที่ผลิต ผมไม่ชอบคำถามนี้ เพราะมันเป็นสิ่งที่กำหนดกฏเกณฑ์ การผลิตอาหารมาเป็นเวลา 50 ปี

ใช้เมล็ดพันธุ์เลี้ยงสัตว์กินพืช ใช้ยาฆ่าแมลงในการปลูกพืชเชิงเดี่ยว ให้สารเคมีกับพื้นดิน ใช้ไก่เลี้ยงปลา ตลอดเวลา ธุรกิจทางการเกษตร เอาแต่คิดว่า "ถ้าเราเลี้ยงคนจำนวนมากขึ้นได้ ด้วยราคาที่ถูกลง มันคงจะไม่เลวร้ายอะไรมาก" นั่นคือแรงบันดาลใจ และข้อแก้ตัว เป็นแผนทางธุรกิจ ของการเกษตรแบบอเมริกา พวกเราควรจะเรียกมันอย่างที่เป็น คือธุรกิจที่กำลังจะล้มละลาย ธุรกิจที่ทำลายทรัพยากรธรรมชาติ เพื่อสร้างผลผลิต นั่นไม่ใช่ธุรกิจ และก็ไม่ใช่การเกษตรด้วย

แหล่งอาหารของเราอยู่ในระยะอันตราย ไม่ใช่เพราะขาดผลผลิต แต่เพราะขาดทรัพยากร ไม่ใช่เครื่องเกี่ยวข้าวและแทรกเตอร์รุ่นใหม่ แต่เป็นดินที่อุดมสมบูรณ์ ไม่ใช่เครื่องสูบน้ำ แต่เป็นน้ำสะอาด ไม่ใช่เลื่อยไฟฟ้า แต่เป็นป่า และไม่ใช่เรือประมงกับแห แต่เป็นปลาในทะเล

คุณอยากเลี้ยงประชากรโลกใช่มั้ย เราควรเริ่มด้วยคำถาม เราจะเลี้ยงตัวเองอย่างไร หรือถ้าให้ดี เราจะสร้างสภาวะ ที่ทำให้ทุกๆชุมชน สามารถเลี้ยงตัวเองได้อย่างไร (เสียงปรบมือ) การทำเช่นนั้น อย่าดูจากโครงสร้างธุรกิจการเกษตรที่เรามี มันเก่าและล้าหลัง ให้ความสำคัญกับเงินทุน สารเคมี และเครื่องยนต์ แต่ไม่สามารถผลิตอาหารที่มีคุณภาพได้ เราควรเริ่มใช้แนวทางแบบนิเวศ นั่นคือโครงสร้างที่มีประสบการณ์จริง ใช้มาได้สองพันล้านปีแล้ว

ดูอย่างมิเกล เกษตรกรอย่างมิเกล ฟาร์มที่ไม่แยกจากโลกภายนอก ฟาร์มที่ฟื้นฟู ไม่ใช่ทำลายล้าง ฟาร์มแบบครอบคลุม ไม่ใช่แค่เข้มข้น เกษตรกรที่ไม่ใช่แค่ผู้ผลิต แต่เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านความสัมพันธ์ด้วย เพราะพวกเขาเป็น ผู้เชี่ยวชาญด้านรสชาติเหมือนกัน และถ้าผมจะพูดตรงๆ พวกเขาเป็นเชฟที่ดีกว่าผมซะอีก คุณรู้มั้ย ผมโอเคนะ เพราะนั่นคืออนาคตของอาหารที่ดี มันจะอร่อยแน่

ขอบคุณครับ (เสียงปรบมือ)