คริสติน่า วารินเนอร์: แกะรอยตามโรคสมัยโบราณ... ด้วยขี้ฟัน

คุณเคยนึกสงสัยบ้างไหมคะ ว่ามีอะไรอยู่ในขี้ฟันของคุณ? ดิฉันคิดว่าไม่ แต่ว่าคนอย่างดิฉันคิดค่ะ ดิฉันเป็นนักพันธุศาสตร์ทางโบราณคดี ที่ Center for Evolutionary Medicine ที่ University of Zurich และดิฉันศึกษาต้นกำเนิดและวิวัฒนาการทางสุขภาพและโรคของคน ด้วยการทำการทดลอง กับกระดูกและมัมมี่ของมนุษย์โบราณ ด้วยการทำการทดลองต่างๆนี้ ดิฉันหวังที่จะได้เข้าใจ ความอ่อนแอของร่างกายมนุษย์ที่เกิดจากวิวัฒนาการให้มากขึ้น เพื่อที่เราจะได้พัฒนา และดูแลสุขภาพร่างกายของเราได้ดีขึ้นในอนาคต

เรามีวิธีหลายวิธีในการศึกษาการแพทย์ด้วยทฤษฎีวิวัฒนาการ วิธีหนึ่งคือการสกัดดีเอ็นเอ จากกระดูกโบราณค่ะ จากสิ่งที่เราสกัดออกมาได้ เราสามารถสร้างจีโนม(ข้อมูลทางพันธุกรรม) ของคนในยุคต่างๆขึ้นมาได้ใหม่ และมองหาข้อเปลี่ยนแปลงที่อาจจะเกี่ยวข้องกับการปรับตัว สิ่งที่ก่อให้เกิดโรค และโรคที่สืบทอดต่อๆกันมา แต่ที่ดิฉันพูดมานี้เป็นเพียงแค่ส่วนหนึ่งของเรื่องทั้งหมดนะคะ

สิ่งที่เป็นปัญหาต่อสุขภาพในปัจจุบันนี้ ไม่ได้มาจากการกลายพันธุ์แบบเรียบง่ายๆ แต่ว่าเป็นผลกระทบต่อกันและกันอันซับซ้อน ของการเปลี่ยนแปลงทางพันธุกรรม อาหาร จุลินทรีย์ ปรสิต และระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเรา โรคทั้งหมดนี้ เช่น โรคภูมิแพ้ โรคอ้วน โรคเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ต่างมีส่วนที่มาจากวิวัฒนาการ ที่สืบทอดมาจากความจริงที่ว่า พวกเราอาศัยอยูู่ในสภาพแวดล้อม ที่ต่างจากที่ร่ายกายเราวิวัฒนาการมา และเพื่อที่จะเข้าใจในโรคเหล่านี้ เราต้องไม่หยุดที่แค่การศึกษาจีโนมของมนุษย์เพียงอย่างเดียว และหันมามองภาพรวม เพื่อศึกษาสุขภาพของมนุษย์ในอดีต

แต่ว่าเรามีปัญหาค่ะ สิ่งแรกเลย เราจะเอาอะไรมาศึกษา? โครงกระดูกน่ะมีอยู่ทั่วๆไป แต่แน่นอนค่ะ เนื้อเยื่ออ่อนทั้งหลายก็ถูกย่อยสลายไปหมดแล้ว และตัวกระดูกเอง ก็บอกอะไรเราไม่ได้มากนักเกี่ยวกับร่างกาย มัมมี่ก็เป็นแหล่งข้อมูลที่ดี เสียแต่ว่าพวกมันอยู่ในพื้นที่ และช่วงเวลาที่จำกัด Coprolite คือฟอสซิลมูล และจริงๆแล้วพวกมันน่าสนใจมากเลยนะคะ คุณสามารถเรียนรู้มากมายเกี่ยวกับอาหารโบราณและโรคเกี่ยวกับลำไส้ แต่มันหายากมาก

(เสียงหัวเราะ)

ดังนั้นเพื่อแก้ปัญหานี้ ดิฉันจึงตั้งทีมนักวิจัยนานาชาติ จากประเทศสวิตเซอร์แลนด์ เดนมาร์ก และสหราชอาณาจักร เพื่อศึกษาสิ่งหนึ่งที่ไม่ค่อยมีใครเคยศึกษามาก่อน แต่มีอยู่ในคนทุกๆคน มันคือขี้ฟันที่เกาะสะสมมานานๆ ที่เราเรียกอย่างเป็นทางการว่า dental calculus พวกคุณทั้งหลายอาจจะรู้จักมันในนาม หินปูนนั่นเองค่ะ มันคือสิ่งที่หมอฟันขัดออกจากฟันของคุณ เวลาคุณไปในหาหมอฟัน และแต่ละครั้งที่คุณไปหาหมอ คุณอาจมีหินปูนประมาณ 15 ถึง 30 มิลลิกรัม แต่ในสมัยโบราณ ก่อนที่จะมีการแปรงฟัน หินปูนมากกว่า 600 มิลลิกรัม สามารถก่อตัวขึ้นบนฟัน ในช่วงชีวิตหนึ่งๆ

และสิ่งที่สำคัญเกี่ยวกับหินปูนจริง ๆ คือมันก็กลายเป็นฟอสซิล เช่นเดียวกับโครงกระดูกที่เหลือ มีปริมาณมากมายในช่วงก่อนปัจจุบัน และพบได้ทั่วโลก เราพบหินปูนในประชากรทั่วโลก ในทุกช่วงเวลา ย้อนหลังไปเป็นหมื่นๆปี เราสามารถพบมันได้ในมนุษย์ยุคหิน(Neanderthal)และสัตว์

การศึกษาก่อนหน้านี้ โฟกัสกับการใช้กล้องจุลทรรศน์เท่านั้น นักวิจัยดูหินปูนภายใต้กล้องจุลทรรศน์ และพบสิ่งจำพวกละอองเกสร แป้งจากพืช และได้พบเซลล์กล้ามเนื้อจากเนื้อสัตว์ และแบคทีเรีย สิ่งที่ทีมนักวิจัยของดิฉันอยากทำ คืออยากรู้ว่า เราสามารถ นำเทคโนโลยีมาใช้ใน การตรวจสอบดีเอ็นเอและโปรตีน และจากนี้เราสามารถนำมาเสริมความเข้าใจ ในการจำแนกสิ่งมีชีวิต

และสิ่งที่เราค้นพบ คือว่า เราพบทั้งแบคทีเรียที่ดีและไม่ดี ที่อยู่ในโพรงจมูกและปาก เรายังพบโปรตีนภูมิคุ้มกัน ที่เกี่ยวข้องกับการติดเชื้อและการอักเสบ อีกทั้งโปรตีนและดีเอ็นเอที่เกี่ยวข้องกับอาหาร แต่สิ่งที่น่าประหลาดใจและน่าตื่นเต้นสำหรับพวกเรา คือ เรายังพบแบคทีเรีย ที่ปกติอยู่ในระบบทางเดินหายใจส่วนบน ดังนั้นมันจึงเสมือนว่าเราได้ไปศึกษาข้างในปอด ซึ่งเป็นที่อาศัยอยู่ของโรคสำคัญๆจำนวนมาก

และเราก็ยังพบแบคทีเรีย ที่ปกติจะพบได้ในลำไส้ และเราก็เหมือน ได้ศึกษาระบบอวัยวะที่ไกลออกไปอีก ทั้งหมดนี่ จากแค่การศึกษาโครงกระดูก ที่ได้เน่าเปื่อยไปแล้วมานานแล้วเพียงอย่างเดียว และด้วยการเรียงหาลำดับ base ของดีเอ็นเอ (DNA sequencing) และการนำเทคโนโลยีโปรตีนแมสสเปกโตรเมทรี่ (การหามวลของโปรตีน) มาใช้กับหินปูนโบราณนี้ เราจะได้ข้อมูลจำนวนมหาศาล ที่เราสามารถนำมาใช้อธิบาย ผลกระทบต่อกันและกัน ระหว่างอาหาร การติดเชื้อ และภูมิคุ้มกัน ได้ช่วงหลายพันปีที่ผ่านมา

สิ่งที่เราเริ่มต้นเป็นเพียงแค่ความคิดๆหนึ่ง ตอนนี้กำลังถูกนำมาใช้งาน และบอกลำดับของดีเอ็นเอนับล้าน ที่เราสามารถนำมาใช้ตรวจสอบ ประวัติศาสตร์อันยาวนานของสุขภาพและโรคของมนุษย์ ลึกลงไปถึงรหัสพันธุกรรมของเชื้อโรคแต่ละตัวๆ และจากข้อมูลนี้ เราสามารถเรียนรู้เกี่ยวกับวิธีที่เชื้อโรคพัฒนาขึ้นมา และเหตุผลว่าทำไมพวกมันยังทำให้เราป่วย และดิฉันหวังว่า ดิฉันได้โน้มน้าวคุณ ให้นึกถึงคุณค่าของหินปูน

เอาล่ะค่ะ ก่อนที่จะจากกัน ในนามของนักโบราณคดีในอนาคต ดิฉันขอให้พวกคุณทุกคนคิดดีๆเสียก่อน ก่อนที่คุณจะกลับบ้านไปแปรงฟันนะคะ

(เสียงปรบมือ)

ขอบคุณค่ะ

(เสียงปรบมือ)