Annie Murphy Paul: Cfare mesojme para se te lindim

Tema ime per sot eshte te mesuarit. Dhe ne kete fryme, une dua te drejtoj nje pop kuiz. Gati? Kur fillon te mesuarit? Tani perderisa e mendoni ate pyetje, ndoshta ju jeni duke menduar per diten e pare te para-shkollores ose te kopshtit, hera e pare qe femijet jane ne klase me nje mesues. Apo ndoshta ju keni deshire te kujtoni fazen e femijerise kur femijet jane duke mesuar si te ecin dhe flasin dhe te perdorin pirunin. Ndoshta ju e keni hasur levizjen Zero- ne Tre, i cila pohon se vitet me te rendesishme te te mesuarit jane ato me te hershmet Dhe keshtu, pergjigja juaj per pyetjen time do te ishte: Te mesuarit fillon ne lindje.

Mire sot une dua t'ju prezantoj nje ide qe mund t'ju duket befasuese dhe mund t'ju duket e papranushme, por e cila eshte mbeshtetur nga evidencat e fundit nga psikologjia dhe biologjia. Dhe kjo do te thote se disa nga mesimet me te rendesishme ndodhin para se ne te lindim, ndersa jemi akoma ne bark te nenes. Tani une jam nje reporter sheknce. Une shkruaj libra dhe artikuj ne revista. Dhe gjithashtu jam nene. Dhe keto dy role erdhen sebashku per mua ne nje liber qe kam shkruar i quajtur "Origines." "Origines" eshte nje reportazh nga fronti i nje fushe te re ngazellyese kerkimesh e quajtur origjina embrionit Origjina e embrionit eshte disipline shkencore e cila u shfaq dy dekada me pare, dhe eshte e bazuar ne teorine se shendeti yne dhe mireqenia pergjate jetes tone influencohen shume nga nente muajt qe kalojme ne barkun e nenes. Kjo teori kishte me shume se interes intelektual per mua. Une vete isha shtatetzene ndersa isha duke bere hulumtimet per kete liber. Dhe nje nder njohurite më interesante qe me ka dhene kjo pune eshte se ne mesojme gjithe gjerat rreth botes akoma para se te futemi ne te.

Kur i mbajme bebet ne krahe per te paren here, ne mund te imagjinojme se ata jane pllaka te pasterta, te pa njollosura nga jeta, kur ne fakt, ata tanime jane formuar nga ne dhe nga bota e vecante qe ne jetojme. Sot dua te ndaj me juve disa gjera te mahnitshme qe jane duke zbuluar shkenctareret ne lidhje me ate se cka meson embrioni perderisa ata akoma jane ne barkun e nenes

Se pari, ata mesojne tingullin e zerit te nenes se tyre Sepse tingujt nga bota e jashtme duhet te udhetojne neper indet abdominale te nenes dhe permes lengut amniotik qe rrethon fetusin, zerat qe fetusi degjon, fillojne rreth muajit te katert te shtatezanise, jane te shurdhur. Nje hulumtues thote se ata ndoshta duken sikur zeri i mesuesit te Charlie Brown ne filmin vizatimor "Peanuts" Por zeri i gruas shtatezene jehon neper trupin e saj, duke e arritur fetusin shume me lehte. Dhe sepse fetusi eshte me te gjate gjithe kohes, e degjon zerin e saj shume. Njeheresh kur lind femiju, i'a njeh zerin e saj dhe preferon te degjoj zerin e saj me shume se cdo kujt tjeter.

Si mund ta dime kete? Femijet e posa lindur nuk mund te bejne shume, por nje gje qe ata jane vertete te zote, eshte te thithin gji. Hulumtuesit perfitojne nga ky fakt duke i mashtruar me dy biberona gome, nese nje bebe e pi ne nje e degjon regjistrimin e zerit te nenes me nje kaske degjuese, dhe nese pi nga biberoni tjeter degjon zerin e nje femre te pa njohur. Femijet shpejt tregoj preferencat e tyre duke e zgjedhur te paren. Shkenctaret gjithashtu perfitojne nga fakti se femijet do te ngadalsojne pirjen e tyre kur dicka i'u intereson atyre dhe e rifillojne pirjen e tyre te shpejte kur ata merziten. Kjo eshte se si hulumtuesit zbuluan se, pasi qe gruaja lexonte me ze pa nderprerje nje paragraf nga Dr. Seuss " The Cat in the Hat" ndersa ato ishin shtatezene, femijet e posa lindur e njohen ate fragment kur e degjuan jashte barkut te nenes. Eksperimenti im i preferuar i ketij lloji eshte ai i cili tregoi se femijet e gruas qe shikon nje serial televiziv te caktuar cdo dite gjate shtatezanise ka njohur melodine e kenges te atij shou-i kur linden. Pra fetuset madje jane duke mesuar per nje gjuhe te vecante qe flitet ne boten qe ata do te lindin.

Nje studim i publikuar vitin e shkuar zbuloi se nga lindja, nga momenti i lindjes, femijet qajne ne theks te gjuhes ametare te nenes se tyre. Bebet franceze qajne ne nje note ngritese ndersa bebet Gjermane me nje note te poshte, duke imituar vijat melodike te ketyre gjuheve. Tani pse ky lloj i te mesuarit te fetusit te jete i dobishem? Mund te kete evoluar per te ndihmuar mbijetesen e bebes. Nga momenti i lindjes, femiju u pergjigjet shumices se zerave personi qe eshte me i pelqyeshem per t'u kujdesur-- eshte nena. Kjo madje ben te qaren e saj te duket sikur gjuha e nenes, qe mund te hyje me shume ne zemer femija nenes, dhe qe mund ti jape bebes nje avantazh ne detyren kritike ne te mesuarit si te kuptoje dhe flase gjuhen ametare.

Por nuk eshte vetem melodia qe fetuset jane duke mesuar ne miter. Gjithashtu shijet dhe ererat. Ne muajin e shtate te shtatezanise, shijet e fetusit jane plotesisht te zhvilluara, dhe receptoret e nuhatjes, te cilet e lejojne ate nuhatje jane funksionale. Aroma e ushqimit qe ha nje grua shtatezene gjejne rrugen e tyre te lengu amniotik, i cili vazhdimisht gelltitet nga fetusi. Femijet duket qe kujtojne dhe preferojne keto shije posa te dalin ne bote. Ne nje eksperiment, nje grup i grave shtatezena i ishte kerkuar te pinte shume leng te karrotave gjate tre mujorit te trete te shtatezanise, gjersa nje grupit tjter te grave shtatezena pine vetem uje. Gjashte muaj me vone, femijet e grave iu dhane drithera te perziera me leng karrote, dhe shprehjet e fytyres u observuan ndersa ata hanin ate. Pasardhesit e grave te cilet kane pire leng karrotash kane ngrene me shume drithera te perziera me karrota dhe nga cka pame, ata u duken qe po e shijonin me shume.

Nje version i njejte Francez i ketij eksperimenti eshte bere ne Dijon, France ku hulumtuesit zbuluan se qe bebet e nenave qe konsumuan ushqim dhe lengje te aromamtizuar me shije anise gjate shtatezanise shfaqen nje preference per anise ne diten e pare te jetes, dhe prap, kur ishin provuar me vone, ne diten e katert te jetes. Femijet nenat e te cileve nuk kane ngrene anise gjate shtatezanise treguan nje reagim qe te ngjashem me "i shpifur". Cka do te thote kjo eshte se fetuset jane duke mesuar nga nenat e tyre ne menyre efektive per cka eshte e sigurt dhe e mire te hame. Fetuset gjitahshtu mesohen rreth kultures se vecante qe ata do t'i bashkangjiten pergjate njeres nder shprehjeve me te fuqishme te kultures, qe eshte ushqimi. Ata po njihen me karakteristikat e shijeve dhe erezave te kuzhines se kultures se tyre para se te lindin.

Tani duket se fetuset jane duke mesuar madje mesime me te medha. Por para se t'a beje ate, Dua te adresoj dicka qe ju ndoshta jeni duke menduar. Nocioni i te mesuarit te fetusit mund te sjell ne mendje perpjekjet tuaja per t'a pasuruar fetusin sikurse duke e luajtur Moxartin permes kufjeve te vendosura ne nje bark shtatezane Por faktikisht, procesi nente mujoresh i formimit qe ndodh ne barkun e nenes eshte shume me i thelle dhe i rendesishem sesa ajo. Me shume se cka nje grua shtatezene ballafaqohet ne jeten e saj te perditshme -- ajrin qe ajo thith, ushqimin dhe pijet qe ajo konsumon, kimikateve te cilave i'u ekspozohet, madje edhe emocioneve qe ajo ndjen-- jane te perbashekta me fetusin e saj. Ato perbejne nje perzierje te ndikimeve si individ dhe idiosentrik si grua nje vetvete. Fetusi perfshin keto oferta ne trupin e tij, i ben ato pjese e te mishit dhe gjakut te tij. Dhe shpesh bene dicka me shume. I trajton keto kontribute amesore si informacion, sic une kam deshire t'a quaj si nje kartoline biologjike nga bota e jashtme.

Pra, cka eshte duke mesuar fetusi ne uteron nuk eshte "Magic Flute" e Mozartit por pergjigjet per pytjet shume me shume kritike per mbijetesen e saj. A do te lind ne nje bote te begatise ose te pamjaftushmerise? A do te jete sigurt dhe e mbrojtur, ose a do te perballoj rreziqet dhe kercenimet e vazhdushme? A do te jetoj nje jete te gjate dhe te frytshme ose nje te shkurter? Dieta e gruas shtatezene dhe niveli i stresit ne vecanti sigurojne te dhena ne rendeishme per kushtet qe mbizoterojne si nje gisht i ngritur ne ere. Rezultatet e akorduara dhe harmonizuara ne trurin e fetusit dhe organeve tjera jane pjese e asaj qe na jep ne qenieve njerezore fleksibilitetin tone te madh, aftesine tone per te lulezuar ne nje shumellojshmeri te madhe te mjedisit, nga fshati ne qytet, nga tundra ne shkretire.

Per ta mbyllur, une do te ju tregoj dy histori se si nenat i mesojne femijet e tyre per boten madje para se ata te lindin. Ne vjeshten e 1944, ditet e zymta te Luftes se Dyte Boterore, trupat Gjermane bllokuan Hollanden Perendimore, duke i kthyer te gjitha dergesat e ushqimit Fillimi i rrethimit Nazist u pasua nga nje nder dimrat me te ftohte ne dekada-- aq ftohte saqe ujerat ne kanale u ngrine u bene te ngurta. Se shpejti ushqimi u be i pamjatushem, shume hollandeze mbijetonin me 500 kalori ne dite-- cereku i asaj qe konsumonin para luftes. Pasiqe javet e privimit u zgjaten ne muaj, disa arriten te hanin qepujka rrenje tulipanesh. Nga fillimi i Majit, rezerva ushqimore e racionuar me kujdes nga shteti ishte shteruar plotesisht. Spektri i urise masive u ngrit. Dhe pastaj ne 5 Maj, 1945 rrethimit i erdhi nje fund i pa pritur kur Holanda u lirua nga Aleatet

"Dimri i Urise" sic u njoh, vrau 10.000 njerez dhe dobesoi me mijera tjere. Por ishte nje popull tjeter qe sihte prekur-- 40.000 fetuset ne utero gjate rrethimit. Disa nga efektet e kequshqyerjes gjate shtatezanise u paraqiten menjehere ne shkalle te larte tek te posalindurit, defekte ne lindje, lindje me peshe te ulte dhe vdekshmeria e femijeve. Por te tjeret nuk do te zbuloheshin per vite te tera. Dekada pas " Dimrit te urise", hulumtuesit dokumentuan se njerezit nenat e te cileve ishin shtatezena pergjate rrethimit kane me shume obesitet, me shume diabet dhe me shume semundje ne zemer ne jeten e me vonshme sesa individet te cilet ishin zhvilluar nen kushte normale. Eksperincat e indvideve para lindjes te urise duket se u'a kane ndryshuar trupat ne menyra te shumta. Ato kane tension te larte te gjakut, profile te varfera te kolesterolit dhe tolerance glukoze te reduktuar-- nje shenje paralajmeruese te diabeteve.

Pse kequshqyerja ne bark do te rezultonte ne nje semundje me vone? Nje shpjegim eshte sepse fetuset jane duke bere me te miren e nje situate te keqe. Kur eshte ushqimi i paket ata shmangin lendet ushqyese ne drejtim te organit vertete kirtik, trurit, dhe larg organeve tjera sikurse zemra dhe mushkerit Kjo e mban te gjalle fetusin ne nje periudhe te shkurter, por fatura vjen me vone ne jete kur keto organe tjera, privohen me heret, behen me te prekshem ndaj semundjeve.

Por kjo nuk eshte e vetmja qe po ndodh. Duket sikur fetuset jane duke marr sygjerime nga mjedisi intraueterine dhe duke u'a analizuar psikologjine e tyre ne perputhje me rrethanat. Ata jane duke i pergatitur veten e tyre per llojin e botes qe ata do te takohen ne pjesen tjter te barkut. Fetusi e rregulon metabolzmin e vet ne procese tjere psikologjike ne pritje te mjedisit qe i pret ata. Dhe ne baze te parashikimit te fetusit eshte se cka han nena e tyre. Ushqimet qe konsumon nje grua shtatezene perbejne nje lloj historie, nje perralle e begatise apo nje kronike e zymte e privimit. Historia jep informacione se fetusi perdor per te organizuar trupin dhe sistemet e tij-- nje pershtatje te rrethanve mbizoteruese qe lehteson mbijetesen e se ardhmes Te ballafaquar me burime shume te kufizuara, nje femije me madhesi me te vogel me reduktimin e kerkesave te energjise ne fakt do te kene nje shans per te jetuar ne moshen madhore.

Problemi i vertete vjen kur grate shtatezena ne nje fare menyre nuk jane treguese te mira kur fetuset jane te prirura qe te presin nje bote te mungeses dhe ne vend te saj lindin ne nje bote te shumices. Kjo eshte cka u ka ndodhur femijeve hollandez te " Dimrit te urise". Dhe shkalla me larte e trashjes, diabetit dhe semundjeve te zemres jane rezultati. Trupat qe ishin ndertuar per te rezervuar cdo kalori e gjeten veten e tyre duke lundruar ne kalori te teperta ne dieten perendimore te pas luftes. Bota qe u ishte mesuar ndersa ne utero nuk ishte e njejta me boten ne te cilen ata kishin lindur.

Ja edhe nje histori tjeter. Ne ora 8: 46 me 11 Shtator, 2001, kishte dhjetra mijera njerez ne afersi te Qendres se Tregetise Boterore ne New York-- banoret e periferise duke vrapuar tek trenat, kamariere duke rregulluar tavolinat per mengjesin e nxituar agjentet me telefona ne Wall Street. 1,700 e ketyre njerezve ishin gra shtatezena. Kur aeroplani goditi dhe kullat u shemben, shume prej ketyre grave provuan horroret e njejta me te mbijetuarit e tjere te fatkeqesise-- kaos derrmues dhe konfuzion, rete rokullisese te pluhurit te mundshem helmues dhe copave, rrahja e zemres per jeten e tyre.

Rreth nje viti pas 9/11, hulumtuesit ekzaminuan nje grup grash qe ishin shtatezene kur ato ishin ekspozuar sulmit te Qendres se Tregtise Boterore. Ne foshnjet e ketyre grave te cilat zhvilluan sindromin e stresit pas-traumatik, ose PTSD, pas vujatjeve te tyre, hulumtuesit zbuluan nje shenje biologjike te ndjeshmerise tek PTSD-- nje efekt qe me se shumti ishte shfaqur tek foshnjet nenat e te cileve provuan katastrofen ne tremujorin e trete. Me fjale te tjera, nenat me sindromin e stresit pas-traumatik kaluan ne nje dobesi ne keto kushte tek femjet e tyre ndersa ata ishin akoma ne utero.

Tani konsideroni kete: sindromin e stresit post-traumatik duket te jete nje reaksion i stresit qe eshte perkeqsuar duke i'u shkaktuar viktimave vuajtje te pa nevojshme. Por eshte nje menyre tjeter e te menduarit per PTSD. Cka duket si patologji per ne faktikisht mund te jete nje adaptim i dobishem ne disa rrethana. Ne nje mjedis vecanerisht te rrezikshem, manifestimet karakteristike te PTSD-- nje mbi-vetdije e mjedisit te dikujt, nje reagim i shpejte ndaj rrezikut-- mund te shpetoje jeten e dikujt. Nocioni se transmetimit paralindjes i rrezikut PTSD eshte i adaptushem akoma eshte spekulativ, por une e gjej si teper prekes. Kjo do te thote se, edhe para lindjes, nenat jane duke i paralajmeruar femijet e tyre se eshte nje bote e eger aty, duke i'u thene, "Keni Kujdes."

Me lejoni te jem me qarte. Hulumtimi i origjines se fetusit nuk eshte per te fajesuar grate se cka ndodh gjate shtatezanise. Eshte rreth te zbuluarit se si te promovohet me se miri shendeti dhe mireqenia e gjenerates se ardhshme. Ajo perpjekje e rendesishme duhet te perfshije nje fokus ne ate se cka mesojne fetuset gjate nente muajve qe ata kalojne ne bark. Mesimi eshte njeri prej aktiviteteve me thelbesore te jetes, dhe fillon shume me heret sesa ne e kemi imagjinuar.

Faleminderit.

(Duartrokitje)