Mihaly Csikszentmihalyi o stanie przepływu

Dorastałem w Europie, II wojna światowa skończyła się, gdy miałem 10 lat. Zdałem sobie sprawę, jak niewielu ze znanych mi dorosłych potrafiło stawić czoła tragediom, które przyniosła im wojna -- jak niewielu z nich potrafiło chociażby przypominać swoim zachowaniem normalne, satysfakcjonujące, szczęśliwe życie, po tym, jak ich praca, dom, bezpieczeństwo, zostały zniszczone przez wojnę. Dlatego zapragnąłem zrozumieć, co sprawia, że warto żyć. Będąc dzieckiem, i jako nastolatek, próbowałem czytać o filozofii i zająć się sztuką, religią oraz innymi działaniami, które postrzegałem jako możliwe odpowiedzi na moje pytanie. W końcu przypadkowo natknąłem się na psychologię.

Przebywałem wtedy w kurorcie narciarskim w Szwajcarii, bez grosza i szansy na jakąkolwiek rozrywkę. Śnieg stopniał, nie miałem pieniędzy na kino, jednak przeczytałem w gazecie, że szykował się jakiś wykład gdzieś chyba w centrum Zurychu. Ktoś miał mówić o latających talerzach. Pomyślałem sobie: "Skoro nie mogę iść do kina, to przynajmniej posłucham za darmo o latających talerzach". Mężczyzna, który dawał tego wieczoru wykład, był bardzo interesujący. Zamiast opowiadać o małych zielonych istotach, mówił o tym, jak psychika Europejczyków została zniszczona traumą wojny i jak teraz twierdzą, że widzą na niebie latające talerze… Opisywał, jak mandale w starożytnym hinduizmie były jakby kreślone na niebie przez ludzi, jako próba odzyskania jakiegoś poczucia porządku po chaosie wojny. Wydało mi się to bardzo ciekawe i po tym wykładzie zacząłem czytać jego książki. Mówcą był Carl Jung, którego osoba i twórczość były mi całkowicie nieznane.

Potem przybyłem do tego oto kraju, aby studiować psychologię i rozpocząłem badania nad zrozumieniem źródła szczęścia. Oto typowe wyniki, przedstawiane wielokrotnie w różnych wersjach. Ten przykład pokazuje, że około 30% ankietowanych w Stanach Zjednoczonych od 1965 roku twierdzi, że wiodą szczęśliwe życie. I nic się tu nie zmieniło. W tym samym czasie dochód, przedstawiony w stałej skali uwzględniającej inflację, wzrósł w tym czasie ponad dwukrotnie, prawie potroił się. Jednak wyniki właściwie się nie zmieniły, czyli po pewnym punkcie podstawowym, który odpowiada mniej więcej zaledwie kilku tysiącom dolarów powyżej dolnej granicy ubóstwa, poprawa sytuacji materialnej nie ma wpływu na poczucie szczęścia. To prawda, że brak podstawowych środków do życia, środków materialnych powoduje poczucie nieszczęścia, jednak zwiększenie zasobów materialnych nie podwyższa poziomu szczęścia.

W moich badaniach, po odkryciu tych rzeczy, które właściwie zgadzają się z moim własnym doświadczeniem, spróbowałem zrozumieć, kiedy w codziennym życiu, w normalnych doświadczeniach, czujemy się naprawdę szczęśliwi. Na początku tych badań, około 40 lat temu, zacząłem się przyglądać kreatywnym ludziom -- najpierw artystom, potem naukowcom i tak dalej -- co sprawiło, że poczuli, że warto poświęcić swoje życie na robienie rzeczy, za które wielu z nich nie spodziewało się uzyskać ani sławy, ani bogactwa, które jednak nadały ich życiu znaczenie i wartość.

Oto jeden z najlepszych kompozytorów w Ameryce w latach 70-tych. Wywiad z nim ma 40 stron. Jednak ten krótki cytat bardzo dobrze podsumowuje, co powiedział w trakcie wywiadu. Opisuje w nim swoje uczucia, gdy komponowanie dobrze mu szło. Określa je stanem ekstazy.

Ekstaza, w języku greckim, znaczyła tyle, co stać obok czegoś. Później stało się to analogią dla stanu umysłu, w którym czujesz, że nie wykonujesz swoich zwyczajnych, codziennych zajęć. Tak więc ekstaza to zasadniczo przejście do alternatywnej rzeczywistości. Jakby się nad tym zastanowić, to ciekawe, że gdy myślimy o cywilizacjach postrzeganych jako twórców największych osiągnięć ludzkości, czy to będą Chiny, Grecja czy Indie, Majowie czy Egipcjanie, to co o nich wiemy dotyczy tak naprawdę ich ekstaz, a nie codziennego życia. Znamy ich świątynie, czyli miejsca, gdzie ludzie przychodzili, aby doświadczyć innej rzeczywistości. Wiemy o cyrkach, arenach, teatrach... te pozostałości po cywilizacjach były miejscami, do których ludzie szli, by doświadczyć życia w bardziej skoncentrowanej i uporządkowanej formie.

Wracając do kompozytora - on nie potrzebuje takich miejsc, także takich jak to miejsce tutaj. Ta arena, zbudowana na wzór greckiego amfiteatru, także jest miejscem ekstazy. Uczestniczymy w rzeczywistości innej od codziennego życia, do którego jesteśmy przyzwyczajeni. Jednak ten człowiek nie potrzebuje takich miejsc. Wystarcza mu kartka papieru, na której może umieszczać małe znaczki i gdy to robi, potrafi wyobrażać sobie dźwięki, które nie istniały wcześniej w tej wyjątkowej konfiguracji. Kiedy zaczyna tworzyć, podobnie jak Jennifer podczas improwizacji, nową rzeczywistość, to jest to chwila ekstazy. Wkracza w inną rzeczywistość. Mówi, że jest to doświadczenie tak intensywne, jakby on sam przestawał istnieć. Brzmi to jak jakaś romantyczna przesada, jednak w rzeczywistości nasz system nerwowy nie jest w stanie przetwarzać więcej niż 110 bitów informacji na sekundę. Żeby mnie słuchać i rozumieć, co mówię, musicie przetwarzać około 60 bitów na sekundę. Z tego powodu nie można słuchać więcej niż dwóch osób, ani zrozumieć, gdy do nas mówią.

Prawdziwe zaangażowanie w ten całkowicie pochłaniający proces tworzenia czegoś nowego -- jak u tego kompozytora -- nie pozostawia mu dość dużo uwagi, żeby monitorować, co czuje jego ciało, czy myśleć o problemach w domu. Nie może nawet odczuwać głodu czy zmęczenia. Jego ciało znika, jego własna tożsamość znika ze świadomości, bo nie posiada wystarczająco dużo uwagi, podobnie jak nikt z nas, aby robić dobrze coś, co wymaga dużej koncentracji, i jednocześnie czuć, że istnieje. Istnienie więc zostaje tymczasowo zawieszone. Opisuje on, że jego ręka wydaje się sama poruszać. Ja oczywiście mógłbym wpatrywać się w swoją rękę przez dwa tygodnie i nie odczułbym żadnego zdziwienia czy zdumienia, bo nie potrafię komponować.

Pokazuje to, szczególnie w innych częściach wywiadu, że ów opisany, automatyczny i spontaniczny proces może się wydarzyć komuś o wysoce rozwiniętych umiejętnościach, kto stworzył własną technikę. Jest to pewnego rodzaju truizm w badaniach nad kreatywnością, że nie można stworzyć niczego, nie mając za sobą co najmniej 10 lat zanurzenia się w wiedzę techniczną z danej dziedziny. Czy będzie to matematyka czy muzyka -- potrzeba tak długiego czasu, aby być w stanie zmienić coś tak, by stało się lepsze niż wcześniej. Kiedy do tego dochodzi, jak mówi, muzyka płynie sama. Zainspirowany tymi wszystkimi osobami, zacząłem przeprowadzać wywiady. Ten wywiad ma ponad 30 lat. Tak wielu rozmówców opisywało to, jako spontaniczne płynięcie z prądem, że nazwałem ten rodzaj doświadczenia "doświadczeniem przepływu". Występuje ono w różnych sferach.

Poeta opisuje je w takiej formie. Zapisał to jeden z moich studentów, który przeprowadził wywiady z kilkoma wiodącymi pisarzami i poetami w Stanach. Mamy tu do czynienia z tym samym mimowolnym i spontanicznym uczuciem, doświadczanym przy przechodzeniu do ekstatycznego stanu. Ten poeta opisuje je jako otwieranie drzwi, które unoszą się do nieba - obraz bardzo podobny do tego, jak Albert Einstein wyobrażał sobie oddziaływanie sił względności, gdy zmagał się ze zrozumieniem zasad ich działania. To samo widzimy także w innych dziedzinach. Moja kolejna studentka, Susan Jackson z Australii, pracowała z kilkoma najlepszymi sportowcami na świecie. W wyświetlonym opisie pewnego łyżwiarza widzimy zasadniczo ten sam opis fenomenologii wewnętrznego stanu osoby. Nie myślisz, rzeczy dzieją się automatycznie, stajesz się jednym z muzyką, i tym podobne.

Zdarza się to także innym. W mojej najnowszej książce, zatytułowanej "Good Business", zamieściłem wywiady z dyrektorami generalnymi, wskazanymi przez swoich współpracowników, jako łączący sukces zawodowy z bardzo etycznym i odpowiedzialnym postępowaniem. Owi dyrektorzy zdefiniowali sukces, jako coś, co pomaga innym i jednocześnie daje ci uczucie szczęścia, gdy nad tym pracujesz. Każdy z tych utalentowanych i odpowiedzialnych dyrektorów podkreślał, że tylko jedna tych rzeczy to za mało, aby odnieść sukces i mieć pracę, w której można się spełnić. Anita Roddick to jeden z dyrektorów cytowanych w książce. Jest założycielką sklepu Body Shop, króla wśród kosmetyków naturalnych. To rodzaj pasji, która wypływa z robienia czegoś najlepszego i doświadczania uskrzydlenia podczas pracy.

A to interesujący, krótki cytat z Masaru Ibuki, który w tamtym czasie rozkręcał firmę Sony -- bez pieniędzy, bez produktu -- nie mieli pomysłu na produkt, nie mieli niczego, oprócz jednej idei. Ideą tą było stworzenie miejsca pracy, gdzie inżynierowie będą mogli odczuć radość tworzenia technologicznych innowacji, wypełniać swoją misję wobec społeczeństwa i osiągnąć pełną satysfakcję z pracy. Nie mógłbym dodać nic więcej do tego doskonałego przykładu, jak wprowadzić stan przepływu do miejsca pracy.

Podczas naszych badań wraz z innymi psychologami z całego świata przeprowadziliśmy ponad 8000 wywiadów z różnymi ludźmi -- od braci dominikanów i niewidomych zakonnic, przez wspinaczy w Himalajach do pasterzy Nawaho -- którzy lubili swoją pracę. Niezależnie od kultury, niezależnie od wykształcenia czy czegokolwiek innego, jest siedem oznak występujących, gdy osoba znajduje się w stanie przepływu. Koncentracja, która staje się tak intensywna, że prowadzi do uczucia ekstazy, daje pełne zrozumienie, wiesz dokładnie co chcesz robić między jedną chwilą a drugą, natychmiastowo otrzymujesz informacje zwrotne. Wiesz, że to co masz zrobić jest możliwe, nawet jeśli jest trudne, i znika poczucie czasu, zapominasz o sobie, czujesz się częścią czegoś większego. Kiedy powyższe warunki zaistnieją razem, to co robisz staje się celem samo w sobie.

W naszych badaniach przedstawiamy codzienne ludzkie życie używając tego prostego schematu. Okazuje się, że możemy to zmierzyć bardzo dokładnie, ponieważ rozdajemy pagery, na które wysyłamy wiadomości 10 razy dziennie, i za każdym razem osoba mówi, co robi, jak się czuje, gdzie jest i o czym myśli. My zaś mierzymy dwie rzeczy: poziom trudności doświadczany w tym momencie oraz ocenę własnego poziomu umiejętności w danej chwili. Tak więc dla każdej osoby możemy ustalić średnią, która stanowi środek schematu. Jest to średni poziom trudności i umiejętności, unikalny dla tej konkretnej osoby. Przy czym każdy ma pewien stały punkt, mniej więcej na środku.

Poznanie tego punktu pozwala dość skutecznie przewidzieć, kiedy nastąpi przepływ, a będzie to, gdy trudności będą większe niż średnie i umiejętności będą większe niż średnie. Różne osoby mogą wykonywać bardzo różne rzeczy, jednak dla wszystkich kanał przepływu, o tutaj, powstanie podczas robienia czegoś, co się naprawdę lubi -- gry na pianinie, rozmowy z najlepszym przyjacielem, może podczas pracy, jeśli praca zapewnia ci wejście w stan przepływu. Pozostałe obszary stają się coraz mniej pozytywne.

Pobudzenie jest dobre, bo gdy poziom trudności jest znacznie podwyższony, a umiejętności nie są wystarczająco duże, można w miarę łatwo przejść do stanu przepływu zwiększając odrobinę swoje umiejętności. Tak więc pobudzenie to obszar, w którym najwięcej osób się uczy, ponieważ znajdują się poza strefą komfortu i aby wejść lub wrócić do stanu przepływu -- rozwijają swoje umiejętności. Poczucie kontroli to także dobry obszar, czujemy się w nim komfortowo, choć bez większego entuzjazmu. Sytuacja nie jest już wymagająca. Aby przejść z obszaru kontroli do przepływu, potrzeba zwiększyć poziom trudności. Są to więc doskonałe i uzupełniające się obszary, z których łatwo można przejść w stan przepływu.

Pozostałe konfiguracje trudności i umiejętności stają się stopniowo coraz mniej optymalne. Odprężenie jest w porządku -- nadal czujemy się OK. Znudzenie zaczyna już być bardzo awersyjne, zaś apatia jest bardzo negatywna -- masz poczucie, że nic nie robisz, nie wykorzystujesz swoich umiejętności, nie ma wyzwania. Niestety, bardzo wiele osób doświadcza apatii. Najczęstszym czynnikiem wywołującym ją jest oglądanie telewizji, kolejny to siedzenie w łazience. I mimo, że nawet czasami przy oglądaniu telewizji około siedem do ośmiu procent czasu to stan przepływu, jednak tylko wtedy, gdy wybierzemy program, który naprawdę chcemy oglądać i dostarczy nam on pożądanych informacji.

Pytanie, na które próbujemy znaleźć odpowiedź -- już znacznie przekroczyłem swój czas -- to jak przenosić coraz więcej codziennego życia do stanu przepływu. To właśnie staramy się zrozumieć. Oczywiście, niektórzy z was wiedzą spontanicznie jak to robić, bez żadnej pomocy, jednak niestety wielu ludzi nie wie. I to właśnie motywuje nas do badań.

Dziękuję.

(Brawa)