Karen Thompson Walker: Czego może nauczyć nas strach?

Pewnego dnia, w 1819 roku, na oceanie, 3000 mil od wybrzeża Chile, w jednym z najbardziej odległych regionów Pacyfiku, 20 amerykańskich żeglarzy patrzyło, jak ich statek nabiera wody. Uderzenie kaszalota wyrwało katastrofalną w skutkach dziurę w kadłubie. Kiedy statek zaczął tonąć, mężczyźni stłoczyli się w trzech niewielkich welbotach. Znajdowali się 10 000 mil od domu, ponad 1000 mil od najbliższego skrawka lądu. W łódkach mieli tylko szczątki wyposażenia nawigacyjnego i ograniczone zapasy jedzenia i picia. To załoga statku wielorybniczego Essex, którego historia zainspirowała "Moby Dicka."

Nawet dzisiaj ich sytuacja byłaby naprawdę tragiczna, ale o ile gorzej musiało być wtedy. Nikt na lądzie nie miał pojęcia, że stało się coś złego. Żadna ekipa nie spieszyła z ratunkiem. Większość z nas nigdy nie doświadczyła sytuacji tak przerażającej jak ta. Ale każdy wie, jak to jest bać się. Znamy to uczucie, ale chyba spędzamy za mało czasu, rozmyślając, co strach oznacza.

Gdy dorastamy często zachęca się nas, żeby myśleć o strachu jak o słabości, dziecinadzie, której należy się pozbyć jak mleczaków, czy rolek. To nie przypadek, że myślimy w ten sposób. Neurobiolodzy wskazują, że ludzie, w istocie, są urodzonymi optymistami. Może dlatego czasami rozpatrujemy strach jako zagrożenie samo w sobie. Mówimy sobie nawzajem: "Nie martw się, nie panikuj". Językowo, strach jest czymś, co się pokonuje. Walczymy z nim i przezwyciężamy. A gdyby tak spojrzeć na strach świeżym okiem? Potraktować go jak zdumiewający wytwór wyobraźni, tak głęboki i przenikliwy, jak opowiadanie historii?

Najłatwiej zauważyć związek strachu z wyobraźnią u małych dzieci, których strach jest często niezwykle obrazowy. Kiedy byłam dzieckiem, mieszkałam w Kalifornii, która, jak wiadomo, jest miłym do życia miejscem, ale dla mnie, jako dziecka, była również nieco przerażająca. Pamiętam, jak straszny był wiszący nad stołem w jadalni żyrandol, kiedy kołysał się w trakcie nawet najmniejszego trzęsienia ziemi. Czasami nie mogłam w nocy zasnąć, przerażona, że jakiś większy wstrząs zastanie nas podczas snu. A o dzieciach odczuwających taki strach mówi się, że mają bujną wyobraźnię. Jednak w pewnym momencie większość z nasz uczy się puścić to w niepamięć i dorosnąć. Przekonujemy się, że pod łóżkiem nie ma żadnych potworów, a nie każde trzęsienie ziemi powala budynki. Ale może to nie przypadek, że jedne z najbardziej twórczych umysłów nie umieją zostawić tych lęków za sobą jako dorośli. Ta sama niesamowita wyobraźnia, która stworzyła "O pochodzeniu gatunków", "Jane Eyre" i "W poszukiwaniu straconego czasu," zbudowała też intensywne obawy, nawiedzające życie dorosłych, Karola Darwina, Charlotty Brontë czy Marcela Prousta. Pytanie zatem, czego możemy nauczyć się o strachu od wizjonerów oraz małych dzieci?

Wróćmy na chwilę do roku 1819, do sytuacji, z jaką zmagała się załoga statku Essex. Jakie lęki generowała ich wyobraźnia, gdy dryfowali na środku Pacyfiku? Od wywrócenia się statku minęła doba. Trzeba było opracować jakiś plan, jednak nie mieli zbyt wielu opcji. W tej fascynującej, opisującej katastrofę relacji Nathaniel Philbrick napisał, że ci ludzie byli tak daleko od lądu, jak to tylko możliwe na Ziemi. Wiedzieli, że najbliższe ich wyspy Markizy były oddalone o 1200 mil. Jednak słyszeli przerażające plotki. Mówiło się, że te wyspy zamieszkują kanibale. Wyobrażali sobie, że kiedy dobiją do ich brzegów, zostaną zjedzeni na obiad. Innym możliwym kierunkiem były Hawaje, jednak biorąc pod uwagę porę roku, kapitan obawiał się, że przeszkodą będą silne sztormy. Ostatnią, najdłuższą oraz najtrudniejszą opcją było żeglować 1500 mil na południe, w nadziei dotarcia do rejonu odpowiednich wiatrów, które pchnęłyby do Ameryki Południowej. Wiedzieli jednak, że na tak długą podróż może zabraknąć zapasów wody i jedzenia. Zjedzenie przez kanibali, zatopienie przez sztormy czy zagłodzenie w podróży? Takie lęki targały ich wyobraźnią. I jak się okazało, strach, którego posłuchali, rządził ich losem, życiem i śmiercią.

Moglibyśmy nadać tym lękom różne nazwy. Co gdybyśmy zamiast nazywać je lękami, nazwać je historiami? Bo tak naprawdę tym właśnie jest lęk. To rodzaj niezamierzonego bajania, naszej wrodzonej umiejętności. Lęki i historie mają te same składniki. Taką samą strukturę. Jak każda historia, lęk ma swoich bohaterów. W naszych lękach my odgrywamy główne role. Lęki maja również fabułę. Wstępy, rozwinięcia i zakończenia. Wsiadasz na pokład samolotu, samolot odlatuje, silniki wysiadają. Lęki wzmacniane są przez obrazy, których każda część jest tak żywotna, jak karty powieści. Wyobraźmy sobie kanibala, ludzkie zęby zatapiające się w ludzkiej skórze, ludzkie mięso pieczone nad ogniem. Leki mają możliwość budowania napięcia. Jeśli dobrze się spisałam jako gawędziarka, powinniście się zastanawiać, co się stało z marynarzami statku Essex. Nasze lęki wywołują bardzo podobną formę suspensu. Tak jak wszystkie świetne historie, lęki kierują naszą uwagę w stronę kwestii istotnych tak w życiu, jak i w literaturze: Co się stanie później? Innymi słowy, lęki zmuszają nas do myślenia o przyszłości. Na marginesie, ludzie to jedyne stworzenia które myślą tak o przyszłości, mają zdolność projekcji siebie w przyszłość, i ta mentalna podróż w czasie to kolejna wspólna cecha lęku i historii.

Jako pisarka powiem, że pisanie, w dużej mierze, polega na nauczeniu się przewidywania, jak dane zdarzenie wpływa na inne wątki, a tak właśnie działa strach. W strachu, tak jak w powieści, jeden wątek zawsze prowadzi do drugiego. Kiedy pisałam pierwszą powieść, "Wiek cudów", miesiącami szukałam informacji o tym, co mogłoby się stać, gdyby obrót Ziemi nagle zaczął zwalniać. Jak wyglądałyby nasze dni? Co stałoby się z rolnictwem? Jak funkcjonowałyby nasze umysły? Wkrótce po tym zdałam sobie sprawę, jak bardzo te pytania były podobne do tych, które zadawałam nocą jako przerażone dziecko. Martwiłam się: "A jeśli zacznie się trzęsienie ziemi, co stanie się z naszym domem? Moją rodziną?" Odpowiedź na te pytania zawsze przybierała formę historii. Zatem jeśli pomyślimy o naszych lękach jak o historiach, powinniśmy uważać się za autorów tych historii. Ale równie ważne jest, żeby myśleć o sobie jak o czytelnikach naszych lęków. A nasza interpretacja może mieć wielki wpływ na nasze życie.

Naturalnie, niektórzy odbierają je bardziej dosłownie niż inni. Czytałam badania o odnoszących sukcesy przedsiębiorcach. Autor uważa, że ludzie ci mają zwyczaj, określany jako "produktywna paranoja", co oznacza, że zamiast oddalać lęki, odbierają je jeszcze bardziej realnie, studiują, a następnie przekładają lęk na przygotowania i działanie. I kiedy najgorsze obawy się spełniają, ich przedsiębiorstwa są na to przygotowane.

I rzeczywiście, czasami spełniają się najgorsze obawy. To jeden z najbardziej niesamowitych aspektów strachu. Raz na jakiś czas nasze lęki mają zdolność przewidywać przyszłość. Nie sposób się jednak przygotować na wszystkie lęki, jakie wymyśla nasza wyobraźnia. Jak zatem rozpoznać różnicę między tymi mniej i bardziej wartymi wysłuchania? Myślę, że koniec historii statku Essex przynosi wyjaśniający wiele oraz tragiczny przykład. Po długich rozważaniach mężczyźni w końcu podjęli decyzję. Przerażeni wizją kanibali z najbliższych wysp, zdecydowali się na dłuższą i dużo trudniejsza trasę do Ameryki Południowej. Po przeszło dwóch miesiącach, tak jak przewidywali, zabrakło żywności, a byli wciąż bardzo daleko od lądu. Kiedy w końcu zostali odnalezieni przez dwa przepływające statki, przy życiu została mniej niż połowa, a niektórzy z nich sami uciekli się do kanibalizmu. Herman Melville, który wykorzystał tę historię do "Moby Dicka", napisał lata później: "Istnieje duże prawdopodobieństwo, że wszystkich cierpień tych nędzników z Essex można było uniknąć, gdyby tylko niezwłocznie po opuszczeniu wraku skierowali się w kierunku Tahiti". Jednak, jak ujął to Melville: "Byli przerażeni kanibalami". Pytanie zatem, czemu wizja kanibali przerażała ich bardziej, niż ogromne prawdopodobieństwo śmierci głodowej? Dlaczego ulegli wpływowi jednej historii, a nie drugiej? Kiedy tak na to patrzymy, staje się to historią o sposobie odczytania. Pisarz Vladimir Nabokov powiedział, że najlepszy czytelnik łączy w sobie dwa różne temperamenty, artystyczny i naukowy. Dobry czytelnik ma pasję artysty, chęć wciągnięcia się w historię, ale równie istotne jest, by posiadał chłód oceny naukowca, który studzi i utrudnia mu intuicyjny odbiór. który studzi i utrudnia mu intuicyjny odbiór. Marynarze z Essex nie mieli trudności z częścią artystyczną. Wymyślili wiele przerażających scenariuszy. Problem w tym, że wsłuchali się w złą historię. Ze wszystkich historii, jakie napisał strach, przemówiła do nich najbardziej ponura i przejaskrawiona, ta najłatwiejsza do zobrazowania: bajka o kanibalach. Możliwe, że gdyby byli w stanie odczytać lęk w bardziej naukowy, chłodny sposób,, wsłuchaliby się w tę mniej brutalną, a bardziej prawdopodobną opowieść o głodzie i popłynęli, jak to zasugerował Melville, na Tahiti.

Może gdybyśmy wszyscy spróbowali odczytywać nasze lęki, również nie dalibyśmy się zwieść tym najbardziej nieobyczajnym. Może mniej martwilibyśmy się wizją seryjnych morderców i katastrof lotniczych, a poświęcali więcej tym subtelniejszym i powolniejszym katastrofom przed nami: cichy rozrost blaszek miażdżycowych w tętnicach, stopniowe zmiany klimatu. Jak historie literackie obfite w niuanse bywają najbardziej wyborne, tak najsubtelniejsze lęki mogą okazać się prawdziwsze. Odczytywane w odpowiedni sposób, stanowią niesamowity dar wyobraźni, rodzaj powszedniego jasnowidzenia, migawkę przyszłości, która pozostawia czas na jej zmianę. Odpowiednio odczytane, lęki oferują coś naprawdę cennego, tak jak nasza ulubiona literatura: trochę mądrości, trochę intuicji to, co najtrudniej uchwycić, czyli prawdę. Dziękuję. (Brawa)