Eva Zeisel o radosnym poszukiwaniu piękna

Rozumiem, że to jest spotkanie pod hasłem: Od "kiedyś" do "wciąż". I ja obrazuję to "wciąż". Z czym się oczywiście nie zgadzam, ponieważ, mimo że mam 94 lata, nie pracuję "wciąż". I kiedy ktoś mnie pyta: "Czy wciąż robisz to albo tamto?" Nie odpowiadam, bo nie robię "wciąż", tylko tak, jak zawsze robiłam. Wciąż mam -- czy ja powiedziałam "wciąż"? Nie to miałam na myśli.

(Śmiech)

Mam teczkę z rzeczami "Do zrobienia". Mam plany. Mam klientów. Pracuję, jak zawsze. To nie pozwala mi myśleć o wieku. Pokażę wam moje prace, żebyście wiedzieli, co robię i czemu tu jestem. To z około 1925 roku. Wszystkie te rzeczy zrobiłam przez ostatnie... 75 lat.

(Śmiech)

(Oklaski)

Ale, rzecz jasna, pracuję od 25. roku życia, nad takimi rzeczami, jak tu widzicie. To jest Castleton. To z wystawy w Muzeum Sztuki Współczesnej. To można teraz kupić w Metropolitan Museum. To wciąż można kupić w Metropolitan Museum. To przedstawia mnie i moją córkę.

(Oklaski)

To tylko niektóre z moich prac. Stworzyłam setki takich przez ostatnie 75 lat. Nazywam siebie "twórcą rzeczy". Nie uważam się za projektanta przemysłowego, bo projektanci przemysłowi chcą tworzyć rzeczy nowatorskie. Nowatorstwo to pojęcie komercyjne, nie estetyczne. Pismo dla projektantów przemysłowych nazywa się chyba "Innovation". Innowacja nie jest celem mojej pracy. Cóż, twórcy rzeczy...tworzą przedmioty piękniejsze, elegantsze, wygodniejsze niż te robione przez rzemieślników. Tyle chciałabym powiedzieć... Aż się muszę zastanowić, co. Inaczej mówiąc, nasza praca to radosne poszukiwanie piękna. To znaczy, radosne poszukiwanie piękna było pierwszą czynnością człowieka. Sarah Smith, profesor matematyki w MIT, napisała: "Radosne poszukiwanie piękna było pierwszą czynnością człowieka -- wszystkie rzeczy przydatne i materialne powstały wskutek radosnego poszukiwania piękna". To są kafelki. Słowo "radosne" jest ważnym elementem naszej pracy, ponieważ, w zasadzie, jednym z problemów jest to, że musimy tworzyć cudowne rzeczy całe nasze życie, w moim przypadku to już 75 lat.

Więc jak można, nie wypaliwszy się, tworzyć z takim samym zapałem i obdarowywać innych przez tak długo? Radość jest więc ważna dla nas jako twórców. Opowiem teraz trochę o moim życiu. Jak mówiłam, zaczęłam pracę 75 lat temu. W Stanach Zjednoczonych po raz pierwszy wystawiono moją pracę w ramach Sesquicentennial Exposition w 1926 r. -- rząd węgierski wysłał tam jeden z moich rysunków. Moja praca sprawiła, że byłam w wielu krajach, zobaczyłam kawał świata. To nawet nie tak, że to przez pracę -- nie ona była przyczyną -- tworzyłam te rzeczy właśnie po to, by dzięki nim zobaczyć świat. Byłam niezwykle ciekawa świata i tworzyłam te rzeczy, które w końcu pozwoliły mi poznać wiele krajów i kultur. Zaczynałam jako terminator u węgierskiego rzemieślnika, to nauczyło mnie, jak wyglądał system gildii w średniowieczu.

System gildii: to znaczy, że gdy byłam terminatorem, musiałam odbyć praktykę, by zostać mistrzem ceramiki. W zakładzie, w którym się uczyłam, była tradycyjna hierarchia: mistrz, czeladnik, doświadczony pracownik i terminator. Ja pracowałam jako terminator. To była bardzo primitywna praca. To znaczy, że musiałam nauczyć się wszystkiego o ręcznym wyrabianiu ceramiki. Ucieraliśmy stopami glinę, którą nam dostarczano ze zbocza. Później trzeba ją było ugnieść i włożyć do czegoś podobnego do wyżymaczki. Potem przygotowywaliśmy ją do toczenia. Tam naprawdę terminowałam. Mój mistrz kazał mi stawiać piece. W tamtych czasach stawianie pieców było częścią praktyki. I w końcu otrzymałam dokument potwierdzający odbytą praktykę i moralność mojego zachowania. Ten dokument dostałam od Cechu Dekarzy, Robotników Kolei, Zdunów, Kominiarzy i Garncarzy.

(Śmiech)

Dostałam też wtedy książeczkę opisującą moje prawa i warunki pracy. Ciągle ją mam. Najpierw otworzyłam sklep we własnym ogrodzie i wyrabiałam ceramikę, by później sprzedawać ją na rynku w Budapeszcie. Tam sobie siedziałam, a mój ówczesny chłopak -- nie chłopak w takim sensie, w jakim się to rozumie dzisiaj -- w każdym razie on i ja siedzieliśmy na rynku i sprzedawaliśmy ceramikę. Moja matka uważała, że to niestosowne, więc siedziała z nami, by przydać stosowności temu zajęciu.

(Śmiech)

Jednak po jakimś czasie w Budapeszcie powstała nowa fabryka. Duża fabryka ceramiki. Odwiedziłam ją z kilkoma paniami, zadając dyrektorowi mnóstwo pytań. Wtedy on mnie zapytał: "Czemu o to wszystko pytasz?" Powiedziałam, że też mam ceramikę. Zapytał, czy mógłby mnie odwiedzić i gdy w końcu przyszedł, wytłumaczył mi, że to, co wyrabiam w sklepie, jest anachroniczne, że rozpoczęła się rewolucja przemysłowa i że powinnam zacząć pracować w fabryce. Zrobił mi tam dział sztuki, gdzie pracowałam kilka miesięcy. Okazało się, że wszyscy w fabryce przychodzili do działu sztuki. Dyrektor powiedział, że kilka kobiet zaczęło produkować moje wzory z formy i sprzedawać je w Ameryce.

Pamiętam, że odniosły spory sukces. Jednak dyrektor, chemik, modelarz --wszyscy -- o wiele więcej uwagi poświęcali działowi sztuki -- to znaczy, mojej pracy -- niż zrobieniu toalet, więc w końcu przyszedł list od banku -- właściciela fabryki, w którym kazano zbudować toalety za działem sztuki, i to był mój koniec. Ale to dało mi nową szansę: byłam już czeladnikiem i mogłam wziąć swoją sakwę i wyruszyć w świat. Więc umieściłam w gazecie ogłoszenie, pisząc, że jestem wykształconym, rozsądnym czeladnikiem garncarza i że szukam pracy. Dostałam kilka ofert i przyjęłam tę najdalej od domu i, jak mi się wydawało, w pół drogi do Ameryki.

To był Hamburg. Więc podjęłam pracę w Hamburgu przy ceramice artystycznej, gdzie wszystko się robiło na kole. Pracowałam tam w zakładzie z kilkoma garncarzami. Pierwszego dnia, zajęłam miejsce przy kole -- a było ich trzy czy cztery -- przy którym siedział garbus, głuchoniemy garbus, który bardzo śmierdział. Więc pryskałam go codziennie wodą kolońską, co mu się bardzo podobało i w zamian przynosił mi co dzień chleb z masłem, który zjadałam przez grzeczność. Pierwszego dnia, kiedy przyszłam do tego zakładu na kole czekała na mnie niespodzianka. Moi koledzy położyli mi na moim kole, moim miejscu pracy, bardzo ładnie ukształtowane -- z gliny -- męskie organy. (Śmiech) Po tym, jak zrzuciłam je ręką, byli bardzo -- w końcu mnie zaakceptowali. Pracowałam tam około pół roku. To była moja pierwsza praca. Jak tak dalej pójdzie, będziecie tu siedzieć do północy.

(Śmiech)

(Oklaski)

Spróbuję się więc trochę pospieszyć.

(Śmiech)

Moderator: Mamy około pięciu minut.

(Śmiech)

Eva Zeisel: Jest pan pewny?

Moderator: Tak, jestem pewny.

EZ: Skoro tak, będę mówiła bardzo szybko przez te pięć minut. Moja praca zawiodła mnie do wielu krajów. Wykorzystywałam ją, by zaspokoić swoją ciekawość. Pracowałam między innymi w Związku Radzieckim od '32 do '37 roku -- w zasadzie do '36. Byłam tam, mimo że nie miałam nic do roboty -- jako zagraniczny ekspert. Zostałam dyrektorem artystycznym od porcelany i szkła, i w końcu podczas czystek stalinowskich -- na początku czystek, nie wiedziałam, że zaaresztowano setki tysięcy niewinnych ludzi. Zaaresztowano i mnie dosyć wcześnie i spędziłam 16 miesięcy w rosyjskim więzieniu. Oskarżono mnie o zamach na życie Stalina. To było bardzo poważne oskarżenie. Jeśli moje pięć minut dobiega już końca, chcę powiedzieć że ostatecznie przeżyłam, co było dużą niespodzianką. A skoro przeżyłam i tu jestem, i skoro czas mi się kończy, powiem --

Moderator: Kiedy ostatnio była pani w Rosji? Jakoś niedawno?

EZ: Tak, w lecie, zaprosiła mnie fabryka Łomonosowa wykupiona przez amerykańską firmę. Dowiedzieli się, że pracowałam w tej fabryce w '33 roku i przyjechali do mojej pracowni w hrabstwie Rockland wraz z 15 swoimi artystami. Zaprosili mnie do rosyjskiej fabryki zeszłego lata w lipcu, by zaprojektować jakieś naczynia. A ponieważ nie lubię podróżować sama, wzięłam ze sobą córkę, zięcia i wnuczkę i mieliśmy udaną wycieczkę do Rosji, która nie jest radosnym i przyjemnym miejscem. Tak więc jestem tu. Czy to już koniec? Dziękuję.

(Oklaski)