Tom Honey over God en de tsunami

Ik ben predikant in de Church of England. Ik ben al twintig jaar priester in die kerk. Voor het grootste deel van die tijd heb ik geworsteld met vragen over de aard van God. Wie is God? Ik weet heel goed dat als je het woord God gebruikt de meeste mensen zich onmiddellijk afwenden. De meeste mensen, zowel binnen als buiten de georganiseerde kerk, hebben nog een beeld van een hemelse bestuurder, een wetgever, een politieagent in de lucht die alles beveelt, en oorzaak is van al dat gebeurt. Hij zal zijn eigen volk beschermen, en de gebeden van gelovigen verhoren.

In de eredienst in mijn kerk is "almachtige" het meest gebruikte adjectief voor God. Maar ik heb daar moeite mee. Ik ben mij steeds ongemakkelijker gaan voelen met deze perceptie van God. Geloven we echt dat God het soort mannelijke baas is die we voorgesteld hebben in onze verering en onze liturgieën gedurende al die jaren?

Natuurlijk, er zijn denkers geweest die andere manieren voorstellen om God te zien. De vrouwelijke, koesterende kant van goddelijkheid verkennen. Suggereren dat God zichzelf kenbaar maakt door machteloosheid, in plaats van macht. Erkennen dat God per definitie onbekend en onkenbaar is. Diepe weerklank vinden in andere religies en filosofieën en manieren om het leven te zien als deel van wat een universele en globale zoektocht naar zingeving is. Deze ideeën zijn welbekend in liberale academische kringen, maar geestelijken zoals ikzelf zijn huiverig die te uiten, uit angst spanningen en verdeeldheid te creëren in kerkgemeenschappen; uit angst het eenvoudige geloof van traditioneel gelovigen te verstoren. Ik koos er voor geen onrust te zaaien.

Maar toen, op 26 december vorig jaar, nog maar twee maanden geleden, veroorzaakte die aardbeving onderwater de tsunami. En twee weken later, op zondagmorgen 9 januari, vond ik mijzelf voor mijn congregatie staan -- intelligente, goedbedoelende, grotendeels bedachtzame christenen -- en moest ik, namens hen, uitdrukking geven aan onze gevoelens en onze vragen. Ik had mijn eigen persoonlijke antwoorden, maar ik heb ook een publieke rol, en er moest iets gezegd worden. En dit is wat ik zei.

Kort na de tsunami las ik een krantenartikel geschreven door de Aartsbisschop van Canterbury -- mooie titel -- over de tragedie in Zuid-Azië. De essentie van wat hij zei was dit: de mensen die het hardst getroffen zijn door de verwoesting en verlies van levens verlangen geen intellectuele theorieën over hoe God dit kon laten gebeuren. Hij schreef, "Als een religieus genie met een verklaring zou komen precies waarom al deze doden zin hadden, zouden we ons dan gelukkiger voelen, of veiliger, meer vertrouwend op God?"

Als de man op de foto die in de kranten verscheen, de hand van zijn dode kind vasthoudend, nu voor ons zou staan, zouden er geen woorden zijn die we hem konden zeggen. Een gesproken reactie zou misplaatst zijn. De enige toepasselijke reactie zou een begripvol zwijgen zijn en bepaalde praktische hulp. Het is geen moment voor uitleg, of preken, of theologie; het is een moment voor tranen.

Dit is waar. En toch staan wij hier, mijn kerk in Oxford, gedeeltelijk los van gebeurtenissen die ver weg plaatsvonden, maar met ons geloof beschadigd. En we willen een verklaring van God. We eisen een verklaring van God. Sommigen concludeerden dat we alleen in een God kunnen geloven die ons leed deelt. Op een bepaalde manier moet God ons lijden voelen, ons verdriet en de fysieke pijn die we voelen. Op een bepaalde manier moet de eeuwige God in staat zijn de zielen van menselijke wezens binnen te gaan en de kwelling daarin te ondergaan. En als dat zo is, moet het ook zo zijn dat God de vreugde en verrukking kent van de menselijke geest. We willen een God die kan huilen met hen die huilen, en zich verheugt met hen die zich verheugen.

Dat lijkt mij zowel een diep aangrijpende als overtuigende herbevestiging van christelijk geloof in God. Voor honderden jaren was de gangbare orthodoxie, de aanvaarde waarheid dat God de Vader, de Schepper, onveranderlijk is en daarom per definitie geen pijn of droefheid kan voelen. Nu komt mij die onveranderlijke God nogal koud en onverschillig voor. En de verschrikkelijke gebeurtenissen van de twintigste eeuw hebben mensen gedwongen de koude, ongevoelige God ter discussie te stellen. De slachting van miljoenen in loopgraven en in vernietigingskampen hebben mensen doen vragen, waar is God in dit alles? Wie is God in dit alles?

En het antwoord was, "God is hierin met ons, of God is onze trouw niet langer waard." Als God een toeschouwer is, waarnemend maar niet betrokken, dan kan God wel bestaan, maar willen we niets van hem weten. Ik weet dat veel joden en christenen er nu zo over denken. En ik behoor daar ook toe.

Dus hebben we een lijdende God. Een God, innig verbonden met deze wereld en met iedere levende ziel. Dit idee van God hang ik heel sterk aan. Maar het is niet genoeg. Ik moet nog wat vragen stellen, en ik hoop dat dit vragen zijn die u ook wilt stellen, sommigen van u.

Tijdens de laatste paar weken is mij opgevallen hoe vaak woorden in onze verering nogal ongepast leken, nogal netelig. We hebben een kinderdienst dinsdagsochtends voor moeders en hun kleuters. En vorige week zongen we met de kinderen één van hun favoriete liederen, "De wijze mens bouwde zijn huis op de rots." Misschien kennen sommigen van u het. Sommige woorden luiden: "De dwaze mens bouwde zijn huis op het zand/ En de vloed kwam op / En het huis op het zand stortte in." Daarna, in dezelfde week, op een begrafenis, zongen we de bekende psalm "We ploegen de akkers en zaaien", een zeer Engelse psalm. In het tweede couplet komt de regel, "De wind en golven gehoorzamen hem." Is dat zo? Ik geloof niet dat we dat nog kunnen zingen in de kerk, na al wat gebeurde.

Dus de eerste grote vraag is over bestuur. Heeft God een plan voor ieder van ons? Bestuurt God? Beveelt God ieder moment? Gehoorzamen de wind en de golven hem? Soms hoort men christenen vertellen over hoe God dingen voor ze georganiseerd heeft, zodat alles weer in orde kwam. Een probleem overwonnen, een ziekte genezen, een onheil afgewend, parkeerruimte gevonden op een cruciaal moment. Ik herinner me dat iemand me dit vertelde, met haar ogen stralend van enthousiasme over deze wonderbare bevestiging van haar geloof en de goedheid van God.

Maar als God deze dingen kan of zal doen -- ingrijpen in het verloop van gebeurtenissen -- dan kon hij zeker de tsunami tegengehouden hebben. Hebben we een plaatselijke God die kleine dingen als een parkeerplek kan doen, maar geen grote dingen zoals golven van 500 mijl per uur? Dat is gewoon niet acceptabel voor intelligente christenen, en dat moeten we erkennen. Of God is verantwoordelijk voor de tsunami of God bestuurt niet alles.

Na de tragedie kwamen de overlevingsverhalen. Waarschijnlijk heeft u enkelen gehoord. De man, die op een golf surfde. Het tienermeisje, dat het gevaar inzag omdat ze net over tsunami's geleerd had op school. En dan was er de congregatie, die hun gebruikelijke kerkgebouw op het strand verlieten om een dienst in de heuvels te houden. De predikant gaf een extra lange preek, zodat ze nog buiten gevaar waren toen de golven toesloegen. Nadien zei iemand dat God voor ze gezorgd moest hebben.

Dus gaat de volgende vraag over partijdigheid. Kunnen we Gods gunst verdienen door hem te vereren of in hem te geloven? Eist God loyaliteit, net als iedere middeleeuwse tiran? Een God past op zijn eigen mensen, zodat christenen OK zijn, terwijl ieder ander omkomt? Een kosmisch wij en zij, en een God die schuldig is aan de slechtste vorm van voortrekkerij? Dat zou afschuwelijk zijn, en dat zou het punt zijn waarop ik mijn lidmaatschap opzeg. Een dergelijke God zou moreel inferieur zijn aan de hoogste menselijke idealen.

Dus wie is God, als hij niet de touwtjes in handen heeft, of zijn stam beschermt? Misschien laat God verschrikkelijke dingen gebeuren, zodat heldhaftigheid en compassie getoond kan worden. Misschien test God ons: test hij onze naastenliefde, of ons geloof. Misschien is er een groot, kosmisch plan dat verschrikkelijk lijden toestaat zodat tenslotte alles in orde zal komen. Misschien, maar deze ideeën zijn slechts variaties op een alles besturende God. De opperbevelhebber, die speelt met vervangbare eenheden in een grote campagne. We blijven nog steeds zitten met een God die een tsunami kan doen en Auschwitz toestaat.

In zijn beroemde roman "De gebroeders Karamazov" geeft Dostojewsky Ivan deze woorden, gericht aan zijn naïeve en vrome jongere broer, Alyosha: "Als het lijden van kinderen deel uitmaakt van de som van het lijden die nodig is voor het verwerven van waarheid, dan zeg ik bij voorbaat dat de hele waarheid zo'n prijs niet waard is. We kunnen ons zoveel niet permitteren voor toelating. Het is niet God die ik niet aanvaard. Ik moet enkel, met respect, hem het toegangsbewijs retourneren."

Of misschien zette God het hele universum in het begin in beweging en zag daarna voor altijd af van controle, zodat natuurlijke processen konden gebeuren, en evolutie kon plaatsvinden. Dit lijkt meer acceptabel, maar laat nog steeds de ultieme morele verantwoording bij God. Is God een koude, ongevoelige toeschouwer? Of een machteloze vriend die met oneindig medelijden toeziet op dingen die God niet besturen of veranderen kan? Is God innig betrokken met ons lijden, zodat hij het in zijn eigen wezen voelt?

Als we in zoiets geloven, moeten we het idee de grote bestuurder laten varen, afscheid nemen van de almachtige heerser, traditionele modellen verlaten. We moeten opnieuw over God denken. Misschien doet God helemaal niets. Misschien is God niet een handelend persoon, zoals wij handelende personen zijn. Vroege religieuze denkers beschouwden God als een bovenmenselijk wezen, dat overal en nergen dingen deed. De Egyptenaren verslaan, ze in de Rode Zee verdrinken, steden vernietigen, kwaad worden. De mensen kenden hun God door zijn machtige daden.

Maar wat als God niets doet? Wat als God helemaal niets doet? Wat als God in dingen is? De liefhebbende ziel van het universum. Een inwonende en betrokken aanwezigheid, alle dingen ondersteunend en voedend. Wat als God in dingen is? In het oneindig complexe netwerk van relaties en verbindingen die leven vormen. In de natuurlijke cyclus van leven en dood, het scheppen en vernietigen dat eindeloos moet doorgaan. In het proces van evolutie. In de ongelovelijke ingewikkeldheid en grootsheid van de natuur. In het collectieve onderbewustzijn, de ziel van het menselijk ras. In u, in mij; hersens, lichaam en geest. In de tsunami, in de slachtoffers. In het diepst van dingen. In aanwezigheid en afwezigheid. In eenvoud en complexiteit. In verandering en ontwikkeling en groei.

Hoe werkt dat in-zijn, die innerlijkheid, dat inwendig zijn van God? Het is moeilijk voor te stellen, en roept meer vragen op. Is God slechts een andere naam voor het universum, met helemaal geen onafhankelijk bestaan? Ik weet het niet. In hoeverre kunnen we God persoonlijkheid toeschrijven? Ik weet het niet. Uitendelijk moeten we toegeven, "Ik weet het niet." Als we het zouden weten, zou God geen God zijn.

Geloof in deze God te hebben zou meer lijken op vertrouwen in een noodzakelijke welwillendheid in het universum, en minder op geloof in een systeem van doctrinaire stellingen. Is het niet ironisch dat christenen die beweren te geloven in een oneindig, onkenbaar wezen, daarna God vastleggen in gesloten systemen en rigide doctrines?

Hoe kan iemand zo'n geloof beoefenen? Door God binnenin te zoeken. Door mijn eigen innerlijkheid te cultiveren. In stilte, in meditatie, in mijn innerlijke ruimte, in de ik die overblijft als ik mijn voorbijgaande gevoelens en ideeën en verlangens voorzichtig terzijde stel. In bewust zijn van de innerlijke conversatie.

En hoe zouden we zo'n geloof beleven? Hoe zou ik zo'n geloof beleven? Door intiem contact met uw innerlijk te zoeken. Het soort verwantschap waar diep met diep spreekt. Als God in alle mensen is, dan is er een ontmoetingsplaats waar mijn verwantschap met u een drievoudig ontmoeten wordt. Er bestaat een Indiaanse groet, die sommigen van u zeker kennen: "Namaste," gepaard met een respectvolle buiging, hetgeen losjes vertaald betekent "Dat wat van God is in mij, groet dat wat van God is in jou." Namaste.

En hoe zou men zo'n geloof verdiepen? Door de innerlijkheid te zoeken die in alle dingen is. In muziek en poëzie, in de natuurlijke wereld van schoonheid in de kleine gewone dingen van het leven, is een diepe, inwonende aanwezigheid die ze buitengewoon maakt. Het vereist een diepe oplettendheid en een geduldig wachten. Een beschouwende houding en ruimhartigheid en openheid naar degenen wiens ervaring verschilt van de onze.

Toen ik opstond om mijn mensen toe te spreken over God en de tsunami, had ik ze geen antwoorden te bieden. Geen nette bundels geloof, met Bijbelteksten om ze te bewijzen. Alleen twijfels en vragen en onzekerheid. Ik had wat suggesties te bieden -- mogelijke nieuwe wegen om over God te denken. Wegen die ons in staat zouden stellen door te gaan, op een nieuwe onbekende weg. Maar tenslotte was het enige dat ik met zekerheid kon zeggen, "Ik weet het niet", en dat zou wel eens de diepste religieuze bewering van alles kunnen zijn.

Dank u.