Tim Harford: Vallen en opstaan en het godcomplex

Het is de Tweede Wereldoorlog, in een Duits gevangenenkamp en deze man, Archie Cochrane, is krijgsgevangene en arts. Hij heeft een probleem. De mannen onder zijn hoede lijden aan een ondraaglijke en invaliderende aandoening die Archie niet echt begrijpt. De symptomen zijn verschrikkelijke vochtophopingen onder de huid. Hij weet niet of het een infectie is of dat het te maken heeft met ondervoeding. Hij weet niet hoe hij het kan genezen en hij moet werken in een vijandige omgeving. Mensen doen vreselijke dingen in oorlogen. Om de verveling te verdrijven, schieten Duitse kampbewakers gewoon willekeurig in het gevangenenkamp. Op een bepaald moment gooide een van de bewakers een granaat naar het toilet terwijl het vol zat met gevangenen. Hij zei dat hij verdacht lachen had gehoord. Als kamparts was Archie Cochrane een van de eerste mannen om de troep op te ruimen. Nog iets: Archie leed ook zelf aan deze ziekte.

Dus de situatie leek behoorlijk hopeloos. Maar Archie Cochrane was een vindingrijk persoon. Hij had al vitamine C in het kamp gesmokkeld, en nu wist hij leveringen van marmite op de zwarte markt te bemachtigen. Een aantal van jullie zullen zich afvragen wat marmite is. Marmite is het favoriete ontbijtbrood van de Britten. Het ziet eruit als ruwe olie. Het smaakt ... pittig. En belangrijker nog: het is een rijke bron van vitamine B12. Archie splitst de mannen onder zijn hoede zo goed als hij kan op in twee gelijke groepen. Hij geeft de helft van hen vitamine C, de andere helft vitamine B12. Hij maakt in een schrift zeer zorgvuldig en nauwgezet aantekeningen van zijn resultaten. Na een paar dagen wordt het duidelijk dat, wat ook de oorzaak is van deze ziekte, marmite de remedie is.

Cochrane gaat naar de Duitsers die het gevangenenkamp beheren. Op dat moment -- vergeet deze foto, stel je deze kerel voor met een lange rosse baard en een bos rood haar. Hij kon zich niet scheren - een soort van Billy Connolly figuur. Cochrane begint tekeer te gaan tegen de Duitsers in zijn Schots accent - in vloeiend Duits tussen haakjes, maar met een Schots accent - en legt aan hen uit dat de Duitse cultuur, dé cultuur is die Schiller en Goethe voortbracht. Hij kan niet begrijpen hoe deze onmenselijkheid kan worden getolereerd. Hij ventileert zijn frustraties. Dan gaat hij terug naar zijn kamer, stort in en huilt omdat hij ervan overtuigd is dat de situatie hopeloos is. Maar een jonge Duitse arts leest Archie Cochrane's aantekeningen en zegt tegen zijn collega's: "Dit bewijs is onweerlegbaar. Als we geen vitaminen leveren aan de gevangenen, begaan we een oorlogsmisdaad." De volgende ochtend wordt vitamine B12 aangeleverd in het kamp en de gevangenen beginnen te herstellen.

Ik vertel jullie dit verhaal niet omdat ik denk dat Archie Cochrane een geweldige kerel is, hoewel Archie Cochrane een geweldige kerel is. Ik vertel jullie het verhaal zelfs niet omdat ik vind dat we meer zorgvuldig gecontroleerde gerandomiseerde studies moeten uitvoeren in alle aspecten van het beleid. Hoewel ik denk dat dat geweldig zou zijn. Ik vertel jullie dit verhaal omdat Archie Cochrane zijn hele leven vocht tegen een vreselijke aandoening. Hij besefte dat het mensen verzwakt en samenlevingen ondermijnt. Hij had er een naam voor: het godcomplex. Ik kan de symptomen van het godcomplex heel, heel gemakkelijk beschrijven. De symptomen van het complex zijn: het maakt niet uit hoe ingewikkeld het probleem is, je hebt een absoluut overweldigend geloof dat je onfeilbaar juist bent in je oplossing.

Archie was een arts. Hij ging met veel artsen om. Veel artsen lijden aan het godcomplex. Ik ben een econoom, ik ben geen dokter maar het godcomplex is ook alomtegenwoordig bij mijn collega-economen. Ik zie het in onze bedrijfsleiders. Ik zie het in de politici waar we voor stemmen - mensen die, in een ongelooflijk gecompliceerde wereld, toch absoluut overtuigd zijn dat ze begrijpen op welke manier de wereld werkt. Met miljarden mensen en nog veel meer te verwachten, is de wereld gewoon veel te complex om op die manier begrepen te worden.

Laat ik jullie een voorbeeld geven. Stel jullie even voor dat in plaats van Tim Harford, Hans Rosling hier voor jullie staat met een presentatie van zijn grafieken. Je kent Hans: de Mick Jagger van TED. (Gelach) Hij zou jullie verbazingwekkende statistieken en verbazingwekkende animaties laten zien. Briljant en geweldig werk! De typische Hans Rosling-grafiek: denk even na, niet over wat het laat zien, maar over wat het weglaat. Hij zal je het bbp per hoofd van de bevolking laten zien, bevolking, levensduur, dat is het zo'n beetje. Dus drie soorten gegevens voor elk land - drie soorten gegevens. Drie soorten gegevens stelt niets voor. Ik bedoel, kijk eens naar deze grafiek.

Hij werd gemaakt door de natuurkundige Cesar Hidalgo. Cesar is verbonden aan het MIT. Je zult er geen woord van begrijpen. Dit is hoe hij eruit ziet. Cesar heeft de database van meer dan 5000 verschillende producten doorgeploegd met technieken zoals netwerkanalyse om de database te ondervragen en grafieken te maken van de relaties tussen de verschillende producten. Het is prachtig, prachtig werk. Hij toont al die onderlinge verbindingen, al die onderlinge relaties. Ik denk dat dit van groot nut zal zijn om de groei van economieën te begrijpen. Briljant werk. Cesar en ik probeerden een stuk voor het New York Times Magazine te schrijven om uit te leggen hoe dit werkt. Wat we geleerd hebben, is dat Cesar's werk veel te goed is om uit te leggen in het New York Times magazine.

5000 producten - dat is nog steeds niets. 5000 producten - Stel je voor dat elke productcategorie in Cesar Hidalgo’s gegevens geteld wordt. Reken één seconde per productcategorie. Tijdens de duur van deze zitting, zou je ze alle 5000 geteld hebben. Stel je voor dat je hetzelfde doet voor elk ander type product te koop in Walmart. Er zijn er 100.000. Het zou je de hele dag kosten. Stel je nu eens voor dat je elk verschillend specifiek product en dienst telt, te koop in een grote economie zoals Tokio, Londen of New York. Het is nog moeilijker in Edinburgh want je moet alle whisky en kilts tellen. Als je ieder product en service, aangeboden in New York zou willen tellen - kom je aan 10 miljard - het zou je 317 jaar kosten. Zo complex is de door ons gecreëerde economie. En ik tel gewoon broodroosters hier. Ik probeer niet om het Midden-Oostenprobleem op te lossen. De complexiteit hier is ongelooflijk. Een stukje van de context: de maatschappij waarin onze hersenen geëvolueerd zijn, had ongeveer 300 producten en diensten. Het duurde vijf minuten om ze te tellen.

Dit is de complexiteit van de wereld die ons omringt. Dit is misschien de reden waarom we het godcomplex zo aantrekkelijk vinden. We hebben de neiging ons terug te trekken en te zeggen: "We kunnen een beeld schetsen, we kunnen een aantal grafieken publiceren, we begrijpen het, we begrijpen hoe dit werkt." En dat doen we niet. We begrijpen het nooit. Ik probeer hier geen nihilistische boodschap te brengen. Ik probeer niet te zeggen dat we geen ingewikkelde problemen in een gecompliceerde wereld kunnen oplossen. We kunnen dat duidelijk wel. Maar de manier waarop we ze oplossen, is met nederigheid - door het godcomplex te verlaten en daadwerkelijk een probleemoplossende techniek te gebruiken die werkt. En we hebben een probleemoplossende techniek die werkt. Laat mij een succesvol complex systeem zien en ik zal jullie een systeem laten zien dat zich heeft ontwikkeld door middel van vallen en opstaan.

Hier is een voorbeeld. Deze baby werd geproduceerd door middel van vallen en opstaan. Ik realiseer me dat het een dubbelzinnige verklaring is. Misschien moet ik het verhelderen. Deze baby is een menselijk lichaam: het is geëvolueerd. Wat is evolutie? Variatie en selectie over miljoenen jaren, variatie en selectie - vallen en opstaan, vallen en opstaan. Het zijn niet alleen biologische systemen die wonderen produceren door middel van vallen en opstaan. Je kan het ook gebruiken in een industriële context.

Veronderstel dat je wasmiddel wilt maken. Laten we zeggen dat je Unilever bent en je wilt wasmiddel maken in een fabriek in de buurt van Liverpool. Hoe doe je dat? Je hebt een geweldig grote bak vol met vloeibaar wasmiddel. Je pompt het onder hoge druk door een mondstuk. Je maakt een spray van detergent. Als de spray opdroogt, verandert hij in poeder dat op de vloer valt. Je schept het op en doet het in kartonnen dozen. Je verkoopt het in een supermarkt. Je maakt heel veel winst. Hoe ontwerp je dat mondstuk? Dat blijkt van groot belang. Als je het godcomplex onderschrijft, dan acht je jezelf een beetje god. Je denkt dat je een wiskundige bent of een fysicus - iemand die de dynamiek van deze vloeistof begrijpt. Hij zal, of zij zal het optimale ontwerp van het mondstuk berekenen. Unilever deed dit en het werkte niet - te ingewikkeld. Ook dit probleem is te ingewikkeld.

Maar de geneticus professor Steve Jones beschrijft hoe Unilever wel degelijk dit probleem oploste - met vallen en opstaan, variatie en selectie. Je neemt een mondstuk en je creëert er 10 willekeurige variaties op. Je probeert ze alle 10 uit en houdt diegene die het beste werkt. Je maakt 10 variaties op die ene. Je probeert ze alle 10 uit en je houdt diegene die het beste werkt. Je probeert 10 variaties uit op die ene. Je snapt hoe dit werkt, juist. Na 45 generaties, heb je een ongelooflijk mondstuk. Het lijkt een beetje op een schaakstuk - functioneert absoluut fantastisch. We hebben geen idee waarom het werkt, geen enkel idee. Het moment dat je afstand doet van het godcomplex en gewoon een heleboel dingen uitprobeert; een systematische manier bedenkt om te bepalen wat werkt en wat niet. Dan kan je het probleem oplossen.

Dit proces van vallen en opstaan is in succesvolle instellingen veel gewoner dan wij willen erkennen. We hebben veel gehoord over hoe economieën functioneren. De Amerikaanse economie is nog steeds 's werelds grootste economie. Hoe werd ze 's werelds grootste economie? Ik kan je allerlei feiten en cijfers geven over de Amerikaanse economie, maar ik denk dat het meest opvallende dit is: elk jaar verdwijnt 10 procent van de Amerikaanse bedrijven Dat is hoog percentage mislukkingen. Veel hoger dan het percentage mislukkingen bij de Amerikanen. Amerikanen verdwijnen niet aan een snelheid van 10 procent per jaar. Die leidt tot de conclusie dat Amerikaanse bedrijven sneller mislukken dan de Amerikanen, en dat daardoor de Amerikaanse bedrijven sneller evolueren dan de Amerikanen. Uiteindelijk zullen ze zich ontwikkeld hebben tot zo'n hoge perfectie dat ze van ons hun huisdieren zullen maken - (Gelach) als ze dat al niet gedaan hebben. Dat vraag ik me soms af. Maar het is dit proces van vallen en opstaan dat de grote divergentie verklaart. De ongelooflijke prestaties van de westerse economieën kwamen er niet dankzij een slim persoon aan de leiding maar door het proces van vallen en opstaan.

De laatste paar maanden heb ik constant hierop gehamerd. Mensen zeggen soms tegen mij: "Nou Tim, het is toch overduidelijk. Uiteraard is vallen en opstaan erg belangrijk. Uiteraard is experimenteren erg belangrijk. Waarom blijf je deze voor de hand liggende boodschap brengen?"

Dus ik zeg: oké, prima. Je denkt dat het voor de hand ligt? Ik zal toegeven dat het voor de hand ligt als scholen beginnen met kinderen te leren dat er ook problemen zijn zonder een juist antwoord. Stop met hen vragenlijsten te geven waarvan elke vraag ook een antwoord heeft. En dat er een autoriteitsfiguur bestaat die alle antwoorden weet. En dat je lui of dom bent als je het antwoord niet kunt vinden. Als scholen stoppen met dat uit te dragen, zal ik toegeven dat het duidelijk is dat vallen en opstaan een goede zaak is. Wanneer een politicus opstaat en campagne voert voor zijn partij en zegt: "Ik wil ons gezondheidsysteem hervormen. Ik wil een oplossing voor ons onderwijs. Ik heb geen idee hoe ik dat moet doen. Ik heb wel enkele ideeën. We gaan ze testen. Ze zullen waarschijnlijk allemaal mislukken. Dan zullen we een aantal andere ideeën testen. Tot we één vinden die werkt. Daarop bouwen we verder. De ideeën die niet werken, laten we vallen." Wanneer een politicus campagne voert op die basis en nog belangrijker, wanneer de kiezers zoals jij en ik bereid zijn om te stemmen voor dat soort politicus, dan zal ik toegeven dat het duidelijk is dat vallen en opstaan werkt, en dat - dank je.

(Applaus)

Tot dan, tot dan zal ik blijven hameren op vallen en opstaan en waarom we moeten afstappen van het godcomplex. Omdat het zo moeilijk is om onze eigen feilbaarheid toe te geven. Het is zo ongemakkelijk. Archie Cochrane begreep dit als geen ander. Hij deed een proef vele jaren na de Tweede Wereldoorlog. Hij wilde een vraag uittesten: waar kunnen patiënten best herstellen van hartaanvallen? Moeten zij herstellen in een gespecialiseerde hartafdeling in het ziekenhuis, of thuis? Alle hartspecialisten probeerden hem te stoppen. Ze leden in hoge mate aan het godcomplex. Voor hen stond het vast dat hun ziekenhuizen de juiste plek waren voor patiënten. Ze wisten dat het zeer onethisch was een experiment of studie te doen.

Toch slaagde Archie erin toestemming te krijgen voor zijn studie. Hij voerde ze uit. Nadat de studie een tijdje bezig was, verzamelde hij al zijn collega's rond zijn tafel, en hij zei: “Nou, heren, we hebben een aantal voorlopige resultaten. Ze zijn niet statistisch significant. Maar we hebben iets. Het blijkt dat jullie gelijk hebben en dat ik verkeerd ben. Het is gevaarlijk voor patiënten om thuis te herstellen van een hartaanval. Ze moeten opgenomen worden in het ziekenhuis." Er ontstaat tumult en al de artsen beginnen op de tafel te bonzen en zeggen: "We hebben altijd gezegd dat je immoreel was, Archie. je doodt mensen met je klinische studies. Je moet ze nu afsluiten. Sluit ze onmiddellijk af." Iedereen praat door elkaar. Archie wacht tot het lawaai uitsterft. Dan zegt hij: "Nou dat is heel interessant, heren. Toen ik jullie de tabel van de resultaten gaf, ruilde ik twee kolommen van plaats. Het blijkt dat opname in het ziekenhuis mensen doodt en dat ze beter af zijn thuis. Willen jullie nog steeds de studie afsluiten of moeten we wachten tot we degelijke resultaten hebben?" Toen werd het muisstil in de zaal.

Cochrane deed dat soort dingen. De reden dat hij dat soort dingen deed, is omdat hij begreep dat het zoveel beter voelt om daar te staan en te zeggen: "Hier in mijn eigen kleine wereld ben ik een god, ik begrijp alles. Ik wil niet dat mijn mening uitgedaagd wordt. Ik wil niet dat mijn conclusies getest worden." Het voelt veel comfortabeler aan de wet gewoon vast te leggen. Cochrane begreep dat het uitdagen van onzekerheid en feilbaarheid, pijn doet. Soms is het nodig dat je wakker geschud wordt. Ik beweer niet dat dit gemakkelijk is. Het is niet gemakkelijk. Het is ongelooflijk pijnlijk.

Sinds ik begon te praten over dit onderwerp en het onderzoeken van dit onderwerp word ik echt achtervolgd door iets wat een Japanse wiskundige ooit zei over het onderwerp. Kort na de oorlog, ontwikkelde een jonge man, Yutaka Taniyama, dit fantastische vermoeden: het Taniyama-Shimura vermoeden. Het bleek absoluut bruikbaar om vele tientallen jaren later de laatste stelling van Fermat te bewijzen. Sterker nog, het blijkt dat het gelijk staat aan het bewijzen van de laatste stelling van Fermat. Bewijs je er een, dan bewijs je ook de andere. Maar het bleef altijd een vermoeden. Taniyama probeerde en probeerde en probeerde en hij kon niet bewijzen dat het waar was. Kort voor zijn 30e verjaardag in 1958, pleegde Yutaka Taniyama zelfmoord. Zijn vriend, Goro Shimura - die met hem samenwerkte aan de berekeningen - reflecteerde vele tientallen jaren later over het leven van Taniyama. Hij zei: "Hij was geen erg zorgvuldig persoon als wiskundige. Hij maakte veel fouten. Maar hij maakte fouten in de goede richting. Ik probeerde hem te evenaren, maar ik realiseerde me dat het erg moeilijk is om goede fouten te maken."

Dank je.

(Applaus)