Steven Pinker over de mythe van geweld

Beelden als deze, van het concentratiekamp Auschwitz, zijn in ons bewustzijn gegrift tijdens de 20e eeuw en hebben ons een nieuwe kijk gegeven op wie we zijn, waar we vandaan komen en de tijd waarin we leven. Tijdens de 20e eeuw zijn we getuige geweest van de gruweldaden van Stalin, Hitler, Mao, Pol Pot, Rwanda en andere genocides, en ook al is de 21e eeuw pas zeven jaar oud, zijn we alweer getuige geweest van onophoudende genocide in Darfur en de dagelijkse verschrikkingen in Irak. Dit heeft geleid tot een algemeen begrip van onze situatie, namelijk dat de moderne tijd ons vreselijk geweld heeft gebracht en dat de oorspronkelijke mens in harmonie leefde,

waarvan we tot onze schrik zijn verwijderd. Hier is een voorbeeld van een opiniestuk op Thanksgiving in de Boston Globe een paar jaar geleden waarin de schrijver schreef: "Het Indianenleven was moeilijk maar er waren geen werkeloosheidsproblemen, de samenleving harmonieus, middelenmisbruik onbekend, misdaad bestond nauwelijks, de enige oorlogen waren tussen stammen waren vooral ritueel en resulteerden zelden in een willekeurige of algehele slachting". Afijn, jullie kennen deze mooipraterij. We leren het onze kinderen, we horen het op t.v. en lezen het in verhalen. De oorspronkelijke titel van deze sessie was: "Alles Wat Je Weet Is Fout", en ik ga bewijzen leveren dat dit specifieke deel van ons algemene weten fout is: dat onze voorouders in feite veel gewelddadiger waren dan wij, dat geweld aan het afnemen is sinds lange tijd, en dat we nu wellicht in de meest vreedzame tijd leven sinds het menselijk ontstaan.

Nu, in het decennium van Darfur en Irak, lijkt een stelling als deze misschien iets als tussen hallucinatoir en obsceen. Maar ik ga proberen u te overtuigen dat dat het juiste beeld is. De afname van geweld is een fractaal fenomeen. Je kunt het door de millennia, de eeuwen, de decennia en door de jaren zien, maar er lijkt wel een keerpunt te zijn geweest aan het begin van de Eeuw van de Rede in de 16e eeuw. Men ziet het over de hele wereld, hoewel niet homogeen. Het is vooral duidelijk in het westen, beginnend bij Engeland en Nederland rond de tijd van de Verlichting.

Laat me u meenemen op een reis door verschillende krachtige tientallen -- van millenniumschaal tot jaarschaal -- om u hiervan te overtuigen. Tot 10.000 jaar terug, leefden alle mensen als jager-verzamelaars, zonder vaste verblijfplaats of bestuur. En dit is de toestand waarvan algemeen gedacht wordt dat er fundamentele harmonie heerste. Maar de archeoloog Lawrence Keeley, die naar de hoeveelheid ongevallen keek onder de jager-verzamelaars -- wat onze beste bron is van bewijs over deze levenswijze -- laat een heel andere conclusie zien.

Hier is een grafiek die hij heeft samengesteld waaruit het percentage 'mannelijke doden door oorlog' blijkt in een aantal fouragerende of jager-verzamelaars samenlevingen. De rode staven corresponderen met de mogelijkheid dat een man zal sterven door de hand van een andere man, in tegenstelling tot natuurlijke oorzaken, in verscheidene fouragerende samenlevingen in de Hooglanden van Nieuw Guinea en het Amazone Regenwoud. En het bereikt een aantal van een kans van bijna 60 procent dat een man zal sterven door de hand van een andere man tot, in het geval van de Gebusi, een luttele kans van 15 procent. De kleine blauwe staaf in de linker- onderhoek zet zich af tegen de corresponderende statistiek van de V.S. en Europa in de 20e eeuw, en behelst alle sterfgevallen van beide Wereldoorlogen. Als het dodental in stammenoorlogen zou prevaleren tijdens de 20e eeuw, zouden er twee miljard doden zijn in plaats van 100 miljoen.

Op de millenniumschaal kunnen we ook kijken naar de levenswijze van vroege beschavingen zoals beschreven in de bijbel. In deze veronderstelde bron van onze morele waarden kan men beschrijvingen lezen van wat verwacht werd tijdens oorlog, zoals het volgende uit Numeri 31: "En zij trokken ten strijde, tegen Midjan, zoals de Here Mozes geboden had en doodden alle mannen. En Mozes zeide tot hen: 'Hebt gij alle vrouwen laten leven? Nu dan, doodt al wat onder de jeugdigen van het mannelijk geslacht is en alle vrouwen die gemeenschap met een man hebben gehad, maar alle jeugdigen onder de vrouwen, die geen gemeenschap met een man hebben gehad, zult gij voor u laten leven.'" Met andere woorden: dood de mannen en kinderen, maar de maagden mag je in leven houden, zodat je hen kunt verkrachten. U kunt vier of vijf passages in de bijbel vinden met deze strekking. Ook leest men in de bijbel dat de doodstraf een geaccepteerde straf was voor misdaden als homoseksualiteit, overspel, godslastering, afgoderij, het tegenspreken van je ouders -- (Gelach) -- en stokken oppakken op Sabbat. Laten we de zoomlens een niveau dichterbij klikken en naar de eeuwenschaal kijken. Hoewel we geen statistieken hebben voor oorlogen vanaf de Middeleeuwen tot moderne tijden, weten we het van conventionele geschiedenis; het bewijs was er al die tijd dat er een vermindering was in sociaal gesanctioneerde vormen van geweld.

Bijvoorbeeld, elke sociale geschiedenis onthult dat verminking en martelen routine waren in misdaadstraffen. Het soort overtreding wat nu een boete oplevert, zou in die dagen resulteren in het afsnijden van je tong, het afsnijden van je oren, met blindheid worden geslagen, een hand die wordt afgehakt, enzovoort. Er waren talloze ingenieuze vormen van sadistische doodstraffen: de brandstapel, van de ingewanden ontdoen, radbraken, gevierendeeld worden door paarden, enzovoort. De doodstraf was een straf voor een veelheid aan niet-gewelddadige misdaden: kritiek hebben op de koning, brood stelen. Slavernij was natuurlijk een uitgelezen arbeidsbeparende methode, en wreedheid was een populaire vorm van vermaak. Een sprekend voorbeeld was het verbranden van katten: een kat werd op een toneel gehesen en neergelaten in een vuur, en de kijkers gilden van het lachen terwijl de kat, jankend van pijn, levend verbrandde.

Wat te zeggen van één-op-één moord? Daarvan zijn goede statistieken, want vele gemeenschappen registreerden doodsoorzaken. De criminoloog Manuel Eisner doorzocht alle historische data van Europa naar moordaantallen in elk dorp, gehucht, stad en gewest die hij kon vinden, en hij vulde het aan met nationale data vanaf dat landen statistieken gingen bijhouden. Hij zette het uit op een logarithmische schaal, vanaf 100 doden per 100.000 mensen per jaar, wat ongeveer het aantal moorden was in de Middeleeuwen. En het cijfer keldert naar beneden tot minder dan één moord per 100.000 mensen per jaar in zeven of acht Europese landen. Dan is er een kleine toename in de jaren '60. De mensen die zeiden dat rock 'n roll zou leiden tot verval van morele waarden raakten een kern van waarheid. Maar er was een twee keer zo grote afname van moorden vanaf de Middeleeuwen tot heden. De knik verscheen begin 16e eeuw.

Laten we inzoemen op de decenniumschaal. Volgens non-gouvernementele organisaties die zulke statistieken bijhouden in Europa en Amerika sinds 1945, is er een scherpe daling in oorlogen tussen staten, in dodelijke rassenrellen of pogroms en in militaire coups, zelfs in Zuid-Amerika. Wereldwijd is er een scherpe daling van doden door oorlogen tussen staten. De gele staven laten het aantal doden per oorlog per jaar zien van 1950 tot heden. Zoals u ziet, daalt het dodental van 65.000 doden per conflict per jaar in 1950, tot minder dan 2000 doden per conflict per jaar in dit decennium. Hoe gruwelijk dit ook is. Zelfs op de jaarschaal kan men de afname van geweld zien. Sinds het einde van de Koude Oorlog zijn er minder burgeroorlogen, minder genociden -- een daling van 90 procent sinds na-oorlogse pieken -- en zelfs een omkering van de 60er jaren opleving in moord en geweld. Dit is van de FBI gestandaardiseerde misdaadstatistieken: u kunt zien dat de mate van geweld in de 50er en 60er jaren tamelijk laag was, toen vloog het omhoog voor een aantal decennia en begon dan aan een steile daling begin negentiger jaren, zodat het terug zakte tot bijna het niveau van de zestiger jaren. President Clinton, als u hier bent, dank u. (Gelach)

Dus is de vraag waarom zoveel mensen verkeerd denken over zoiets belangrijks? Ik denk dat er verscheidene redenen zijn. Eén daarvan is dat we betere verslaglegging hebben: de journalistiek is een betere verslaglegger van oorlogen in de wereld dan de 16e eeuwse monniken waren. Er is een cognitieve illusie: wij cognitief psychologen weten dat hoe makkelijker men zich een bepaald voorval kan herinneren, hoe hoger de kans is dat men zich ermee verbindt. Dingen die we in de krant lezen met walgelijke beelden erbij zetten zich vaster in het geheugen dan verslagen van grotere aantallen mensen die aan ouderdom in bed sterven. Er zijn krachtenvelden in opinie- en lobbypraktijken: niemand trekt observeerders, advocaten en donoren door te zeggen dat "dingen gewoon beter en beter lijken te worden." (Gelach)

Er is schuldgevoel over hoe we autochtone volken behandelden in het moderne intellectuele leven, en onwil te onderkennen dat er ook maar iets goed kan zijn aan de westerse cultuur. En natuurlijk, onze veranderde waarden kunnen sneller gaan dan onze gedragsverandering. Eén van de redenen dat geweld minder werd is dat men de slachtingen en het geweld beu was. Een proces dat door lijkt te zetten, maar als het gedrag overtroffen wordt door de normen zien de dingen er meer barbaars uit dan het geval is gemeten naar historische standaarden. Nu worden we opgeschrikt -- en terecht -- als er een paar moordenaars geëxecuteerd worden met dodelijke injecties in Texas, na een 15 jaar lang durend proces. We bedenken niet dat een paar honderd jaar geleden, ze misschien op de brandstapel terecht kwamen voor het bekritiseren van de koning na een proces van slechts 10 minuten -- en inderdaad werd dat steeds weer gedaan. Nu zien we de doodstraf als bewijs van hoe laag ons gedrag kan zinken, in plaats van hoe hoog onze normen zijn gestegen.

Dus, waarom is geweld afgenomen? Niemand weet het, maar ik heb vier verklaringen gelezen waarin, denk ik, allemaal een kern van waarheid zit. De eerste: misschien had Thomas Hobbes gelijk. Hij beweerde dat het leven in natuurlijke staat "solitair, arm, gemeen, bruut en kort" was. Niet omdat, zo beargumenteerde hij, de mens fundamenteel bloeddorstig is, of een agressief instinct of territoriale motieven heeft, maar vanwege de logica van anarchie. In staat van anarchie ligt de constante verleiding je buren bij voorbaat te overvallen, voordat zij jou overvallen. Onlangs maakte Thomas Schelling de vergelijking met een huiseigenaar die gerommel hoort in de kelder. Als goed Amerikaan heeft hij een pistool in de nachtstand, trekt zijn geweer en gaat naar beneden. Dan ziet hij een inbreker, met een geweer in zijn hand. Allebei denken ze, "Ik wil die vent niet vermoorden, maar hij doet dat dadelijk met mij. Ik zal hem maar doodschieten voor hij mij doodschiet, vooral omdat, ook al wil hij mij niet vermoorden, hij waarschijnlijk bang is dat ik hem vermoord voordat hij mij vermoordt". Enzovoort. Jager-verzamelaars doorlopen deze gedachtengang en vallen hun buren aan uit angst eerst door hen aangevallen te worden.

Een manier met dit probleem om te gaan is afschrikking: je valt niet eerst aan, maar je hebt een algemeen bekend beleid dat je brute wraak zal nemen als je wordt aangevallen. Het enige is dat dit beleid als bluf gezien kan worden, dus alleen werkt als het geloofwaardig is. Daarvoor moet je alle beledigingen wreken en alle rekeningen vereffenen, wat leidt tot bloedige vendetta's. Het leven wordt een episode van de Soprano's. Hobbes' oplossing, de "Leviathan", was dat als de autoriteit voor gelegitimeerd gebruik van geweld was gebed in een enkele democratische agentschap -- een leviathan -- dan zou zo'n staat de verleiding van aanvallen kunnen verminderen, omdat elke vorm van agressie bestraft wordt, zodat de winst nul zou zijn. Het zou de verleiding wegnemen om bij voorbaat aan te vallen uit angst aangevallen te worden. En het neemt de noodzaak weg van vergelding van minimale provocatie om je afschrikmiddel geloofwaardig te maken. Waardoor het zou leiden tot een bepaalde mate van vrede. Eisner, de man die de moordgetallen in kaart bracht, niet zichtbaar op de eerdere dia -- beargumenteerde dat het tijdstip van afname van moord in Europa samenviel met het opkomen van gecentraliseerde staten. Dat is een ondersteuning voor de leviathan-theorie. Wat het ook ondersteunt, is het feit dat we heden erupties van geweld zien in gebieden van anarchie: in falende staten, ineengestorte rijken, grensgebieden, maffia's, straatbendes enzovoort.

De tweede verklaring is dat in vele periodes en plaatsen een wijdverbreid sentiment heerst dat leven goedkoop is. In vroegere tijden, toen lijden en vroege dood gebruikelijk waren in je eigen leven, had men minder moeite dit bij anderen te veroorzaken. Nu technologie en economische efficiëntie het leven verlengen en plezieriger maken, kent men alle leven een hogere waarde toe. Dit was een argument van de politicoloog James Payne.

Een derde verklaring behelst het concept van een "non-zero sum game" en is uitgewerkt in het boek Non-Zero door de journalist Robert Wright. Wright wijst erop dat in bepaalde situaties samenwerking, inclusief geweldloosheid, beide partijen bevoordeeld in een interactie. Zoals gewin bij handel als twee partijen hun winsten verhandelen en er beide voordeel aan hebben, of als twee partijen hun wapens neerleggen en de zogenaamde vredesdividend verdelen wat resulteert in niet steeds te hoeven vechten. Wright betoogt dat technologie het aantal verhoogd heeft van positive-sum games waar mensen in verwikkeld raken door het toestaan van handel in goederen, diensten en ideeën over grotere afstanden en onder grotere groepen mensen. Het resultaat is dat andere mensen levend meer waard zijn dan dood, en geweld daalt om egoïstische redenen. Zoals Wright stelt, "Onder de vele redenen waarom ik vind dat we de Japanners niet moeten bombarderen is de reden dat ze mijn mini-bus hebben gebouwd." (Gelach)

De vierde verklaring is gevat in de titel van een boek getiteld 'The Expanding Circle', door de filosoof Peter Singer, die betoogt dat evolutie de mens heeft behept met een gevoel voor empathie: het vermogen de belangen van anderen gelijkwaardig aan de onze te zien. Helaas, standaard passen we dit alleen toe bij een kleine kring vrienden en familie. Mensen buiten die kring worden behandeld als sub-humaan, en kunnen straffeloos worden geëxploiteerd. Maar door de geschiedenis heen is de kring uitgebreid. Men ziet haar zich -- in historisch perspectief -- uitbreiden van het dorp naar de clan, naar de stam, naar de natie, naar andere rassen, naar beide seksen en, met Singers eigen argumenten, als iets dat we uit moeten breiden naar andere wezens met gevoel en bewustzijn. De vraag is, als dit is gebeurd, wat heeft die uitbreiding veroorzaakt?

Er zijn een aantal mogelijkheden. Het toenemen van kringen van wederkerigheid in de zin die Robert Wright voorstaat. De logica van de gouden regel: hoe meer je denkt aan en omgaat met andere mensen, hoe meer je je realiseert dat het onhoudbaar is jouw belangen boven die van anderen te stellen, ten minste niet als je wilt dat ze naar je luisteren. Je kunt niet zeggen dat mijn belangen specialer zijn dan de jouwe, evenmin als ik kan zeggen dat de specifieke plek waar ik op sta een uniek deel van het universum is omdat ik er toevallig op sta, op dit moment. Het kan ook aangedreven worden door kosmopolitisme: geschiedenissen, journalisme, memoires en realistische fictie en reizen en geletterdheid, waardoor je jezelf kunt projecteren op de levens van andere mensen die je voorheen wellicht als sub-humaan behandelde, en ook het je realizeren van de toevalligheid van je eigen omstandigheden in het leven; in de zin van dat een ieder "voor het geluk gaat".

Wat de oorzaken ook moge zijn, de afname van geweld heeft diepgaande implicaties. Het dwingt ons niet alleen te vragen "Waarom is er oorlog?" maar ook "Waarom is er vrede?" Niet alleen "Wat doen we verkeerd?" maar ook "Wat hebben we goed gedaan?" Omdat we iets goed hebben gedaan, zou het goed zijn erachter te komen wat dat is. Dank u wel. (Applaus)

Chris Anderson: Een prachtig verhaal. Ik denk dat veel mensen hier zouden zeggen dat die uitbreiding van -- dat waar je het over had, waar Peter Singer het over heeft, ook gedreven wordt door technologie, door de grotere zichtbaarheid van de ander, en het gevoel dat de wereld daardoor kleiner wordt. Ik bedoel, zit daar ook wat in?

Steven Pinker: Heel veel. Het zou beide passen in de theorie van Wright, dat dat ons de voordelen van samenwerking geeft in grotere en grotere kringen. Maar ook, ik denk dat het helpt je voor te stellen hoe het is om iemand anders te zijn. Als je leest over de vreselijke martelingen die gewoon waren in de Middeleeuwen denk je, "hoe konden ze dat doen, hoe kon het dat ze zich niet verplaatsten in de persoon die ze van zijn ingewanden ontdeden?" Duidelijk was het wat hen betreft maar een buitenaards wezen dat geen gevoel heeft dat lijkt op dat van henzelf. Alles wat het makkelijker maakt je voor te stellen van plaats te ruilen met iemand anders, zal je morele overwegingen naar die andere persoon verhogen.

CA: Steve, ik zou het prachtig vinden als elke nieuwsmedia-eigenaar dit verhaal ergens volgend jaar hoort. Het is erg belangrijk. Heel hartelijk dank.

SP: Graag gedaan.