Shirin Neshat: Kunst in ballingschap

Het verhaal dat ik vandaag met jullie wil delen, is mijn uitdaging als Iraanse kunstenares, als Iraanse vrouwelijke kunstenares, als Iraanse vrouwelijke artieste in ballingschap. Het heeft voor- en nadelen. Aan de donkere kant: mensen als ik ontsnappen niet aan de politiek. Elke Iraanse artiest is op één of andere manier politiek. De politiek heeft ons leven gedefinieerd. Als je in Iran woont, heb je te maken met censuur, intimidatie, arrestatie, foltering -- en soms terechtstelling. Als je erbuiten woont, zoals ik, heb je te maken met het leven in ballingschap -- de pijn van het verlangen en de scheiding van je dierbaren en je familie. Daarom vinden we de morele, emotionele, psychologische en politieke ruimte niet om afstand te nemen van de realiteit van maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Vreemd genoeg bevindt een kunstenaar als ik zich in de positie waarbij ik de stem, de woordvoerder van mijn volk ben, zelfs al heb ik in realiteit geen toegang tot mijn land. Mensen zoals ik voeren twee gevechten tegelijk, op verschillende slagvelden. We staan kritisch ten opzichte van het Westen, van de perceptie van het Westen over onze identiteit -- het imago dat over ons is geconstrueerd, over onze vrouwen, over onze politiek, over onze godsdienst. We zijn daar om trots te zijn en aan te dringen op respect. Tegelijk voeren we een ander gevecht. Dat is ons regime, onze regering, onze afschuwelijke regering, heeft elke misdaad begaan om aan de macht te blijven. Onze kunstenaars zijn in gevaar. We bevinden ons in een gevaarlijke positie. We vormen een bedreiging voor de orde van de regering.

Ironisch genoeg heeft deze situatie ons allemaal kracht gegeven, want we worden, als kunstenaars allemaal beschouwd als centrale figuren voor het culturele, politieke en sociale discours in Iran. We zijn er om te inspireren, te provoceren, te mobiliseren, om onze mensen hoop te bieden. We zijn de verslaggevers van onze mensen, en zijn communicatoren met de buitenwereld. Kunst is ons wapen. Cultuur is een vorm van verzet. Soms benijd ik de westerse kunstenaars om hun vrijheid van expressie -- om het feit dat ze afstand kunnen nemen van de politieke kwestie -- om het feit dat ze maar één publiek bedienen, vooral de westerse cultuur. Maar ik maak me ook zorgen over het Westen, want in dit land, in deze westerse wereld van ons, dreigt cultuur vaak een vorm van ontspanning te worden. Onze mensen zijn afhankelijk van onze kunstenaars. Cultuur gaat verder dan communicatie.

Mijn pad als kunstenaar begon op een heel erg persoonlijke plek. Ik ben niet begonnen met maatschappelijke commentaar te geven op mijn land. Het eerste beeld dat je hier ziet, is toen ik voor het eerst terugkeerde uit Iran, nadat ik er goed 12 jaar van gescheiden was geweest. Het was na de Islamitische Revolutie van 1979. Terwijl ik weg was uit Iran, was de Islamitische Revolutie over Iran gekomen en had ze het hele land omgevormd van een Perzische naar een Islamitische cultuur. Ik kwam vooral om met mijn familie te worden herenigd en om in zekere zin terug aan te knopen bij mijn plaats in de maatschappij. Maar in plaats daarvan, trof ik een land aan dat volledig ideologisch was en dat ik niet meer herkende. Ik raakte geïnteresseerd en kreeg te maken met mijn eigen persoonlijke dilemma's en vragen. Ik dook in de studie van de Islamitische Revolutie -- hoe die, inderdaad, een ongelooflijke transformatie betekende voor het leven van de Iraanse vrouw. Ik vond het onderwerp "de Iraanse vrouw" immens interessant. De vrouwen van Iran leken, historisch gezien, de politieke transformatie te incarneren. Dus door een vrouw te bestuderen, kan je de structuur en de ideologie van het land lezen.

Ik maakte een groep werken die tegelijk mijn persoonlijke levenskwesties naar voren brengen en mijn werk toch ook naar een breder discours leidden -- het onderwerp 'martelaarschap', de kwestie van diegenen die vrijwillig op het kruispunt staan tussen liefde voor God, geloof, maar ook geweld en misdaad en wreedheid. Dat werd ongelooflijk belangrijk voor mij. Toch had ik er een ongewoon standpunt over. Ik was een outsider die naar Iran was teruggekeerd om mijn plek te vinden, maar ik was slecht geplaatst om kritisch te staan tegenover de regering of de ideologie van de islamitische Revolutie. Dit veranderde langzaam, naarmate ik mijn stem vond en dingen ontdekte waarvan ik niet wist dat ik ze zou ontdekken. Mijn kunst werd dus een beetje kritischer. Mijn mes werd een beetje scherper. Ik kwam in een leven in ballingschap terecht. Ik ben een nomade-kunstenaar. Ik werk in Marokko, in Turkije, in Mexico. Ik ga overal en doe alsof het Iran is.

Vandaag maak ik films. Vorig jaar werkte ik een film af getiteld "Vrouwen zonder mannen". "Vrouwen zonder mannen" keert terug naar de geschiedenis, maar een ander deel van onze Iraanse geschiedenis. Het gaat terug naar 1953 toen de Amerikaanse CIA een coup pleegde en een democratisch verkozen leider afzette, Dr. Mossadegh. Het boek is geschreven door een Iraanse vrouw, Shahrnush Parsipur. Het is een magisch-realistische roman. Dit boek is verboden, en ze bracht vijf jaar in de gevangenis door. Ik ben geobsedeerd door dit boek, en de reden waarom ik er een film van heb gemaakt, is omdat het tegelijk gaat over de kwestie van het vrouw-zijn -- traditioneel, historisch, in Iran -- en de kwestie van vier vrouwen die allemaal op zoek zijn naar een idee van verandering, vrijheid en democratie -- terwijl het land Iran eveneens, als was het een personage, worstelde met een idee van vrijheid en democratie en onafhankelijkheid van vreemde inmenging.

Ik maakte deze film omdat ik vond dat het belangrijk is dat het de Westerlingen zou aanspreken over onze geschiedenis als land. Ieder van jullie lijkt zich Iran na de islamitische Revolutie te herinneren. Dat Iran ooit een seculiere maatschappij was, en dat we een democratie hadden, en dat die ons werd ontstolen door de Amerikaanse regering, door de Britse regering. Deze film spreekt ook het Iraanse volk aan: hij vraagt hun om terug te keren naar hun geschiedenis en zichzelf te bekijken zoals ze waren voor ze zo geïslamiseerd werden -- hoe we eruit zagen, hoe we muziek speelden, wat voor intellectueel leven we hadden. Bovenal, hoe we voor onze democratie vochten. Dit zijn een paar scènes uit mijn film. Hier zijn een paar beelden van de coup. We maakten deze film in Casablanca, en bouwden alle scènes opnieuw op.

Deze film zocht naar een evenwicht tussen een politiek verhaal en een vrouwenverhaal. Ik ben een visuele artiest en wil dus vooral kunst maken, kunst die politiek, religie, feminisme overstijgt, en een belangrijk, tijdloos, universeel kunstwerk wordt. Mijn uitdaging bestaat erin dat te doen -- hoe vertel ik een politiek verhaal als een allegorisch verhaal -- hoe ontroer ik jullie door jullie emoties, maar zet ik tegelijk jullie geesten aan het werk. Dit zijn een paar beelden en personages van de film. Hier komt de groene beweging -- de zomer van 2009, terwijl mijn film wordt uitgebracht, begint de opstand in de straten van Teheran.

Wat ongelooflijk ironisch is, is dat de periode die we weergeven in de film, de roep om democratie en sociale rechtvaardigheid, zichzelf vandaag herhaalt in Teheran. De groene beweging heeft de wereld echt geïnspireerd. Ze zorgde voor veel aandacht voor al die Iraniërs die staan voor fundamentele mensenrechten en de strijd voor democratie. Wat het meest betekenisvol was voor mij, was, eens te meer, de aanwezigheid van vrouwen. Ze zijn absoluut een inspiratie voor mij. Als tijdens de islamitische Revolutie de beelden van de geportretteerde vrouwen onderworpen waren, zonder stem, dan zagen we nu een nieuw beeld van het feminisme in de straten van Teheran -- vrouwen die opgeleid waren, vooruit dachten, niet traditioneel waren, seksueel open, zonder vrees, en bepaald feministisch. Deze vrouwen en die jonge mannen, verenigden de Iraniërs, over de hele wereld, binnen en buiten.

Toen ontdekte ik waarom ik zo geïnspireerd word door Iraanse vrouwen. Onder alle omstandigheden hebben ze de grenzen verlegd. Ze zijn de confrontatie met het gezag aangegaan. Ze hebben elke regel overtreden op de kleinste en de grootste manieren. En eens te meer hebben ze zichzelf bewezen. Ik sta hier om te zeggen dat Iraanse vrouwen een nieuwe stem hebben gevonden, en hun stem geeft me mijn stem. Het is een grote eer om een Iraanse vrouw te zijn en een Iraanse kunstenares, zelfs al kan ik voorlopig alleen vanuit het Westen opereren.

Ik dank jullie zeer hartelijk.

(Applaus)