Sam Harris: Wetenschap kan morele vraagstukken beantwoorden.

Vandaag spreek ik over de verhouding tussen wetenschap en menselijke waarden. Over het algemeen wordt aangenomen dat vragen over moraal, vragen over goed en kwaad, vragen zijn waarover de wetenschap geen mening heeft. Wetenschap kan ons helpen om krijgen wat we waarderen, maar niet kan vertellen wat we moeten waarderen. Het gevolg is dat de meeste mensen, ook hier, denken dat de wetenschap geen antwoord heeft op de belangrijkste vragen in het menselijke leven. "Wat is het waard om voor te leven?" "Wat is het waard om ervoor te sterven?" "Wat is een goed leven?"

Volgens mij is dat onderscheid tussen wetenschap en menselijke waarden een illusie. Een behoorlijk gevaarlijke illusie op dit moment in de menselijke geschiedenis. Het is vaak gezegd dat wetenschap geen basis kan geven voor menselijke waarden omdat wetenschap zich richt op feiten. Feiten en waarden lijken tot verschillende werelden te behoren. Vaak wordt aangenomen dat er geen beschrijving van de wereld beschikbaar is die ons kan vertellen hoe de wereld zou moeten zijn. Maar ik denk dat dit duidelijk niet waar is. Waarden zijn op een bepaalde manier ook feiten. Ze zijn feiten over het welzijn van bewuste wezens.

Waarom hebben we geen ethische verplichtingen ten opzichte van stenen? Waarom leven we niet mee met een steen? Omdat we denken dat stenen niet kunnen lijden. We maken ons meer zorgen maken over onze medeprimaten dan over insecten omdat we denken dat ze gevoeliger zijn voor mogelijk geluk en lijden. Het cruciale punt is dat dit een feitelijke claim is. Dit kan juist of onjuist zijn. Door een verkeerd inzicht in de verhouding tussen biologische complexiteit en de mogelijkheid van een bewuste ervaring zouden we het innerlijk leven van insecten onjuist begrijpen.

Er is geen definitie, geen enkele menselijke moraliteit en menselijke waarden die ik ooit tegen ben gekomen die niet op enig manier terug te brengen zijn tot zorgen over een bewustzijn en de mogelijke verandering daarin. Zelfs wanneer je je waarden krijgt van een religie, zelfs wanneer je denkt dat goed en kwaad uiteindelijk verband houden met een leven na de dood, zoals eeuwig geluk met God of eeuwig lijden in de hel, je maakt je nog steeds zorgen over het bewustzijn en wat daarin verandert. Beweren dat zulke veranderingen gevolgen hebben na de dood is op zichzelf al een feitelijke claim, die juist of onjuist kan zijn.

Wat betreft de voorwaarden voor een goed leven in dit leven, een mensenleven, weten we dat er een groot bereik van zulke feiten bestaat. Het is mogelijk om te leven in een staat met een falende overheid, waar wat fout kan gaan ook fout gaat, waar moeders hun kinderen niet te eten kunnen geven, waar onbekenden onmogelijk in vrede kunnen samenwerken, waar mensen zonder onderscheid vermoord worden. En we weten dat we ons binnen dit bereik voortbewegen in de richting van iets idyllischer, naar een plek waar een conferentie als deze mogelijk is.

En we weten, we weten, dat er juiste en onjuiste antwoorden zijn hoe ons in deze ruimte te gedragen. Is cholera aan drinkwater toevoegen een goed idee? Waarschijnlijk niet. Is het een goed idee om te geloven in het kwade oog, zodat, wanneer je iets slechts overkomt, je meteen de buren de schuld geeft? Waarschijnlijk niet. Er zijn waarheden te ontdekken over hoe samenlevingen tot bloei komen, of we deze waarheden begrijpen of niet. Moraal heeft een relatie met deze waarheden.

Wanneer je over waarden spreekt, spreek je dus over feiten. Onze toestand in de wereld kan op vele niveaus begrepen worden: vanuit het niveau van het menselijk DNA tot het niveau van economische systemen en politieke akkoorden. Maar wanneer we spreken over een mensenleven hebben we het natuurlijk over het menselijk brein. We weten dat ons bewustzijn van de wereld en onszelf tot stand komt in het brein,

wat er ook gebeurt na de dood. Zelfs als de zelfmoordterrorist 72 maagden krijgt in het leven na de dood, is in dit leven zijn persoonlijkheid, zijn nogal ongelukkige persoonlijkheid, het product van zijn brein. De bijdrage van cultuur is dus dat cultuur ons verandert door ons brein te veranderen. Elke culturele variatie in de manier waarop mensen zich ontwikkelen, kan dus begrepen worden in de context van de wetenschap van het verstand: neurologie, psychologie, ....

Ik bepleit dus de reductie van waarden tot feiten, feiten over bewuste ervaringen van bewuste wezens. We kunnen ons een ruimte voorstellen van mogelijke veranderingen in het bewustzijn van deze wezens. Ik beschouw dit als een moreel landschap met pieken en dalen zoals de toestand van bewuste wezens, zowel persoonlijk als collectief. Het valt op dat gelukkige momenten bestaan die we slechts zelden bereiken. Die willen we ontdekken. We noemen deze momenten het best mystiek of spiritueel. Misschien bestaan voor ons onbereikbare ervaringen vanwege de structuur van ons verstand. Een ander verstand bereikt deze ervaring misschien wel.

Laat me duidelijk vertellen wat ik niet bedoel. Ik zeg niet dat wetenschap deze ruimte in kaart kan brengen of dat wetenschappelijke antwoorden mogelijk zijn op elk mogelijk moreel vraagstuk. Ik denk niet dat op een dag een supercomputer kan vertellen of je een tweede kind moet krijgen, of we de kernfabrieken van Iran moeten bombarderen of dat je de kosten voor TED als zakelijke uitgave kan aftrekken. (gelach) Maar wanneer vragen mensenlevens beïnvloeden dan bestaat een antwoord, of wij dat kunnen vinden of niet. Dit toegeven, gewoon toegeven dat goede en foute antwoorden bestaan op de vraag hoe mensen tot bloei komen, verandert hoe we over moraliteit spreken, en verandert onze verwachtingen tegenover menselijke samenwerking in de toekomst.

Er zijn bijvoorbeeld 21 staten in de VS waar lijfstraffen in het klas toegestaan zijn. Een leraar mag een kind slaan met een houten lat. met grote blauwe plekken, blaren en zelfs open wonden tot gevolg. Honderdduizenden kinderen per jaar overkomt dit regelmatig. De locaties van deze verlichte staten zullen u niet verbazen. We hebben het niet over Connecticut.

De achterliggende gedachte voor dit gedrag is expliciet religieus. De schepper van het universum heeft zelf gezegd dat we de roede niet mogen sparen, anders verpesten we het kind. Dit staat in Spreuken 13 en 20 en, geloof ik, in 23. Stellen we dan de voor de hand liggende vraag? Is het een goed idee om kinderen bloot te stellen aan pijn, geweld en publieke vernedering om emotionele ontwikkeling en goed gedrag te stimuleren? (gelach) Kun je eraan twijfelen dat deze vraag een antwoord heeft en dat het een belangrijk antwoord is?

Velen van u kunnen opmerken dat "gelukkig leven" geen echte definitie heeft en schijnbaar altijd open staat voor herdefinitie. Dus rijst de vraag: Wat kan "gelukkig leven" objectief zijn? Vergelijk met het concept "gezond leven". Het concept "fysieke gezondheid" is niet gedefinieerd, zoals Michael Specter zojuist vertelde. Het is veranderd in de loop der jaren. Toen dit standbeeld werd gemaakt was de leeftijdsverwachting wellicht 30 jaar. Dat is nu 80 jaar in de ontwikkelde wereld. In de toekomst kunnen we met ons DNA rommelen zodat geen marathon kunnen lopen op je 200ste als een serieuze handicap wordt beschouwd. Mensen zouden geld geven wanneer je zo ongezond bent. (gelach)

Let op: het concept gezondheid is open gedefinieerd maar het is niet leeg. Het onderscheid tussen een gezond persoon en een dood persoon is zo duidelijk als elk onderscheid in de wetenschap. Bemerk ook dat vele pieken in het morele landschap bestaan. Er kunnen gelijkwaardige alternatieven zijn om te bloeien, om een samenleving zo te organiseren dat mensen zich maximaal ontwikkelen.

Waarom zou dit niet een objectieve moraliteit ondermijnen? Denk aan hoe we praten over eten. Ik zou je nooit overtuigen dat er maar één juiste voeding bestaat. Heel veel producten zijn duidelijk gezond voedsel. Toch bestaat een onderscheid tussen eten en gif. Het feit dat meerdere juiste antwoorden bestaan op de vraag "Wat is voedsel?" betekent niet dat er geen waarheden bestaan over menselijke voeding. Veel mensen maken zich zorgen dat een universele moraal noodzakelijk geen uitzonderingen aanvaardt.

Als je bijvoorbeeld niet mag liegen, mag je nooit liegen. Wanneer je een uitzondering hierop vindt, dan bestaat er geen morele waarheid. Waarom zouden we dit denken? Vergelijk met het schaakspel. Wanneer je goed wilt schaken is het principe "raak je koningin niet kwijt" heel verstandig. Maar hierop zijn uitzonderingen. Soms is je koningin opofferen een briljante zet. Soms is het zelfs de enige juiste zet. En toch is het schaakspel volledig objectief. Het feit dat er uitzonderingen zijn verandert dit niet.

Dit brengt ons bij het menselijk gedrag op het morele vlak. Beschouw het grote probleem van het vrouwelijk lichaam. Wat moet je er mee? Dit is één van de mogelijkheden. Je kan het bedekken. Het standpunt van onze intellectuele gemeenschap is, ondanks dat we dit niet leuk vinden, en dit verkeerd vinden in Boston of Palo Alto, dat het niet aan ons is om te zeggen dat de trotse afstammelingen van een eeuwenoude cultuur fout zijn door hun vrouwen en dochters te dwingen in stoffen zakken te leven? En wie zijn wij om te beweren dat het fout is om ze te slaan met staalkabels of batterijzuur in hun gezicht te gooien, wanneer ze het privilege weigeren om zo ingepakt te worden?

Of wie zijn wij om dit niet te zeggen? Wie zijn wij om te doen alsof we zo weinig weten over menselijk welzijn dat we niet kunnen oordelen over dit soort praktijken. Ik bedoel niet het vrijwillig dragen van een hoofddoek. Vrouwen moeten kunnen dragen wat ze willen. Maar wat betekent vrijwillig in een samenleving waar, wanneer een meisje verkracht wordt, de eerste impuls van haar vader vaak is haar vermoorden uit schaamte?

Laat dat feit eventjes in je brein doordringen. Je dochter wordt verkracht, en haar doden is het eerste wat je wil. Is dit misschien een hoogtepunt in de menselijke ontwikkeling?

Dit betekent niet dat wij de perfecte oplossing in onze samenleving hebben. Dit is bijvoorbeeld wat je ziet in bijna elke krantenwinkel in de ontwikkelde wereld. Toegegeven, veel mannen hebben een studie filosofie nodig om het probleem met deze prentjes te zien. (gelach) Maar wanneer we in een kritische stemming zijn, kunnen we ons afvragen: "Is dit de perfecte uitdrukking van psychologisch evenwicht tussen jeugd, schoonheid en het vrouwelijk lichaam?" Is dit de optimale omgeving om je kinderen op te voeden? Waarschijnlijk niet. Misschien bestaat een plek in het spectrum tussen deze twee extremen met een beter evenwicht. (applaus) Misschien zijn er vele plekken.

Nogmaals, gelet op andere veranderingen in de menselijke cultuur bestaan vele pieken in het morele landschap. Het is opvallend dat veel meer manieren bestaan om niet op een piek te zijn. De ironie, vanuit mijn perspectief, is dat de enige mensen, die het met mij eens zijn en die denken dat juiste en onjuiste antwoorden op morele vragen bestaan, op een of andere manier religieuze demagogen zijn.

Zij denken natuurlijk dat zij de juiste antwoorden op morele vragen hebben omdat ze die gekregen hebben van een stem in een wervelwind, niet omdat ze een analyse hebben gemaakt van oorzaken en voorwaarden van menselijk en dierlijk welzijn. Religie is voortdurend een lens waardoor de meeste mensen morele vraagstukken bekijken. De meeste morele gesprekken gaan niet meer over echte vragen over menselijk en dierlijk lijden. Dit is de reden dat we veel discussiëren over bijvoorbeeld het homohuwelijk en niet over genocide, of verspreiding van kernwapens, of armoede, of een ander uiterst belangrijk onderwerp. Maar de demagogen hebben gelijk over één ding: de behoefte aan een universeel begrip van menselijke waarden.

Waarom gebeurt dit niet? Bemerk dat we anders handelen wanneer we over moraliteit spreken, vooral seculiere, academische, wetenschappelijke types. Wanneer we over moraal praten, respecteren we verschillende meningen op een manier dat we over andere onderwerpen niet doen. De Dalai Lama staat elke ochtend op en hij mediteert over medeleven. Hij denkt dat andere mensen helpen een integraal onderdeel van menselijk geluk is. Aan de andere kant hebben we Ted Bundy. Ted Bundy hield van ontvoering en verkrachting. Hij martelde en vermoordde jonge vrouwen.

Dit is een oprecht meningsverschil over hoe we onze tijd optimaal moeten besteden. (gelach) De meeste westerse intellectuelen kijken naar deze situatie en ze zeggen: "Er is niets waarover de Dalai Lama echt gelijk heeft, of waarover Ted Bundy echt ongelijk heeft dat een reëel argument geeft, dat kan vallen binnen het bereik van de wetenschap." Hij houdt van chocolade, hij houdt van vanille. De een kan niets tegen de ander zeggen wat de ander zou kunnen overtuigen. Zo werkt wetenschap niet.

Links staat Edward Witten. Hij houdt zich bezig met de snaartheorie. Als je de slimste natuurkundigen vraagt wie de slimste natuurkundige is, dan antwoordt de helft Ed Witten. De andere helft zegt dat ze de vraag niet apprecieert. (gelach) Wat zou er gebeuren als ik op een natuurkundig congres verschijn en zeg: "Snaartheorie is onzin!" "Het blijft niet hangen. Ik wil het universum niet op zo'n kleine schaal beschouwen." "Ik ben geen fan." (gelach) Niets gebeurt omdat ik geen natuurkundige ben. Ik begrijp de snaartheorie niet. Ik ben de Ted Bundy van de snaartheorie. (gelach) Ik wil geen lid zijn van een snaartheorieclub die mij als lid wil hebben.

En dit is juist het punt. Wanneer we over feiten spreken, moeten we bepaalde meningen uitsluiten. Dat is nodig om een expertisegebied te kunnen hebben. Dat is nodig om kennis mee te laten tellen. Hoe hebben we onszelf overtuigd dat in het morele domein geen expertise bestaat, of moreel talent, of zelfs morele genialiteit? Hoe hebben we onszelf overtuigd dat elke mening moet kunnen? Hoe hebben we onszelf overtuigd dat elke cultuur een morele visie heeft, die het overwegen waard is? Heeft de Taliban een visie op natuurkunde die het overwegen waard is? Nee! (gelach) Hoe kan hun onwetendheid duidelijker zijn dan over het menselijk welzijn. (applaus)

Dit heeft de wereld nu nodig: mensen, zoals wij, die toegeven dat juiste en onjuiste antwoorden bestaan op vragen over menselijke ontwikkeling. Moraliteit heeft een relatie met dat domein van feiten. Het is mogelijk voor individuen, en zelfs voor hele culturen om te geven om de verkeerde dingen. Het is mogelijk voor ze om overtuigingen en verlangens te hebben die zorgen voor onnodig menselijk lijden. Dit toegeven is genoeg om de discussie over moraliteit te veranderen. We leven in een wereld waarin grenzen tussen landen steeds minder betekenen. Op een dag zullen ze niets meer betekenen.

Onze wereld is gevuld met vernietigende technologie, die we niet ongedaan kunnen maken. Het zal altijd makkelijker zijn dingen te breken dan ze te herstellen. Het lijkt mij daarom overduidelijk dat we niet kunnen respecteren en tolereren dat er grote verschillen zijn over menselijk welzijn, zoals we niet tolereren dat verschillende opvattingen zijn over de manier waarop ziektes zich verspreiden, of over veiligheidsstandaarden van gebouwen en vliegtuigen. We moeten dichter bij elkaar komen wat betreft de antwoorden op de belangrijkste levensvragen. Daarvoor moeten we toegeven dat er antwoorden zijn op deze vragen. Dankuwel. (applaus)

C. A. : Zo, dat was een gevoelig onderwerp. Hier in het publiek of ergens anders op aarde, zouden sommige mensen tijdens de lezing het misschien willen uitschreeuwen van woede.

Taal lijkt hier heel belangrijk. Wanneer je praat over de hoofddoek, spreek je over vrouwen gekleed in stoffen zakken. Ik heb geleefd in de moslimwereld, gesproken met veel moslimvrouwen. Sommige van hen zouden iets anders zeggen. "Nee, weet je, dit is een viering van onze speciale vrouwelijkheid." "het helpt dat op te bouwen en het is een gevolg van ... " en dit is, maar daar valt over te twisten, een genuanceerde psychologische visie "dat mannelijke lust niet te vertrouwen is." Kun jij een gesprek aangaan met zo'n vrouw zonder over te komen als een culturele kolonist?

Sam Harris: Ik probeerde dat kort uit te leggen terwijl de tijd op de klok wegtikte. De hoofdvraag is: wat is vrijwillig in een situatie waar mannen verwachtingen hebben, en jij zeker op een bepaalde manier behandeld wordt wanneer je jezelf niet bedekt? Wanneer iemand in deze zaal een hoofddoek wil dragen, of een gekke hoed, of zijn gezicht wil tatoeëren -- we moeten vrij zijn om te doen wat we willen, maar we moeten eerlijk zijn over de beperkingen opgelegd aan deze vrouwen. Daarom denk ik dat we niet te voortvarend moeten zijn om ze op hun woord te vertrouwen, vooral wanneer het buiten 50 ºC is en jij een volledige burka draagt.

C.A.: Veel mensen willen geloven in dit concept van morele vooruitgang. Maar kan jij dat verzoenen met, ik begreep dat je kon verzoenen met een wereld die niet eendimensionaal wordt, waar we allemaal hetzelfde moeten denken? Geef eens een schets van, wanneer je klok 50 of 100 jaar vooruitdraait, hoe jij graag denk over de wereld, waarin morele vooruitgang in evenwicht is met financiële voorspoed.

Ik denk dat wanneer je toegeeft dat we stilaan onze breinen begrijpen op het niveau van de hersenen, in alle details, dat je dan moet toegeven dat we een veel scherper zicht zullen krijgen op alle positieve en negatieve kwaliteiten waarover we beschikken. We krijgen inzicht in positieve sociale emoties, zoals inlevingsvermogen en medeleven. We zullen de factoren begrijpen die dit bevorderen: een genetische aanleg de manier waarop mensen met elkaar praten, of economische systemen. Wanneer we beginnen om hier licht op te werpen zullen we onvermijdbaar elkaar benaderen voor wat betreft die feiten.

Niet alles ligt voor het oprapen. Het zal niet zo zijn dat mijn dochter sluieren net zo goed is als haar leren zelfvertrouwen en een goed opgeleiding te hebben in de context van mannen die verlangen naar vrouwen. Ik denk niet dat we een subsidie nodig hebben om te ontdekken dat verplichte hoofddoeken een slecht idee zijn. Maar op een bepaald moment kunnen we de hersenen van alle betrokkenen scannen en ze daadwerkelijk ondervragen. Houden mensen in deze systemen net zoveel van hun dochters? Ik denk dat er overduidelijk juiste antwoorden zijn.

C.A.: Wanneer uit de resultaten blijkt dat ze dat inderdaad doen, ben jij dan bereid je huidige instinctieve oordeel aan te passen over sommige zaken?

S.H.: Ja, een voor de hand liggend feit dat je van iemand kan houden in de context van een volledig gestoord geloofssysteem. "Ik wist dat mijn homoseksuele zoon naar de hel gaat, wanneer hij een vriend vindt." "Daarom heb ik zijn hoofd afgehakt. Dat was het beste voor hem." Wanneer je al deze delen uitgelijnd krijgt, dan kun je waarschijnlijk spreken van de emotie liefde. Maar we moeten het dan hebben over welzijn in een grotere context. We zitten allemaal in deze situatie. Het gaat niet om één man in extase, die zich vervolgens opblaast in een bus.

C.A.: Ik zou graag over dit onderwerp nog uren verder willen praten met je. Misschien een volgende keer. Bedankt voor je komst.

S.H.: Het was een eer. Dankjewel. (applaus)