Rogier van der Heide: Waarom licht duisternis nodig heeft

Er staat een mooie uitspraak op het scherm: "Licht creëert sfeer, licht maakt het gevoel van een plek, en licht is de uitdrukking van structuur." Dat was niet van mijn hand. Dat was natuurlijk van Le Corbusier, de beroemde architect. Hier kan je zien wat hij bedoelde in één van zijn prachtige gebouwen -- de kapel van Notre Dame du Haut Ronchamp -- waar hij een licht creëert dat hij alleen kon maken omdat er ook duisternis is. Volgens mij is dat de kwintessens van dit praatje van 18 minuten -- dat er geen goede belichting is die gezond en heilzaam is zonder de juiste duisternis.

Zo belichten we onze kantoren normaal. We hebben codes en normen die ons zeggen dat het licht zoveel lux moet zijn, en heel uniform moet zijn. Zo creëren we uniforme belichting van de ene muur tot aan de andere, in een regelmatig rooster van lampen. Dat verschilt nogal van wat ik jullie net toonde van Le Corbusier. Als we deze codes en normen zouden toepassen op het Pantheon in Rome, dan zou het er nooit zo hebben uitgezien, want dit mooie lichteffect dat daar helemaal vanzelf rondgaat, kan alleen verschijnen omdat er ook duisternis is in hetzelfde gebouw. Dat is ook min of meer wat Santiago Calatrava zei toen hij zei: "Licht maak ik in mijn gebouwen voor het comfort." Hij bedoelde niet het comfort van een vijfgangendiner, in tegenstelling tot een maaltijd van één gang, maar hij bedoelde het comfort van de kwaliteit van het gebouw voor de mensen. Hij bedoelde dat je de hemel kan zien en de zon kan ervaren. Hij maakte deze prachtige gebouwen waar je de hemel kan zien en waar je de zon kan ervaren, die ons een beter leven geven in de bebouwde omgeving, omwille van de relevantie van licht in zijn helderheid en ook in zijn schaduwen.

Waar het uiteindelijk op aan komt is natuurlijk de zon. Dit beeld van de zon suggereert misschien dat de zon kwalijk en agressief is. Laten we niet vergeten dat alle energie op deze planeet eigenlijk van de zon komt. Licht is gewoon een manifestatie van die energie. De zon staat voor dynamiek, kleurschakeringen, schoonheid in onze omgeving, zoals in dit gebouw -- het High Museum in Atlanta, een creatie van de Italiaan Renzo Piano, samen met Arup Lighting, een briljant team van lichtontwerpers. Ze creëerden een zeer subtiele modulatie van licht door de ruimte, die inspeelt op wat de zon buiten doet door al deze mooie openingen in het dak. Op een indirecte manier kan je de zon zien. Wat ze deden, is een integraal bouwelement creëren om de kwaliteit te verbeteren van de ruimte die de bezoekers van het museum omgeeft. Ze creëerden dit zonnescherm dat je hier kan zien, dat de zon bedekt, maar zich opent voor het goede licht van de hemel. Hier kan je zien hoe ze een mooi designproces creëerden met fysieke modellen, met kwantitatieve en kwalitatieve methoden, om tot een uiteindelijke oplossing te komen die echt geïntegreerd is en holistisch samen met de architectuur. Ze stonden zichzelf onderweg een paar fouten toe. Zoals je hier ziet, is er wat rechtstreeks licht op de vloer, maar ze konden gemakkelijk uitvissen waar dat vandaan kwam. Ze laten mensen in dat gebouw echt van de zon genieten, het goede deel van de zon.

Genieten van de zon kan natuurlijk op vele verschillende manieren. Het kan gewoon zo zijn, of misschien zo, wat een beetje bizar is, maar dit is in 1963 -- het bekijken van een zonsverduistering in de Verenigde Staten. Het is daar een beetje te licht, dus bedachten deze mensen een intrigerende oplossing. Dit is volgens mij een goed voorbeeld van mijn stelling -- dat wie de mooie dynamiek van de zon in het gebouw binnenbrengt, een kwaliteit creëert voor onze gebouwen die ons leven echt beter maakt. Dit gaat even goed over duisternis als over licht, natuurlijk, want anders zie je deze dynamiek niet.

In tegenstelling tot het eerste kantoor dat ik je toonde bij het begin van mijn praatje, is dit een bekend kantoorgebouw, de White Group. Het zijn consultants in groene energie of iets dergelijks. Ze doen echt wat ze verkondigen, want dit kantoor heeft helemaal geen elektrische verlichting. Aan één kant heeft het enkel dit hele grote glazen raam dat het zonlicht helpt om diep in de ruimte door te dringen en een mooie kwaliteit en een groot dynamisch spectrum te bereiken. Het kan daar erg donker zijn, en je doet je werk -- en het kan er erg helder zijn, en je doet je werk. Het blijkt dat het menselijke oog zich heel goed kan aanpassen aan al die verschillende lichtomstandigheden die samen een omgeving creëren die nooit saai is en nooit vervelend, en die daardoor ons leven een meerwaarde geeft.

Ik moet deze man echt kort aan jullie voorstellen. Dit is Richard Kelly, die 100 jaar geleden werd geboren. Daarom breng ik hem vandaag ter sprake, omdat het een soort verjaardagsjaar is. In de jaren '30 was Richard Kelly de eerste persoon die een echte beschrijving gaf van een methodologie van modern belichtingsontwerp. Hij bedacht drie termen: "focale gloed", "omgevingsluminescentie" en "spel van briljanten", door duidelijk verschillende ideeën over licht in architectuur die allemaal samen deze mooie ervaring vormen.

Je begint dus met focale gloed. Hij bedoelde iets als dit -- waar het licht richting geeft aan de ruimte en je helpt om je te oriënteren. Of iets als dit, zijn belichtingsontwerp voor General Motors, voor de autoshowroom. Je komt de ruimte binnen en je voelt "Wow! Dit is indrukwekkend!" Dat komt enkel door dit focale punt, deze enorme lichtbron in het midden. Voor mij is dit iets uit het theater. Daar kom ik zo nog op terug. Het is het spotlicht op de artiest dat je helpt focussen. Het zou ook het zonlicht kunnen zijn dat door de wolken breekt en een deel van het land verlicht, en het doet afsteken tegen de donkere omgeving. Het kan ook in de handel zijn, in een winkelomgeving -- waar je de koopwaren verlicht en accenten creëert die je tot gids zijn.

Omgevingsluminescentie is iets heel anders. Richard Kelly zag het als iets oneindigs, iets zonder enige focus, iets waar alle details oplossen in oneindigheid. Voor mij is het een heel comfortabel soort licht, dat ons echt helpt om te ontspannen en na te denken. Het zou ook iets als dit kunnen zijn: het Nationaal Wetenschapsmuseum in Londen, waar dit blauw alle tentoonstellingen en zalen omarmt in één weids gebaar.

Tenslotte Kelly's spel van briljanten daaraan toegevoegd. Het fantastische spel van de skyline van Hong Kong, of de kroonluchter van het operagebouw, of hier in het theater. Het is een versiering, het glazuur op de cake, iets speels, iets dat alleen maar is toegevoegd aan de architecturale omgeving, zou ik zeggen. Deze drie verschillende elementen maken samen een lichtomgeving die maakt dat we ons beter voelen. Die kunnen we alleen creëren uit de duisternis. Ik zal dat verder toelichten. Waarschijnlijk was Richard Kelly, hier links, dat aan het uitleggen aan Ludwig Mies Van der Rohe. Achter hen zie je de Seagram Building, die later een icoon van modern lichtontwerp werd.

In die tijden waren er een paar vroege pogingen tot lichttherapie. Hier zie je een foto uit de Medische Bibliotheek van de Verenigde Staten, waar mensen in de zon werden gezet om beter te worden. Het is een beetje een ander verhaal, dit gezondheidsaspect van het licht, dan wat ik jullie vandaag vertel. In de moderne geneeskunde van vandaag is er een grondig begrip van het licht in haast biochemische zin. Er is de idee dat als we naar dingen kijken, het gele licht ons het meeste helpt, dat we daar het meest gevoelig aan zijn. Maar onze circadiaanse ritmes, de ritmes die ons helpen met waken en slapen, en alert zijn en ontspannen enzovoort, die reageren veel meer op blauw licht. Door de hoeveelheid blauw in onze omgeving aan te passen, kunnen we mensen helpen te onstpannen, alert te zijn, in te slapen of wakker te blijven. Dat is hoe, misschien heel binnenkort, licht ziekenhuizen kan helpen om mensen eerder te laten genezen, om ze sneller te laten herstellen. Misschien kunnen we in het vliegtuig op deze manier jet lag overwinnen. Misschien kunnen we kinderen in scholen helpen beter te leren, omdat ze zich meer op hun werk concentreren. Je kan je nog veel meer toepassingen voorstellen. Ik zou verder willen praten over de combinatie van licht en duisternis als een kwaliteit in ons leven.

Licht dient natuurlijk ook voor sociale interactie -- om relaties te vormen met al wat ons omgeeft. Het is de plaats waar we verzamelen, wanneer we elkaar iets te vertellen hebben. Het gaat allemaal om deze planeet. Als je 's nachts naar deze planeet kijkt, ziet ze er zo uit. Ik denk dat dit het meest schokkende beeld is in mijn praatje vandaag. Want al dit licht gaat de hemel in. Het bereikt de grond nooit, waar het nochtans voor bedoeld was. Het komt nooit de mens ten goede. Het verknoeit alleen de duisternis. Op wereldschaal ziet het er zo uit. Dat is verbluffend, wat je hier ziet -- hoeveel licht de hemel ingaat en de grond nooit bereikt. Als we kijken naar de Aarde zoals ze zou moeten zijn, dan zou dat zijn zoals dit zeer inspirerende beeld waar duisternis dient voor onze verbeelding en overpeinzing en om ons te helpen een relatie met alles op te bouwen.

Maar de wereld verandert, en verstedelijking is een grote drijfveer van alles. Ik heb deze foto twee weken geleden in Guangzhou genomen. Ik besefte dat 10 jaar geleden, er niets bestond dat op deze gebouwen lijkt. Het was een veel kleinere stad en het tempo van verstedelijking is ongelooflijk en enorm. We moeten deze hoofdvragen begrijpen: Hoe bewegen mensen zich door deze nieuwe stadsruimten? Hoe delen ze hun cultuur? Hoe pakken we dingen als mobiliteit aan? Hoe kan licht daarbij helpen? Want de nieuwe technologieën lijken zich te bevinden op een interessante plek waar ze kunnen bijdragen tot oplossingen voor urbanisatie, en waar ze ons betere omgevingen kunnen bezorgen.

Niet zo lang geleden gebeurde onze verlichting enkel met dit soort lampen. We hadden natuurlijk halogeenlampen en fluorescerende lampen en dat soort dingen. Nu hebben we LED, maar je ziet hier het nieuwste model, en je ziet hoe ongelooflijk klein dat is. Dit is precies wat ons een unieke kans biedt, want dit piepkleine formaat staat ons toe om licht te plaatsen waar we het echt nodig hebben. En we kunnen het weglaten waar het niet nodig is, en waar we de duisternis kunnen bewaren. Dat is een zeer interessante propositie, volgens mij, en een nieuwe manier om de architecturale omgeving te belichten met ons welzijn voor ogen. Het probleem is dat ik jullie wilde uitleggen hoe dit echt werkt -- maar ik kan er vier van deze op mijn vinger leggen, dus je zou ze niet echt kunnen zien. Ik vroeg ons lab of ze er iets mee konden doen, en ze zeiden: "We kunnen wel wat doen." Ze creëerden de grootste LED ter wereld voor mij, speciaal voor TEDx in Amsterdam.

Hier is hij. Het is hetzelfde ding als wat je daar ziet, alleen 200 keer groter. Ik zal je heel snel tonen hoe het werkt. Even uitleggen. Elke LED die vandaag wordt gemaakt, geeft blauw licht. Dit is niet erg aangenaam noch comfortabel. Daarom bedekken we de LED met een fosforhoes. De fosfor wordt opgewekt door het blauw en maakt het licht wit, warm en aangenaam. Voeg daar de lens aan toe, en je kan het licht bundelen en sturen naar waar je het nodig hebt, zonder dat je licht verspilt aan de hemel of een andere plek. Je kan dus de duisternis bewaren en het licht maken. Ik wilde jullie dit enkel tonen zodat jullie begrijpen hoe dit werkt. Dankuwel.

We kunnen doorgaan. We moeten dus de verlichting van onze steden heruitvinden. We moeten opnieuw nadenken over licht als de standaardoplossing. Waarom zijn al deze snelwegen permanent verlicht? Is dat echt nodig? Kunnen we misschien meer selectief zijn, en betere omgevingen creëren, die ook baat hebben bij duisternis? Kunnen we zachter omgaan met licht? Zoals hier -- hier is het lichtniveau zeer laag. Kunnen we mensen meer betrekken bij onze verlichtingsprojecten, zodat ze er echt een band mee ontwikkelen, zoals hier? Of kunnen we gewoon sculpturen creëren die inspirerend zijn om door en in te bewegen? Kunnen we de duisternis bewaren? Want om een plaats als deze te vinden op aarde moet je heel erg hard je best doen. En nog meer om een sterrenhemel als deze te vinden. Zelfs in de oceanen creëren we veel licht dat we zouden kunnen uitbannen, zodat de zeedieren een groter welbevinden ervaren. Het is bekend dat trekvogels, bijvoorbeeld, helemaal gedesoriënteerd raken door deze olieboorplatformen. We ontdekten dat als we deze lichten groen maken, de vogels hun weg wel vinden. Ze zijn niet meer in de war. Opnieuw blijkt dat spectrumgevoeligheid hier erg belangrijk is.

In al deze voorbeelden denk ik dat we licht moeten beginnen te maken vanuit duisternis, en de duisternis als doek moeten gebruiken -- zoals visuele kunstenaars dat doen, zoals Edward Hopper in dit schilderij. Ik denk dat er veel spanning zit in dit schilderij. Als ik het bekijk, begin ik te denken: wie zijn deze mensen? Waar komen ze vandaan? Waar gaan ze heen? Wat is er daarnet gebeurd? Wat gebeurt er in de komende 5 minuten? De enige reden waarom het al deze verhalen en deze spanning in zich draagt, is de duisternis en het licht. Edward Hopper was echt een meester in het creëren van een verhaal door te werken met licht en donker. We kunnen daaruit leren, en interessantere en meer inspirerende architecturale omgevingen creëren. We kunnen dat doen in commerciële ruimten als deze. Je kan ook nog steeds naar buiten gaan en genieten van de beste show in het universum, namelijk het universum zelf. Ik geef je dus dit wondermooie, informatieve beeld van de hemel, gaande van de binnenstad, waar je misschien één of twee sterren ziet, meer niet, naar de landelijke omgevingen, waar je kan genieten van dit grootse, prachtige, mooie spektakel van constellaties en sterren.

In architectuur gaat het ook zo. Door de duisternis naar waarde te schatten als je het licht ontwerpt, creëer je interessantere omgevingen die ons leven echt een meerwaarde geven. Dit is het best bekende voorbeeld, Tadao Ando's Kerk van het Licht. Maar ik denk ook aan het kuuroord van Peter Zumthor in Vals, waar licht en donker, in zachte combinaties, afwisselen om de ruimte te definiëren. Of aan het Southern-metrostation van Richard McCormack in Londen, waar je de hemel echt kan zien, hoewel je onder de grond zit.

Tenslotte wil ik opmerken dat veel van deze inspiratie uit het theater komt. Ik vind het fantastisch dat we vandaag voor het eerst TEDx ervaren in een theater, want ik denk dat we het theater grote dank verschuldigd zijn. Het zou niet zo'n inspirerend decor zijn zonder het theater. Ik denk dat het theater een plek is waar we ons leven echt meerwaarde geven met licht.

Ik dank jullie zeer.

(Applaus)