Robert Neuwirth: De kracht van de informele economie

In 'Systeem D' is dit een winkel. Ik nam deze foto in Makoko, een sloppenwijk in Lagos, Nigeria. Het is gebouwd over de lagune. Er zijn geen straten met winkels om te winkelen. Dus komt de winkel naar je toe.

In deze gemeenschap spelen al die bedrijfjes op elkaar in. Dit is de boot waar die dame in rondpeddelde. Deze ambachtsman maakt de boot en de peddels en verkoopt ze rechtstreeks aan de mensen die de boot en de peddels nodig hebben.

Dit is een wereldwijde business. Ogandiro rookt vis in Makoko in Lagos. Ik vroeg haar: "Waar komt de vis vandaan?" Ik verwachtte: "Ach, weet je, ergens uit de lagune of misschien wel uit heel Afrika." Maar nee, hij kwam uit de Noordzee. Werd hier gevangen, ingevroren, verscheept naar Lagos, gerookt en verkocht met een kleine winstmarge in de straten van Lagos.

Dit is een bedrijfsincubator. Dit is het Olusosun-stort, de grootste vuilnisbelt in Lagos. Hier werken 2000 mensen. Ik kwam er Andrew Saboru tegen. Andrew verzamelde 16 jaar lang materialen op de stortplaats, verdiende genoeg geld om een 'contractweger' te worden. Dat betekende dat hij met een weegschaal alle materialen woog die mensen op het stort verzamelden. Nu is hij schroothandelaar. Achter hem zie je zijn kleine depot. Hij verdient nu tweemaal het Nigeriaanse minimumloon.

Dit is een winkelcentrum. De Oshodimarkt in Lagos. Een verhaal van Jorge Luis Borges heette 'De Aleph'. De Aleph is een punt in de wereld waar absoluut alles bestaat. Voor mij is dit beeld een punt in de wereld waar absoluut alles bestaat.

Wat bedoel ik met Systeem D? Zo wordt traditioneel de informele economie, de ondergrondse economie, de zwarte markt genoemd. Zo zie ik het niet. Ik denk dat het echt belangrijk is te begrijpen dat iets als dit helemaal open is. Iedereen kan er naartoe. Alles gebeurt er openlijk en eerlijk. Er is niets ondergronds aan. Het is ons vooroordeel dat het ondergronds is.

Ik heb de term Systeem D van de voormalige Franse koloniën overgenomen. Het Franse woord 'débrouillardise' betekent zelfredzaamheid. In de voormalige Franse koloniën werd dat Systeem D voor de economie van zelfredzaamheid, of de Doe-Het-Zelf-economie.

Maar regeringen houden niet van de Doe-Het-Zelf-economie. Ik nam deze foto in 2007 en dit is dezelfde markt in 2009. Toen de organisatoren van deze conferentie spraken over radicale openheid, denk ik niet dat ze bedoelden dat de straten moesten worden ontruimd en dat de mensen moesten weggaan.

Dit is een 'komkommerprobleem'. Een vriend werkte ooit in een bedrijf waar ze augurken inmaakten. De komkommers kwamen binnen op een lopende band en zijn baan bestond erin om de minder mooie eruit te halen en ze in een vat met het label 'saus' te gooien. Daar werden ze geplet en vermengd met azijn om er iets anders van te maken. Dit is de 'komkommereconomie'. We zijn allemaal gericht op — dit is een statistiek eerder deze maand in de Financial Times — op de economie van luxe. Het gaat om 1.500 miljard dollar per jaar. Da's veel geld, toch? Drie keer het bnp van Zwitserland. Het is dus enorm. Maar er zit een angeltje in. Dat angeltje is dat het tweederde van de werknemers van de wereld uitsluit. Dat angeltje is dat het tweederde van de werknemers van de wereld uitsluit. 1,8 miljard mensen op de wereld werken in een niet-gereglementeerde en informele economie. Dat is een enorm aantal en wat houdt dat in? Het betekent dat als ze in één en hetzelfde politieke systeem waren verenigd in één land -- noem het bijvoorbeeld 'De Republiek der Verenigde Straatventers', de R.V.S., of 'Bazaristan' -- het 10.000 miljard dollar per jaar zou vertegenwoordigen. Het zou de tweede grootste economie ter wereld zijn na de Verenigde Staten. Gezien de prognoses dat het grootste deel van de economische groei in de komende vijftien jaar zal komen van de opkomende economieën in de ontwikkelingswereld, kan het gemakkelijk de Verenigde Staten inhalen en de grootste economie ter wereld worden.

De gevolgen zijn enorm omdat het betekent dat dit is waar de werkgelegenheid is — 1,8 miljard mensen — en waar we een meer egalitaire wereld kunnen maken omdat mensen er geld kunnen verdienen, leven en gedijen, net als Andrew Saboru.

Grote bedrijven hebben dat ingezien. Het fascinerende aan deze dia is niet dat deze jongens pakken op hun hoofd kunnen dragen en rennen zonder ze te laten vallen. Het Gala-worstenbroodje wordt gemaakt door een mondiaal voedingsmiddelenbedrijf UAC-foods. Het is actief in heel Afrika en het Midden-Oosten, maar het Gala-worstenbroodje wordt niet verkocht in winkels. UAC-foods kreeg door dat het in de winkels niet verkocht raakte. Het wordt alleen verkocht door een leger van straatventers in de straten van Lagos aan bushaltes en in files. Het wordt verkocht als snelle hap. En dat al 40 jaar. Het is een businessplan voor een bedrijf.

Niet alleen in Afrika. Hier kijkt Mr. Proper verliefd naar de andere Procter & Gamble-producten. Volgens de statistieken is Wal-Mart de grootste klant van Procter & Gamble. Het is waar, Wal-Mart koopt 15 procent. 15 procent van Procter & Gambles zakencijfer is Wal-Mart. Maar hun grootste marktsegment is iets dat ze 'hoge-frequentiewinkels' noemen. Dat zijn de kleine stalletjes en de dame in de kano en die andere bedrijfjes van Systeem D, de informele economie. Procter & Gamble verdient 20 procent van zijn geld in dat marktsegment en het is het enige segment dat groeit. Dus zegt Procter & Gamble: "Het kan ons niet schelen of een winkel is ingeschreven of iets dergelijks. We willen er onze producten verkopen."

Dan heb je nog de mobiele telefoons. Dit is een advertentie voor MTN, een Zuid-Afrikaanse multinational, actief in ongeveer 25 landen. Nigeria is het grootste land in Afrika. Nigeria is Afrika's zwaargewicht. Eén op de zeven Afrikanen is een Nigeriaan, en dus wil iedereen een deel van de mobiele-telefoonmarkt in Nigeria. Toen MTN begon, wilden ze mobiele diensten op dezelfde manier verkopen als in de Verenigde Staten of zoals hier in het Verenigd Koninkrijk of in Europa -- dure maandelijkse plannen, je krijgt een telefoon, je betaalt extra's en allerlei vergoedingen -- en hun plan ging de mist in. Ze gingen het op een andere manier aanpakken: Ze gingen het op een andere manier aanpakken: Wij verkopen je geen telefoon of geen maandelijks betalingsplan. Wij verkopen alleen belminuten. En waar? In paraplustalletjes op straat, door mensen die niet zijn geregistreerd, zonder vergunning. MTN maakt het grootste deel van haar winst, misschien wel 90 procent, via Systeem D, de informele economie.

Waar komen de telefoons vandaan? Van hier. Dit is in Guangzhou in China. Op de bovenverdieping van deze nogal slaperig uitziende elektronicawinkel is het Guangzhou Dashatou tweedehands handelscentrum. Waar gaan die gespierde kerels met die dozen naartoe? Naar Eddy in Lagos. De meeste van die telefoons zijn helemaal niet tweedehands. Die naam is slecht gekozen. De meeste zijn geplagieerd. Zij dragen de merknaam, maar ze zijn niet vervaardigd door dat merk.

Wat zijn de nadelen? Je weet waarschijnlijk dat China geen — (Gelach) — geen intellectueel eigendomsrecht kent? Versace zonder de klinkers. Zhuomani in plaats van Armani. S. Guuuci, en -- (gelach) (Applaus) Over de hele wereld worden deze producten verdeeld. Op een straatmarkt op Rua 25 de Março in São Paulo, Brazilië kan je nep-designerbrillen kopen. Of gekloonde eau de cologne. Natuurlijk ook gekopieerde dvd's. Petten van de New York Yankees kan je er allemaal zonder licentie kopen. Ook 'cuecas baratas', designerondergoed maar niet echt vervaardigd door een designer. Zelfs illegale evangelische mixtapes. (Gelach)

Bedrijven klagen daar nogal over. Misschien niet helemaal onterecht, Misschien niet helemaal onterecht, maar ik heb een grote sneakerfabrikant dit jaar eens gevraagd wat zij dachten over piraterij. Ze zeiden: "Als je vertelt dat ik dit heb gezegd, moet ik je vermoorden." Ze gebruiken piraterij als marktonderzoek. De sneakerfabrikant vertelde me dat als ze ontdekken dat Puma of Adidas gekopieerd worden en zij niet, dan weten ze dat ze iets verkeerd hebben gedaan. (Gelach) Daarom is het voor hen zeer belangrijk om de piraterij te volgen. Trouwens, de mensen die de namaak kopen, zijn hoe dan ook niet hun doelgroep. Hun klanten willen de echte dingen.

Er is nog een ander probleem. Dit is een straatnaambord in Lagos, Nigeria. Heel het Systeem D betaalt geen belastingen. Alles welbeschouwd is de regering een sociaal contract tussen de mensen en de regering. Als de regering niet transparant is, zullen de mensen dat ook niet zijn. Wij beschuldigen de kleine man ervan dat hij zijn belastingen niet betaalt, maar we hebben niet door dat over de hele wereld gesjoemeld wordt, ook door zeer gerespecteerde bedrijven. Ik zal een voorbeeld geven. Een bedrijf betaalde 4000 steekpenningen in het eerste decennium van het millennium, wat neerkwam op één miljoen dollar aan steekpenningen per werkdag. Over de hele wereld. Dat bedrijf was de grote Duitse elektronicareus Siemens. Dit gebeurt in de formele en in de informele economie. Niet alleen Siemens, iedereen doet het.

Als Adam Smith nu eens een theorie van de vlooienmarkt in plaats van een theorie van de vrije markt had opgesteld, welke principes zouden er dan hebben ingestaan?

Ten eerste zou het gezien moeten worden als een coöperatie. Dat is een idee van de Braziliaanse jurist Roberto Mangabeira Unger. Coöperatieve ontwikkeling is een weg vooruit.

In de tweede plaats volgens de [Oostenrijkse] anarchistische filosoof Paul Feyerabend zijn feiten relatief. Als zelfredzaamheid het goede recht is voor een Nigeriaanse ondernemer wordt dat door anderen als niet-geautoriseerd en verkeerd beschouwd. We moeten erkennen dat er verschillen zijn in hoe mensen dingen definiëren en wat hun feiten zijn.

Ten derde, en dit komt van de grote Amerikaanse beatdichter Allen Ginsberg: alternatieve economieën, ruilhandel en verschillende soorten valuta, alternatieve valuta 's zijn ook zeer belangrijk. Hij had het over wat hij kon kopen met zijn schoonheid.

Ik eindig met te zeggen dat deze economie een enorme drijfveer is voor mondiale ontwikkeling waarover we moeten nadenken. Hartelijk dank. (Applaus)