Rachel Sussman: Het oudste leven op aarde

Deze raar uitziende plant heet de Llareta. Wat er uit ziet als met mos bedekte rots is eigenlijk een struik bestaande uit duizenden takken, met elk aan het uiteinde een plukje kleine groene blaadjes, die zo dicht op elkaar gepakt zijn dat je er best bovenop kunt staan. Dit exemplaar leeft in de Atacama woestijn in Chili, en blijkt 3.000 jaar oud te zijn. Het blijkt ook familie van peterselie te zijn.

De afgelopen vijf jaar heb ik onderzoek gedaan, samengewerkt met biologen en de hele wereld rond gereisd om voortdurend doorlevende organismen te vinden, die minstens 2.000 jaar oud zijn. Het project is deels kunst en deels wetenschap. Met ook een milieu-aspect. Ik probeer ook een middel te maken waarmee je uit ons alledaags besef van tijd kunt stappen om een langere tijdlijn te overzien. Ik koos voor 2.000 jaar als minimumleeftijd, want ik wilde beginnen bij wat we het jaar nul noemen en van daaruit terug werken.

Wat je hier ziet, is een boom die Jomon Sugi heet, die op het afgelegen eiland Yakushima leeft. De boom was gedeeltelijk een katalysator voor het project. Ik was door Japan aan het reizen zonder andere plannen dan fotograferen, toen ik van deze boom hoorde, die 2.180 jaar oud is, en ik móest daar gewoon naar toe. Maar pas later, toen ik weer thuis was in New York, kreeg ik het idee voor het project. Dus het was langzaam gerijpt, zeg maar. Het was mijn langdurig verlangen om mijn interesses in kunst, wetenschap en filosofie samen te brengen, die zorgde dat ik er klaar voor was toen het spreekwoordelijke lampje aan ging. Dus ik ging het uitzoeken, en tot mijn verrassing was dit project nooit eerder uitgevoerd in de kunst of de wetenschap. En misschien wat naïef, was ik verrast dat er niet eens een wetenschapsgebied is dat zich bezighoudt met langlevende soorten op de wereld.

Wat je hier ziet is rhizocarpon geographicum, of landkaartmos, Dit is ongeveer 3.000 jaar oud en komt voor in Groenland, wat ver weg is voor sommige korstmossen. Groenland bezoeken lijkt meer op terugreizen in de tijd dan alleen naar het hoge Noorden reizen. Het was erg oorspronkelijk en verder weg dan wat ik tot dusver had meegemaakt. Dit werd nog versterkt door een paar bijzondere ervaringen. Eentje was toen ik door een boot afgezet werd in een afgelegen fjord, om erachter te komen dat de archeologen die ik daar zou ontmoeten, nergens te vinden waren. En ik kon ze geen SMS of email sturen, dus ik was letterlijk aan mezelf overgeleverd. Maar gelukkig kwam het uiteraard weer goed. Maar het was een nederig makende ervaring om je zo afgesloten te voelen. Een paar dagen later, zagen we kans om te gaan vissen in een bergbeekje bij ons kamp, waarin zo overvloedig veel vis zwom dat je letterlijk een grote forel met je blote handen uit de beek kon grijpen. Het was alsof je de planeet in een onschuldige tijd bezocht. En dan zijn er natuurlijk de korstmossen. Deze korstmos groeit slechts één centimeter per honderd jaar. Ik denk dat dat de menselijke levensduur in een ander perspectief plaatst.

Wat je hier ziet, is een luchtfoto van Oost-Oregon. Als de titel "Zoeken naar Armillaria's dodelijke ringen" onheilspellend klinkt, dat klopt. De Armillaria is eigenlijk een roofzwam, die bepaalde soorten bomen in het bos doodt. Het staat vriendelijker bekend als de honingzwam of de "gigantische zwam" want het is toevallig ook één van de grootste organismen ter wereld. Met hulp van een paar biologen die de zwam bestudeerden, kreeg ik wat kaarten en wat gps-coördinaten en ik charterde een vliegtuig en begon te zoeken naar de dodelijke ringen, de cirkelvormige patronen waarin de zwam de bomen doodt. Ik weet niet zeker of die op deze foto te zien zijn, maar wel dat de zwam daar beneden leeft. Deze is weer van op de grond. Je ziet dat de zwam werkelijk deze boom binnendringt. Dat witte spul dat je ziet tussen de schors en het hout is het mycelium van de zwam, en wat het doet ... het is de boom eigenlijk langzaam dood aan het wurgen door de stroom water en voedingstoffen te blokkeren. Deze strategie heeft aardig goed gewerkt. Ze is 2.400 jaar oud. En dan van onder de grond naar onder water.

Dit is hersenkoraal uit Tobago dat ongeveer 2.000 jaar oud is. Ik moest me over mijn angst voor diep water heenzetten om deze te vinden. Deze leeft op ongeveer 60 voet, of 18 meter, diepte. En je ziet, dat het oppervlak van het koraal wat beschadigd is. Dat was veroorzaakt door een school papegaaivissen die ervan gingen eten, maar gelukkig verloren ze hun interesse voordat het dood was. Ook gelukkig dat het buiten de gevarenzone van de recente olieramp lijkt te blijven. Dat zeg ik nou, maar we hadden net zo goed één van de oudste levende wezens op de planeet kunnen verliezen, en de uiteindelijke gevolgen van die ramp moeten we nog maar afwachten.

Dit is, denk ik, één van de rustigste veerkrachtige wezens op de planeet. Dit is een kolonie van klonen van ratelpopulieren in Utah, die letterlijk 80.000 jaar oud is. Wat eruit ziet als een bos is in werkelijkheid slechts één boom. Stel je voor dat het één gigantisch wortelsysteem is en elke boom is een stam die omhoog komt uit dat systeem. Dus je hebt één gigantisch, onderling verbonden, genetisch identiek exemplaar dat al 80.000 jaar leeft. 't Is toevallig ook mannelijk en, in theorie, onsterfelijk.

(Gelach)

Dit is ook een gekloonde boom. Dit is de spar Gran Picea, die met zijn 9.550 jaar een zuivere babe in het bos is. De locatie van deze boom wordt geheim gehouden uit bescherming. Ik sprak de bioloog die deze boom ontdekte, en hij vertelde me dat die spichtige groei die je in het midden ziet, hoogstwaarschijnlijk is veroorzaakt door de klimaatverandering. Het is warmer geworden op de top van de berg, en de vegetatiezone is echt aan het veranderen. Dus we hoeven niet per se direct contact te hebben met deze organismen om uitwerking op ze te hebben.

Dit is de Fortingall Taxusboom. Nee, ik maak geen grapje. Dit is de Fortingall Taxusboom. (Gelach) Maar ik heb die dia ertussen gezet, omdat mij vaak gevraagd wordt of er ook dieren aan het project meedoen. En behalve het koraal, is het antwoord: nee. Weet iemand hoe oud de oudste schildpad is? Gokjes? (Publiek: 300.) Rachel Sussman: 300? Nee, 175 is de oudste levende schildpad, dus mijlenver van de 2.000. Je hebt misschien gehoord van die gigantische mossel die ontdekt is bij de kust van Noord-IJsland die 405 jaar oud is geworden. Maar goed, die stierf in het lab bij het vaststellen van zijn leeftijd. De meest interessante recente ontdekking, vind ik de zogenaamde onsterfelijke kwal, waarbij in het lab is waargenomen dat deze in staat is om terug te keren naar het poliepstadium na het bereiken van volwassenheid. Dat zeg ik wel, maar het is hoogst onwaarschijnlijk dat een kwal zolang kan overleven in het wild. Weer terug naar de taxusboom. Zoals je ziet, staat hij op het kerkhof. Het is in Schotland. Achter een beschermende muur. Er staat een aantal stokoude taxusbomen op kerkhoven in het Verenigd Koninkrijk, maar als je het narekent, zul je merken dat de taxusbomen er eerder stonden dan de kerken.

En nu zakken we af naar een ander deel van de wereld. Ik kreeg de kans om rond te reizen in de provincie Limpopo in Zuid-Afrika met een kenner van Boabab-bomen. We zagen er een aantal, en dit is hoogstwaarschijnlijk de oudste. Rond de 2.000. Hij heet de Sagole Boabab. Weet je, ik vind al deze organismen palimpsesten. Ze bevatten duizenden jaren van hun eigen geschiedenis in zichzelf, en ze bevatten ook herinneringen aan natuurlijke en menselijke gebeurtenissen. In het bijzonder zijn de Boababs hiervan goede voorbeelden. Je kunt zien dat er bij deze namen in zijn stam zijn gekerfd, maar hij heeft ook sporen van een paar natuurlijke gebeurtenissen. Als de Boababs ouder worden, hebben ze de neiging om van binnen zacht te worden en hol. Dit kan zorgen voor goede schuilplaatsen voor dieren, maar ze zijn ook gebruikt voor nogal dubieuze menselijke toepassingen, zoals een bar, een gevangenis en zelfs een toilet in een boom.

En dat brengt me bij een andere favoriet van mij -- ik denk, omdat het zo ongebruikelijk is. Deze plant heet de Welwitschia, en komt alleen voor in delen van de kust van Namibië en Angola, waar hij zich heeft aangepast om vocht te verzamelen uit de mist vanuit de zee. En bovendien is het eigenlijk een boom. Het is een primitieve conifeer. Het zal jullie opvallen dat er in het midden kegels hangen. En wat lijkt op twee grote hopen bladeren, zijn het eigenlijk twee enkelvoudige bladeren. Die raken versnipperd door de harde woestijncondities in de loop van de tijd. En ze laat die blaadjes nooit vallen, dus onderscheidt ze zich ook op het langst behouden van blaadjes in het plantenrijk. Ik sprak een bioloog bij de Kirstenbosch botanische tuin in Kaapstad en vroeg hem waar hij dacht dat deze opmerkelijke plant vandaan kwam. Hij dacht: als je rondreist in Namibië, dan zie je daar een aantal versteende bossen, en de stammen zijn allemaal -- de stammen zijn allemaal gigantische coniferen, maar er is geen spoor van waar ze vandaan zijn gekomen. Dus hij dacht dat een overstroming in Noord-Afrika tienduizenden jaren geleden die coniferen meegebracht had, en het resultaat was deze opmerkelijke aanpassing aan deze unieke woestijnomgeving.

Dit vind ik de meest poëtische van het oudste leven. Dit heet een ondergronds bos. Toen ik sprak met een botanicus bij de botanische tuin van Pretoria, legde hij me uit dat sommige soorten bomen zich aangepast hebben aan deze regio. De bushveldregio is droog en staat vaak in brand, dus wat deze bomen deden, is dit: stel je voor dat dit de kroon van de boom is, en dit is het op de grond, stel je voor dat dit alles, die hele massa boom, naar onder de grond verhuisde, en alleen de blaadjes komen boven de grond uit. Als er dan een brand doorheen raast, is het vergelijkbaar met het verschroeien van je wenkbrauwen. De boom kan makkelijk herstellen. Deze groeien meestal ook gekloond. De oudste is 13.000 jaar oud.

In de V.S. hebben een paar planten diezelfde leeftijd. Dit is de klonende Creosootstruik, die rond de 12.000 jaar oud is. Als je ooit in het Amerikaanse westen geweest bent, weet je dat je de Creosootstruik overal tegenkomt. Je ziet dat deze een unieke, cirkelvorm heeft. Hij verspreidt zich langzaam naar buiten vanuit de oorspronkelijke vorm. En het is één -- wederom, één verbonden wortelsysteem, dat zorgt voor één genetisch identiek exemplaar. Hij heeft ook een vriend in de buurt -- tenminste ik denk dat ze vrienden zijn. Dit is de klonale Mojave yucca, ongeveer anderhalve kilometer verderop, en die is iets ouder dan 12.000 jaar. Je ziet dat deze een vergelijkbare cirkelvorm heeft. Er zijn wat jongere klonen te zien als puntjes in het landschap erachter. Beide, de yucca en de Creosootstruik, komen voor op het land van het Bureau voor Landbeheer. Dat verschilt nogal met de bescherming in een nationaal park. Dit land is bestemd om recreatief met terreinwagens doorheen te rijden.

Nu laat ik jullie zien wat wel eens het oudste wezen op de planeet kan zijn. Deze Siberische Actinobacterie is tussen 400.000 en 600.000 jaar oud. Deze bacterie is een paar jaar geleden ontdekt door een team van planetaire biologen die bewijzen hoopten te vinden voor leven op andere planeten door naar de zwaarste omstandigheden op onze planeet te kijken. Door de permafrost te onderzoeken, vonden ze deze bacterie. Maar wat er uniek aan is, is dat ze haar DNA repareert onder nul. Dat betekent dat ze niet in slaaptoestand verkeert. Ze leeft en groeit al een half miljoen jaar. Het is misschien ook wel een van de kwetsbaarste van de oudste levende wezens, want als de permafrost smelt, overleeft ze dat niet.

Deze kaart heb ik opgesteld van de oudste levende wezens, zodat je een idee krijgt van waar ze voorkomen; je ziet het, over de hele wereld. De blauwe vlaggetjes zijn dingen die ik al gefotografeerd heb, en de rode zijn plekken waar ik nog steeds probeer te komen. Je ziet ook een vlaggetje op Antarctica. Ik probeer daar naartoe te reizen om een 5.000 jaar oud mos te vinden, dat voorkomt op het Antarctisch schiereiland.

Ik heb waarschijnlijk nog een jaar of twee voor dit project -- voor deze fase van het project, maar na vijf jaar heb ik het gevoel te weten wat het hart van dit werk is. De oudste levende wezens ter wereld zijn een verslag en een viering van ons verleden, een roep om actie in het heden en een barometer van onze toekomst. Ze hebben millennia overleefd in een woestijn, in de permafrost, bovenop bergen en op de bodem van de oceaan. Ze hebben onnoemelijke natuurlijke gevaren en menselijke ingrepen doorstaan, maar nu zijn een aantal van hen in gevaar, en ze kunnen zich niet zomaar uit de voeten maken. Ik hoop dat ik, door deze organismen op te zoeken, de aandacht kan vestigen op hun opmerkelijke veerkracht en kan helpen bij het verzekeren van de voortzetting van hun lange leven in de nabije toekomst.

Dank u.

(Applaus)