Peter van Uhm: Waarom ik koos voor een geweer

Als hoogste militaire commandant van Nederland, met troepen over de hele wereld, ben ik echt vereerd om hier vandaag te zijn. Als ik rondkijk op deze TEDxAmsterdam locatie, zie ik een heel bijzonder publiek. Jullie zijn de reden waarom heb ik ja heb gezegd op de uitnodiging om vandaag hierheen te komen.

Als ik rondkijk, zie ik mensen die een bijdrage willen leveren. Ik zie mensen die een betere wereld willen maken, door het doen van baanbrekend wetenschappelijk werk, door het creëren van indrukwekkende kunstwerken, door het schrijven van kritische artikelen of inspirerende boeken, door het opstarten van duurzame bedrijven. Jullie hebben jullie eigen instrumenten gekozen om deze missie te vervullen van het creëren van een betere wereld. Sommigen kozen de microscoop als hun instrument. Anderen kozen dansen of schilderen of het maken van muziek zoals we net hebben gehoord. Sommigen kozen de pen. Anderen werken door middel van het instrument van het geld.

Dames en heren, ik maakte een andere keuze. Bedankt. Dames en heren - (Gelach) (Applaus) Ik streef naar hetzelfde doel. Ik deel de doelen van de sprekers die aan het woord zijn geweest. Ik heb niet gekozen voor de pen, het penseel of de camera. Ik koos voor dit instrument. Ik koos voor het geweer.

Voor jullie, en je hoorde het al, kan de nabijheid van dit wapen jullie een onbehaaglijk gevoel bezorgen. Het kan zelfs eng aanvoelen. Een echt geweer op een paar meter afstand. Laten we even pauzeren en dit onbehagen voelen. Je kon het zelfs horen. Laten we het feit koesteren dat de meesten van jullie waarschijnlijk nooit dicht bij een geweer zijn geweest. Het betekent dat Nederland een vreedzaam land is. Nederland is niet in oorlog. Het betekent dat er geen soldaten nodig zijn om in onze straten te patrouilleren. Geweren maken geen deel uit van ons leven. In veel landen is het een ander verhaal. In veel landen worden mensen geconfronteerd met geweren. Ze worden onderdrukt. Ze worden geïntimideerd – door krijgsheren, door terroristen, door criminelen. Wapens kunnen veel schade veroorzaken. Ze zijn de oorzaak van veel leed.

Waarom sta ik dan hier met dit wapen? Waarom kies ik het geweer als mijn instrument? Vandaag wil ik jullie vertellen waarom. Vandaag wil ik jullie vertellen waarom ik gekozen heb voor het geweer om een betere wereld te creëren. Ik wil jullie vertellen hoe dit wapen kan helpen.

Mijn verhaal begint in de stad Nijmegen in het oosten van Nederland, de stad waar ik geboren ben. Mijn vader was een hardwerkende bakker. Wanneer hij klaar was met het werk in de bakkerij, vertelde hij mij en mijn broer vaak verhalen. Het vaakst vertelde hij het verhaal dat ik nu met jullie ga delen. Het verhaal van wat er gebeurd is toen hij nog een dienstplichtige soldaat in de Nederlandse krijgsmacht was aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. De nazi's vielen Nederland binnen. Hun meedogenloze plannen waren duidelijk. Ze wilden ons regeren door middel van repressie. Diplomatie kon de Duitsers niet stoppen. Alleen brute kracht bleef over. Het was onze laatste redmiddel. Mijn vader was daar om die te leveren.

Als zoon van een boer, die kon jagen, was mijn vader een uitstekende schutter. Als hij richtte, miste hij nooit. Op dit beslissende moment in de Nederlandse geschiedenis lag mijn vader in stelling aan de oever van de Waal vlakbij Nijmegen. Hij had een goed schootveld op de Duitse soldaten die een vrij land kwamen bezetten, zijn land, ons land. Hij vuurde. Er gebeurde niets. Hij vuurde opnieuw. Geen enkele Duitse soldaat viel op de grond. Mijn vader had een oud geweer gekregen dat niet eens de andere rivieroever kon bereiken. Hitlers troepen marcheerden door en er was niets dat mijn vader kon doen. Tot op de dag dat hij stierf, was hij gefrustreerd dat zijn schoten doel misten. Hij had iets kunnen doen. Maar met een oud geweer was zelfs de beste schutter in de strijdkrachten machteloos geweest. Dit verhaal bleef mij bij.

Op de middelbare school werd ik geboeid door de verhalen van de geallieerde soldaten – soldaten die huis en haard achterlieten en hun leven riskeerden om een onbekend land en volk te bevrijden. Ze bevrijdden mijn geboortestad. In die tijd besloot ik dat ik militair wilde worden – uit respect en dankbaarheid voor die mannen en vrouwen die ons kwamen bevrijden – vanuit het besef dat soms alleen het wapen kan staan tussen goed en kwaad.

Dat is de reden waarom ik het geweer opnam - niet om te schieten, niet om te doden, niet om te vernietigen, maar om degenen die kwaad willen te stoppen, om de kwetsbaren beschermen, de democratische waarden te verdedigen, op te komen voor onze vrijheid om hier vandaag in Amsterdam te praten over hoe we van de wereld een betere plek kunnen maken.

Dames en heren, ik sta hier niet om geweld te verheerlijken. Ik houd niet van geweren. Als je eenmaal zelf onder vuur hebt gelegen, is het des te duidelijker dat een geweer geen macho-instrument is om stoer mee te doen. Ik sta hier vandaag om jullie te wijzen op het wapen als instrument voor vrede en stabiliteit. Misschien wel een van de belangrijkste instrumenten voor vrede en stabiliteit in deze wereld.

Dit klinkt misschien tegenstrijdig. Maar niet alleen heb ik dat met eigen ogen gezien tijdens mijn inzet in Libanon en Sarajevo, en als commandant der Nederlandse strijdkrachten, het wordt ook ondersteund door koude, harde statistieken. Geweld is in de afgelopen 500 jaar drastisch afgenomen, ondanks de beelden die we dagelijks in het nieuws zien. Oorlogen tussen ontwikkelde landen zijn een zeldzaamheid. Het aantal moorden in Europa is met een factor 30 gedaald sinds de Middeleeuwen. Burgeroorlog en onderdrukking komt sinds het einde van de Koude Oorlog steeds minder voor. Statistieken tonen aan dat we in een relatief vreedzaam tijdperk leven.

Waarom? Waarom is het geweld afgenomen? Is de menselijke geest veranderd? We hadden het vanmorgen over de menselijke geest. Zijn we onze beestachtige neigingen tot wraak, gewelddadige rituelen, of ongecontroleerde razernij kwijtgeraakt? Of is er iets anders? In zijn laatste boek concludeert Harvard-docent Steven Pinker - en vele andere denkers vóór hem - dat een van de belangrijkste drijvende krachten achter de minder gewelddadige samenlevingen de verspreiding van de rechtsstaat is en de invoering op grote schaal van het staatsmonopolie op het gelegitimeerd gebruik van geweld – gelegitimeerd door een democratisch gekozen regering, gelegitimeerd door de 'checks and balances', en een onafhankelijk rechtssysteem. Met andere woorden: een staatsmonopolie dat het gebruik van geweld goed onder controle heeft.

Zo'n staatsmonopolie op geweld dient allereerst tot geruststelling. Het verwijdert de prikkel voor een wapenwedloop tussen potentieel vijandige groepen in onze samenleving. Ten tweede doet het bestaan van sancties die de voordelen van het gebruik van geweld teniet doen, het evenwicht nog verder overhellen. Afzien van geweld wordt winstgevender dan een oorlog beginnen. Nu gaat geweldloosheid werken als een vliegwiel. Het bevordert de vrede nog verder. Als er geen conflicten zijn, bloeit de handel. Handel is eveneens een belangrijke stimulans tegen geweld. Door handel ontstaat wederzijdse afhankelijkheid en wederzijdse winst tussen partijen. Waar er een wederzijds voordeel is, hebben beide zijden meer te verliezen dan te winnen met een oorlog. Oorlog is gewoon niet langer de beste optie en daarom is geweld afgenomen.

Dit, dames en heren, is de grondgedachte achter het bestaan van mijn strijdkrachten. De strijdkrachten geven uitvoering aan het overheidsmonopolie op geweld. We doen dit op een gelegitimeerde manier pas nadat onze democratie ons heeft gevraagd het te doen. Het is dit wettige, gecontroleerde gebruik van het wapen dat enorm heeft bijgedragen aan het omlaag brengen van de oorlogsstatistieken voor conflict en geweld over de hele wereld. Het is deze deelname aan vredesmissies die heeft geleid tot de beëindiging van vele burgeroorlogen. Mijn manschappen gebruiken hun wapen als instrument voor de vrede.

Dit is de reden waarom falende staten zo gevaarlijk zijn. Falende staten kennen geen gelegitimeerd, democratisch gestuurd gebruik van geweld. Falende staten kennen het wapen niet als een instrument van vrede en stabiliteit. Daarom kunnen falende staten een hele regio in chaos en conflict meeslepen. Daarom is het verspreiden het concept van de rechtsstaat zo’n belangrijk aspect van onze buitenlandse missies. Daarom proberen we nu in Afghanistan een rechtssysteem op te bouwen. Daarom trainen we politiemensen, en leiden we overal ter wereld rechters en openbare aanklagers op. Dat is de reden waarom - en in Nederland, zijn wij daar zeer uniek in - dat is de reden waarom de Nederlandse grondwet stelt dat een van de belangrijkste taken van de krijgsmacht de instandhouding en het bevorderen van de internationale rechtsorde is.

Dames en heren, het zien van dit wapen confronteert ons met de donkere kant van de menselijke geest. Elke dag hoop ik dat politici, diplomaten, en ontwikkelingswerkers conflicten kunnen ombuigen naar vrede, en dreiging naar hoop. Ik hoop dat op een dag legers overbodig zullen zijn en de mens een manier zal vinden om samen te leven zonder geweld en onderdrukking. Maar tot die dag er komt, zullen we tussen idealen en menselijk falen een weg moeten vinden. Tot die dag komt, sta ik hier namens mijn vader die op de nazi's probeerde te schieten met een oud geweer. Ik sta voor mijn mannen en vrouwen die bereid zijn hun leven te wagen voor een minder gewelddadige wereld voor ons allemaal. Ik sta voor deze soldaat die gedeeltelijk gehoorverlies opliep en blijvend letsel aan haar been, toen ze bij een mortieraanval geraakt werd tijdens een missie in Afghanistan.

Dames en heren, tot de dag aanbreekt dat we de wapenen kunnen afschaffen, hoop ik dat we het erover eens zijn dat vrede en stabiliteit niet gratis zijn. Het is hard werken, vaak achter de schermen. Het vergt een goede uitrusting en goed getrainde, toegewijde soldaten. Ik hoop dat jullie de inspanningen van onze krijgsmacht ondersteunen om soldaten als deze jonge kapitein te trainen en haar een goed geweer te geven, in plaats van het slechte geweer dat mijn vader werd gegeven. Ik hoop dat jullie onze militairen willen steunen als zij hun missie vervullen, als ze thuis komen en als ze gewond raken en onze zorg nodig hebben. Zij zetten hun leven op het spel, voor ons, voor jullie en we kunnen ze niet in de steek laten.

Ik hoop dat jullie mijn soldaten respecteren, deze soldaat met dit geweer. Omdat ze een betere wereld wil. Omdat ze een actieve bijdrage levert voor een betere wereld, net als wij allen, hier bijeen.

Heel hartelijk bedankt.

(Applaus)