Paul Bloom: De oorsprong van genot

Ik ga het vandaag hebben over de genietingen van alledag. Maar ik wil beginnen met een verhaal van een ongewone en vreselijke man. Dit is Hermann Goering. Goering was Hitlers tweede man in de Tweede Wereldoorlog, zijn gedoodverfde opvolger. Net als Hitler zag Goering zichzelf graag als kunstverzamelaar. Gedurende de oorlog trok hij door Europa, terwijl hij diverse schilderijen stal, afperste, en soms ook kocht, voor zijn collectie. Wat hij bovenal wilde, was iets van Vermeer. Hitler had er twee, en hij had er helemaal geen. Uiteindelijk vond hij een kunsthandelaar, de Nederlander Han van Meegeren, die hem een fantastische Vermeer verkocht voor omgerekend 10 miljoen huidige dollar. Dit was zijn favoriete kunstwerk.

De Tweede Wereldoorlog kwam ten einde, en Goering werd gevangengezet, berecht in Neurenberg en uiteindelijk ter dood veroordeeld. Toen gingen de geallieerden door zijn collecties, vonden de schilderijen en gingen achter de handelaren aan. Op een dag kwam de Nederlandse politie naar Amsterdam en arresteerde Van Meegeren. Van Meegeren werd beschuldigd van landverraad, waarop eveneens de doodstraf stond. Na zes weken in de gevangenis bekende Van Meegeren. Maar hij bekende geen landverraad. Hij zei: "Ik heb geen meesterwerk verkocht aan die Nazi. Ik heb het zelf geschilderd; ik ben vervalser." Niemand geloofde hem. Hij zei: "Ik zal het bewijzen". Breng me een doek en verf, dan schilder ik een nog mooiere Vermeer dan ik aan die walgelijke Nazi verkocht heb." Ik heb ook alcohol en morfine nodig, anders kan ik niet werken." (Gelach) Dus ze brachten het hem. Hij schilderde een prachtige Vermeer, en de beschuldigingen van verraad werden ingetrokken. Hij werd berecht voor vervalsing, kreeg een jaar cel en stierf als een held voor de Nederlanders. Er is nog een hoop te zeggen over Van Meegeren, maar ik wil nu even terug naar Goering, die je hier ziet terwijl hij berecht wordt in Neurenberg.

Goering was in alle opzichten een vreselijke man. Zelfs voor een Nazi was hij een vreselijke man. Zijn Amerikaanse ondervragers beschreven hem als een vriendelijke psychopaat. Maar je zou sympathie kunnen voelen voor zijn reactie toen hem verteld werd dat zijn favoriete schilderij een vervalsing was. Zijn biograaf beschrijft: "Hij keek alsof hij voor het eerst ontdekte dat er kwaad bestond in de wereld." (Gelach) En hij pleegde kort daarna zelfmoord. Hij had uiteindelijk ontdekt dat dit schilderij in feite dit was. Het zag er hetzelfde uit maar het had een andere herkomst, het was een ander werk.

Hij was niet de enige die dit te verwerken kreeg. Toen Van Meegeren terecht stond, stopte hij niet meer met praten. Hij vertelde trots over alle grote meesterwerken die hijzelf had geschilderd maar die werden toegeschreven aan andere kunstenaars. In het bijzonder "Het avondmaal te Emmaüs", dat gezien werd als Vermeers grootste meesterwerk -- mensen kwamen van over de hele wereld om het te zien -- was in feite een vervalsing. Het was niet dit schilderij, maar dit. En toen dat ontdekt werd, verloor het al zijn waarde en werd uit het museum verwijderd.

Waarom doet dit ertoe? Jullie psychologen, waarom is afkomst zo belangrijk? Waarom hechten we zoveel waarde aan de wetenschap waar iets vandaan komt? Er is een antwoord dat veel mensen zouden geven. Veel sociologen, zoals Veblen en Wolfe, zouden redeneren dat de reden waarom we dit zo serieus nemen, is omdat we snobs zijn, omdat we gericht zijn op status. Onder andere, als je wil laten zien hoe rijk je bent, hoe machtig je bent, is het beter om een origineel te bezitten dan een vervalsing omdat er altijd minder originelen dan vervalsingen zullen zijn. Ik betwijfel niet dat dit een rol speelt, maar waarvan ik jullie vandaag wil overtuigen is dat er nog iets anders aan de hand is. Ik wil je laten zien dat mensen, tot op zekere hoogte, geboren essentialisten zijn. Daarmee bedoel ik dat we niet enkel reageren op dingen zoals we ze zien, voelen, of horen. Veel meer is onze respons afhankelijk van onze overtuigingen over wat ze werkelijk zijn, waar vandaan ze komen, waarvan ze gemaakt zijn, wat hun verborgen natuur is. Ik wil suggereren dat dit niet slechts waar is voor hoe we over dingen denken, maar ook voor hoe we op dingen reageren.

Ik wil dus suggereren dat genot diep gaat -- en dat dit niet enkel waar is voor de hogere genietingen als kunst, maar zelfs de ogenschijnlijk eenvoudigste genietingen worden beïnvloed door onze overtuigingen over verborgen essentie. Neem eten. Zou je dit eten? Wel, een goed antwoord zou zijn: "Ligt eraan, wat is het?" Sommigen zouden het eten als het varken is, maar geen rund. Sommigen zouden het eten als het rund is, maar geen varken. Weinigen zouden het eten als het een rat is of een mens. Sommigen zouden het alleen eten als het een vreemd gekleurd stuk tofu is. Dat is niet zo verrassend.

Wat interessanter is: hoe het je smaakt, zal sterk afhangen van wat je denkt dat je eet. Eén demonstratie hiervan is gedaan met jonge kinderen. Hoe laat je kinderen niet alleen worteltjes eten en melk drinken, maar meer genot beleven aan worteltjes en melk -- denken dat ze beter smaken? Da's simpel, je vertelt ze dat ze van McDonald's zijn. Ze geloven dat McDonald's-eten lekkerder is, en dat maakt dat ze het lekkerder vinden.

Hoe laat je volwassenen echt van wijn genieten? Heel simpel: schenk het uit een dure fles. Er zijn nu tientallen, misschien honderden studies die aantonen dat als je gelooft dat je iets duurs drinkt, het beter smaakt. Hier werd recentelijk een neurologische draai aan gegeven. Ze leggen mensen in een FMRI scanner, en terwijl ze daar liggen, krijgen ze door een buisje wijn te proeven. Vóór hen op een scherm staat informatie over de wijn. Uiteraard drinkt iedereen dezelfde wijn. Maar als je denkt dat je dure wijn drinkt, lichten genots- en beloningscentra in de hersenen op als een kerstboom. Niet alleen zeg je dat het aangenamer is, dat je het lekkerder vindt, maar je ervaart het werkelijk anders.

Of neem seks. Dit zijn stimuli die ik in wat studies gebruikt heb. Als je aan mensen enkel deze foto's laat zien, zegt men dat dit redelijk aantrekkelijke mensen zijn. Maar hoe aantrekkelijk je ze vindt, hoe seksueel of romantisch aangedaan je door hen bent, berust doorslaggevend op waarnaar je denkt te kijken. Je denkt waarschijnlijk dat degene links mannelijk is, en degene rechts vrouwelijk. Als dat geloof ongegrond blijkt, zal dat verschil uitmaken. (Gelach) Het zal verschil maken als ze veel jonger of veel ouder blijken dan je had gedacht. Het zal verschil maken als je zou ontdekken dat de persoon waar je lustvol naar kijkt, in feite een vermomde versie van je zoon of dochter is, je moeder of vader. Weten dat iemand familie is, smoort doorgaans het libido. Wellicht een van de meest opbeurende bevindingen uit de psychologie van het genot, is dat er meer komt kijken bij er goed uitzien, dan je fysieke uiterlijk. Als je iemand leuk vindt, lijkt hij mooier. Daarom vinden partners in gelukkige huwelijken hun echtgenoot of echtgenote er veel beter uitzien dan andere mensen vinden.

(Gelach)

Een bijzonder dramatisch voorbeeld hiervan is de neurologische afwijking bekend als Capgras-waan. Capgras-waan is een afwijking waarbij je aan bepaalde waanbeelden lijdt. Mensen met Capgras-waan denken dat de mensen die ze het meest liefhebben, vervangen zijn door perfecte dubbelgangers. Vaak is het resultaat hiervan tragisch. Mensen hebben hun dierbaren vermoord, in de waan dat het een bedrieger was. Maar er is minstens een geval waarbij Capgras-waan een gelukkige afloop had. Dit werd in 1931 opgetekend. "Onderzoek beschrijft een vrouw met Capgras-waan die klaagde over haar klein geschapen en seksueel tekortschietende minnaar". Maar dat was voordat ze Capgras-waan kreeg. Nadat ze het kreeg, "deelde ze blij mee dat ze had ontdekt dat hij een dubbelganger had die rijk, potent, knap en aristocratisch was." Het was uiteraard dezelfde man, maar ze zag hem op verschillende manieren.

Als derde voorbeeld: consumentenproducten. Eén reden om iets te waarderen, is de bruikbaarheid. Schoenen kun je dragen; je kunt golf spelen met golfclubs; en uitgekauwde kauwgum is nergens goed voor. Maar elk van deze drie objecten heeft meer waarde dan wat het voor je kan doen, vanwege zijn historie. De golfclubs waren eigendom van John F. Kennedy en werden geveild voor 750.000 dollar. De kauwgum werd gekauwd door popster Britney Spears en verkocht voor een paar honderd dollar. In feite is er een bloeiende markt voor gedeeltelijk gegeten voedsel van geliefde mensen. (Gelach) De schoenen zijn wellicht het waardevolst van allemaal. Volgens een onbevestigd bericht heeft een Saoedische miljonair 10 miljoen dollar geboden voor deze schoenen. Deze werden enkele jaren geleden naar George Bush gegooid op een Iraakse persconferentie.

(Applaus)

Deze aantrekkingskracht van objecten werkt niet alleen voor beroemde objecten. Ieder van ons, de meeste mensen, hebben iets in hun leven dat onvervangbaar is, vanwege zijn historie -- misschien je trouwring, misschien de babyschoenen van je kind -- zodat als die verloren gingen, je ze nooit terug kon krijgen. Je zou iets kunnen krijgen dat er zo uitziet, of zo aanvoelt, maar nooit precies hetzelfde voorwerp. Met mijn collega's George Newman en Gil Dieseldruck, keek ik naar welke factoren, welke geschiedenis, een rol speelt bij de objecten waarvan mensen houden. In een van onze experimenten vroegen we mensen een beroemdheid te noemen die ze bewonderden, een levende persoon.

Eén antwoord was George Clooney. Toen vroegen we ze, "Hoeveel zou je betalen voor George Clooney's trui?" En het antwoord is: behoorlijk wat -- meer dan je zou betalen voor een nieuwe trui of een trui van iemand die je niet bewondert. Toen vroegen we andere groepen -- we gaven ze verschillende restricties en verschillende voorwaarden. We zeiden tegen sommige mensen: "Je mag de trui kopen, maar je mag niemand vertellen dat je hem bezit en je mag hem niet verder verkopen". Dat deed de waarde dalen, wat suggereert dat dat een reden is waarom we ervan houden. Maar wat echt effect heeft, is wanneer je zegt: " Je mag hem verder verkopen, erover opscheppen, maar vóór je hem krijgt, wordt hij grondig gewassen." Dat zorgt voor een groot waardeverlies. Zoals mijn vrouw zei: "Je hebt Clooney's luizen eruit gewassen."

(Gelach)

Terug naar de kunst. Ik zou een Chagall het einde vinden. Ik hou van zijn werk. Als mensen me iets willen geven aan het eind van de conferentie, kun je een Chagall voor me kopen. Maar ik wil geen kopie, zelfs al kan ik geen verschil zien. Dat is niet omdat, of niet enkel omdat ik een snob ben en wil opscheppen over mijn origineel. Nee, het is omdat ik prijs stel op iets met een specifieke geschiedenis. In het geval van kunstwerken is die geschiedenis erg bijzonder. De filosoof Denis Dutton poneert, in zijn fantastische boek "Het Kunstinstinct": "De waarde van een kunstwerk is geworteld in aannames over de menselijke actie achter zijn creatie." Dat zou het verschil kunnen uitleggen tussen een origineel en een vervalsing. Ze mogen op elkaar lijken, maar ze hebben een andere geschiedenis. Het origineel is doorgaans het product van een creatieve handeling, de vervalsing niet. Ik denk dat deze insteek de verschillen kan verklaren tussen de verschillen in smaak.

Dit is een werk van Jackson Pollock. Wie houdt er van het werk van Pollock? Okee. Wie vindt het niets bijzonders? Houdt er niet van. Ik ga geen uitspraken doen over wie er gelijk heeft, maar ik wil wel een empirische claim maken over de intuïtie van mensen. Namelijk, als je van Jackson Pollocks werk houdt, zal je, meer dan de mensen die er niet van houden, geloven dat deze werken moeilijk te maken zijn, dat ze veel tijd en energie kosten en creatieve energie. Ik gebruik Jackson Pollock expres als voorbeeld omdat er een jonge Amerikaanse kunstenaar is die schildert in een soortgelijke stijl als Pollock, en haar werk was vele tienduizenden dollars waard -- grotendeels omdat ze een zeer jonge kunstenaar is.

Dit is Marla Olmstead die haar meeste werk maakte toen ze 3 jaar oud was. Het interessante over Marla Olmstead is dat haar familie de fout maakte om het televisieprogramma 60 Minutes II uit te nodigen om haar te filmen tijdens het schilderen. En toen berichtten ze dat haar vader haar coachte. Toen dit uitgezonden werd op televisie, zakte de waarde van haar kunst naar het nulpunt. Het was fysiek dezelfde kunst, maar de geschiedenis was veranderd.

Ik focus me nu op de beeldende kunst, maar ik wil twee voorbeelden geven uit de muziek. Dit is Joshua Bell, een heel beroemde violist. Washington Post-verslaggever Gene Weingarten besloot hem te strikken voor een gewaagd experiment. De vraag is: hoe zouden mensen Joshua Bell vinden, de muziek van Joshua Bell, als ze niet wisten dat ze naar Joshua Bell luisterden? Dus hij liet Joshua Bell met zijn peperdure viool in een hoek gaan staan van een metrostation in Washington D.C. om te zien hoeveel geld hij zou verdienen. Hier is een korte clip daarvan. (Vioolmuziek) Na daar 3 kwartier gestaan te hebben, had hij 32 dollar. Niet slecht. Maar ook niet goed. Schijnbaar moet je weten dat je naar Joshua Bell luistert om zijn muziek echt te kunnen waarderen. Hij verdiende 20 dollar meer dan dat, maar hij telde het niet mee. Want een vrouw komt langs -- je ziet het aan het eind van de video -- ze komt langs. Ze had hem een paar weken geleden zien optreden bij de Library of Congress tijdens een extravagante galashow. Dus ze is geschokt dat hij in een metrostation staat. Ze heeft acuut medelijden. Ze graait in haar portemonnee en geeft hem een briefje van 20.

(Gelach)

(Applaus)

Het tweede voorbeeld uit de muziek is van John Cage's modernistische compositie 4'33" Zoals velen van jullie zullen weten is dit de compositie waar de pianist gaat zitten, de pianoklep opent en en vervolgens gedurende 4 minuten en 33 seconden niets doet -- die periode van stilte. Mensen hebben verschillende meningen hierover. Maar waar ik op wilde wijzen, is dat je dit kunt kopen bij iTunes. (Gelach) Voor één negenennegentig kun je luisteren naar díe stilte, die anders is dan andere vormen van stilte.

(Gelach)

Ik heb tot nu toe gesproken over genot, maar wat ik wil suggereren, is dat alles wat ik zei eveneens geldt voor pijn. Hoe je denkt over wat je ervaart, je geloof over de essentie ervan, beïnvloedt de pijn. Een leuk experiment is gedaan door Kurt Gray en Dan Wegner. Ze verbonden Harvard-bachelorstudenten met een elektrische schokmachine. Ze dienden ze een serie elektrische schokken toe. Een serie van vijf pijnlijke schokken. De helft wordt verteld dat ze de schokken krijgen van iemand in een andere kamer, maar dat die persoon niet weet dat hij hen schokken toedient. Er is geen kwade wil, ze drukken slechts op een knop. De eerste schok wordt ervaren als erg pijnlijk. De tweede schok voelt minder pijnlijk, want het went. De derde minder, de vierde, de vijfde. De pijn wordt minder. In de andere opstelling, wordt hen verteld dat de persoon in de andere kamer ze expres schokken toedient -- weten dat ze hen pijn doen. De eerste schok doet enorm pijn. De tweede schok doet net zoveel pijn, en de derde en vierde en vijfde. Het doet meer pijn als als je gelooft dat iemand het je opzettelijk aandoet.

Het meest extreme voorbeeld hiervan is dat in sommige gevallen, pijn onder de juiste omstandigheden kan veranderen in genot. Mensen hebben de buitengewoon interessante eigenschap om vaak lage doses pijn op te zoeken in gecontroleerde omstandigheden en daar genot aan te beleven -- zoals bij het eten van hete pepers en achtbaanritten. Dit punt is mooi samengevat door de dichter John Milton die schreef: "De geest is los van alles, en kan op zich van de hel een hemel en van de hemel een hel maken".

Daarmee eindig ik. Dank je wel.

(Applaus)