Patrick Chappatte: De kracht van cartoons

Ik ben een cartoonist voor de krant een politiek cartoonist. Hebben jullie hier wel eens van gehoord - van kranten? Het is zoiets als een op papier gebaseerd leesboek (Gelach) Het weegt lichter dan een iPad. Het is ook iets goedkoper. Weet je wat ze zeggen? Ze zeggen dat de geprinte media op hun einde lopen. Wie zegt dat? De media. Maar dit is geen nieuws, toch? Je hebt er al over gelezen.

Gelach.

Dames en heren, de wereld is kleiner geworden. Ik weet dat het een cliché is, maar kijk, kijk hoe klein, hoe petieterig hij is geworden. En jullie willen weten waarom, natuurlijk. Vanwege de technologie. (Gelach) Zijn er computerontwerpers aanwezig in de zaal? Nou, jullie maken mijn leven ellendig, want de trackpads waren vroeger rond, ze hadden een mooie ronde vorm. Dat maakt een goede cartoon. Maar wat begin je met een platte touchpad, van die vierkante dingen? Daar kan ik niets mee als cartoonist. Ik weet nu dat de wereld plat is. Dit is waar. En het internet heeft iedere hoek van de wereld bereikt, de meeste arme en afgelegen plekken. Elk dorp in Afrika heeft een internetcafé. (Gelach) Vraag daar niet om een Frappuccino. We overbruggen de digitale verdeeldheid. De Derde Wereld is verbonden. Wij zijn verbonden. En wat gebeurt er vervolgens? Je ontvangt e-mail. Ja. Het internet heeft ons macht gegeven, het heeft jullie macht gegeven het heeft mij macht gegeven, en andere mensen ook.

(Gelach)

De laatste twee cartoons heb ik live gemaakt tijdens een conferentie in Hanoi. Er daar waren ze niet aan gewend in communistisch Vietnam 2.0. (Gelach) Ik was dus live op een groot scherm aan het tekenen-- het was een behoorlijke sensatie-- toen een jongen op mij af kwam. Hij nam foto's van mij en mijn schetsen, en ik dacht: "Dit is geweldig, een Vietnamese fan." En toen hij ook de tweede dag kwam, dacht ik: "Wow, hij is echt helemaal weg van cartoons. En op de derde dag begreep ik eindelijk dat deze jongen eigenlijk aan het werk was. Ondertussen moeten er honderd foto's zijn van mij lachend met mijn schetsen in de dossiers van de Vietnamese politie.

(Gelach)

Nee, het is zo: internet heeft de wereld veranderd. Het heeft de muziekindustrie veranderd. Het heeft de manier waarop we muziek consumeren veranderd. Voor diegenen oud genoeg om het zich te herinneren, wij moesten vroeger naar de winkel om het te stelen. (Gelach) Het heeft ook de manier waarop je toekomstige werkgever naar je sollicitatie kijkt veranderd. Dus wees voorzichtig met je Facebook-account. Wees voorzichtig, zei je moeder altijd. En de technologie heeft ons vrij gemaakt. Dit is gratis WiFi. Maar het is zo. Het heeft ons bevrijd van ons kantoor. Dit is je leven. Geniet ervan. (Gelach) In het kort, technologie, het internet, het heeft ons leven veranderd. Technologiegoeroes, zoals deze man -- in een Duits magazine de filosoof van de 21ste eeuw genoemd-- geven vorm aan de manier waarop we de dingen doen. Ze geven vorm aan de manier waarop we consumeren. Ze geven vorm aan onze verlangens. (Gelach) (Applaus) Jullie zullen het niet leuk vinden. En de technologie heeft zelfs onze relatie met God veranderd.

(Gelach)

Nu zou ik hier niet verder op door moeten gaan. Religieuze en politieke cartoons, zoals jullie misschien hebben gehoord, gaan lastig samen, sinds die dag in 2005, toen een aantal cartoonisten in Denemarken cartoons tekenden die gevolgen hadden over de hele wereld, demonstraties, fatwa. Ze gaven aanleiding tot geweld. Mensen kwamen om door geweld. Het was weerzinwekkend. Mensen gingen dood vanwege cartoons. Ik bedoel-- ik had het gevoel toentertijd dat cartoons door beide kanten gebruikt werden. Ze zijn allereerst gebruikt door een Deense krant, die een punt wilde maken over de Islam. Een Deense cartoonist vertelde mij dat hij één van de 24 cartoonisten was die opdracht had gekregen om de profeet te tekenen. 12 van hun hebben geweigerd. Wisten jullie dat? Hij zei: "Niemand hoeft mij te vertellen wat ik moet tekenen. Zo werkt het niet." Aan de andere kant werden ze gebruikt door extremisten en politici. Zij wilden de controverse verder opschudden. Jullie kennen het verhaal. We weten dat cartoons gebruikt kunnen worden als wapens. De geschiedenis laat het ons zien ze zijn gebruikt door de Nazi's om de Joden aan te vallen. En hier zijn we nu. In de Verenigde Naties is de helft van de wereld aan het aandringen op het bestraffen van godsdienstige beledigingen -- ze noemen het de belastering van de religie -- terwijl de andere helft van de wereld terugvecht ter verdediging van de vrijheid van meningsuiting. Dus de botsing van beschavingen vindt hier plaats, en de cartoons bevinden zich in het midden? Dit heeft mij aan het denken gezet. Jullie zien mij hier denken aan mijn keukentafel. En aangezien jullie in mijn keuken staan, maak kennis met mijn vrouw.

(Gelach)

In 2006, een paar maanden later, ben ik naar Ivoorkust gegaan -- in West-Afrika. Over verdeeldheid gesproken. Dit land was in tweeën gedeeld. Er waren de rebellen in het Noorden, de overheid in het Zuiden --de hoofdstad, Abidjan -- en in het midden, het Franse leger. Het lijkt op een gigantische hamburger. En je wilt niet het vlees in het midden zijn. Ik was daar om verslag te doen van het verhaal in de vorm van een cartoon. Iets wat ik de afgelopen 15 jaar heb gedaan. Het is een bijbaantje, zogezegd. De stijl van de tekening is anders. Het is serieuzer werk dan mijn redactionele tekeningen. Ik ben naar plekken als Gaza geweest tijdens de oorlog in 2009. Dit is echt journalistiek in de vorm van een cartoon. Jullie zullen er meer over horen. Het is de toekomst van de journalistiek, denk ik.

Ik ben in het Noorden geweest bij de rebellen. Het waren arme jongens die aan het vechten waren voor hun rechten. Het conflict kent een etnische kant zoals vaak in Afrika het geval is. En ik ben bij de Dozo geweest. De Dozo zijn de traditionele jagers van West-Afrika. De mensen zijn bang voor hen. Ze bieden hulp aan de rebellen. Er wordt geloofd dat ze over magische krachten beschikken. Ze kunnen verdwijnen en ontsnappen aan kogels. Ik ben bij een leider van de Dozo langs geweest. Hij vertelde mij over zijn magische krachten. Hij zei: "Ik kan je hoofd er nu afhakken en je daarna weer terug tot leven brengen." Ik zei: "Misschien hebben we daar nu even geen tijd voor," (Gelach) "een andere keer."

Terug in Abidjan kreeg ik de kans om een workshop te leiden met lokale cartoonisten, en ik dacht, in een context als deze kunnen cartoons gebruikt worden als wapens tegen de andere zijde. Ik bedoel, de pers in Ivoorkust was ernstig verdeeld. Vergelijkbaar met de media in Rwanda van voor de genocide. Stelt u zich eens voor. Wat kan een cartoonist dan doen? Soms vroegen de redacteuren aan de cartoonisten om te tekenen wat zij wilden zien, en die jongen moest ook een familie onderhouden, dus. Dus was het idee erg simpel. We brachten een aantal cartoonisten bij elkaar vanuit alle kanten van Ivoorkust. We haalden ze weg bij kun kranten voor drie dagen. En ik vroeg ze om samen een project te doen, waarin we kwesties aanpakten die hun land raakten in tekeningen, ja, in tekeningen. Om de positieve kracht van een cartoon te laten zien. Het is een fantastisch gereedschap om mee te communiceren, zowel ten goede als ten kwade. En cartoons kunnen grensoverschrijdend zijn, zoals jullie hebben gezien. En humor is een goede manier, denk ik, om serieuze kwesties bespreekbaar te maken. Ik ben erg trots op wat ze gedaan hebben. Ik bedoel, ze waren het niet met elkaar eens -- dat was niet het punt. En ik heb ze niet om leuke cartoons gevraagd. De eerste dag waren ze zelfs aan het schreeuwen naar elkaar. Maar ze kwamen op het idee van een boek, waarin werd terug gekeken naar 13 jaar politieke crisis in Ivoorkust.

Het is idee was er. Ik ben projecten als dit blijven doen, in 2009 in Libanon, dit jaar in Kenia, in januari. In Libanon ging het niet om een boek. Het idee was om -- hetzelfde principe, een verdeeld land -- van verschillende kanten cartoonisten te nemen en om hun samen iets te laten doen. In Libanon hebben we de redacties van de kranten ingeschakeld, en hebben we hen acht cartoonisten van alle kanten samen op één pagina laten publiceren, over de kwesties die Libanon aangaan, zoals godsdienst in de politiek en het dagelijks leven. En het werkte. Drie dagen lang publiceerden bijna alle kranten in Beiroet al deze cartoonisten samen-- tegen de overheid, voor de overheid, Christelijk, Moslim, natuurlijk. Engelstalig, noem maar op. Dit was een geweldig project. Wat we in Kenia deden was de kwestie van etniciteit aanpakken, die vergif is op vele plaatsen in Afrika. En we maakten videoclips. Deze zijn te zien op YouTube/KenyaTunes.

Preken voor de vrijheid van meningsuiting is hier gemakkelijk, maar zoals jullie hebben gezien, in een context van onderdrukking en verdeling, nogmaals, wat kan een cartoonist doen? Hij moet zijn baan zien te behouden. Ik geloof dat in welke context waar dan ook er altijd de keuze is om een cartoon die de haat zal voeden niet te maken. En dat is de boodschap die ik ze probeer bij te brengen. Ik denk dat we uiteindelijk altijd de keuze hebben om niet het slechte te doen. Maar we moeten deze [onduidelijk] kritische verantwoordelijke stemmen bijstaan in Afrika, in Libanon, in jullie lokale kranten, in de Apple store. Vandaag de dag zijn de technologische bedrijven 's werelds grootste redacteuren. Zij beslissen wat te beledigend is en wat te provocerend is om te zien. Het gaat dus echt niet om de vrijheid van de cartoonisten, het gaat om jullie vrijheden. En voor de dictators over de hele wereld is het goed nieuws wanneer de cartoonisten, de journalisten en activisten hun mond dichthouden.

Dank u.

(Applaus)