Noah Feldman: politiek en religie zijn technologiën

Ik wil hier bepleiten dat politiek en religie de twee primaire factoren -- niet de enige maar wel de voornaamste factoren die waarschijnlijk leiden tot een conflict (Irak) dat op dit moment onvermijdelijk lijkt, of men er nu voor is of niet -- politiek en religie kunnen in feite beter gezien worden als technologieën, en onderworpen worden aan vragen die we stellen op het gebied van conceptueel ontwerp.

Wat bedoel ik daarmee? Laten we ons richten op het onderhavige politieke systeem: het systeem van de democratie. Democratie is, als soort politiek, een technologie voor de controle en uitoefening van macht. Macht kan uitgeoefend worden op verschillende manieren. Despotisme is een bekende, anarchie is de ongeorganiseerde uitoefening van macht, op een radicaal verstrooide manier; en democratie is een set technologieën die het effect hebben de macht over een groot aantal mensen te verspreiden om vervolgens deze macht te concentreren bij een kleinere groep aan wie het mandaat wordt gegeven te regeren dankzij de handelingen van het volk.

Kijk vervolgens naar religie, bijvoorbeeld Islam. Dit is de religie die in zekere zin over ons afroept wat komen gaat. Ik zal uitleggen waarom ik dat denk, omdat dit een controversiële uitspraak is. Bij wijze van de volgende vergelijking: geen 9/11, geen oorlog. In het begin van de Bush administratie, tijdens de verkiezingen voor het presidentsschap zei president Bush dat hij niet mondiaal wilde ingrijpen. De trend was het losmaken van de rest van de wereld. Vandaar het afwijzen van het Kyoto-protocol, bijvoorbeeld. Na 9/11 veranderde alles. De president besloot met zijn adviseurs om actief in te grijpen in de wereld om ons heen. Dat begon met Afghanistan, en toen dat zeer soepel en snel verliep werd een beslissing gemaakt via de technologie van democratie -- geen perfecte technologie -- via de technologie van democratie werd een andere oorlog aangedragen -- in dit geval Irak.

Ik zei 'geen 9/11, geen oorlog' omdat we moeten erkennen dat Islam zoals geïnterpreteerd door een kleine groep radicalen voorafging aan de aanslagen op 9/11 -- de oorzaak van de aanvallen op 9/11 -- en als gevolg hiervan de oorzaak van de oorlog die we nu gaan voeren. Ik wil hieraan toevoegen dat Bin Laden en zijn volgers toegewijd zijn aan het creëren van frictie tussen democratie, of tenminste kapitalistische democratie, en de wereld van de Islam zoals zij het zien.

Op welke manier is de Islam een technologie? Op de eerste plaats voor verlossing in de meest basale zin. Het is een mechanisme dat een universum construeert waarin de verlossing van de gelovige zal plaatsvinden, maar het wordt door Islamisten ook bedoeld -- die term gebruik ik voor mensen die geloven dat de Islam het antwoord is op talloze vragen, sociale, politieke, persoonlijke of spirituele vragen. Onder de mensen met die opvatting -- een groot aantal in de Islamitische wereld die het niet eens zijn met Bin Laden, maar wel vinden dat de Islam het antwoord is -- vormt de Islam een benadering van de wereld waarmee bepaalde wenselijke doelen bereikbaar zijn. De doelen vanuit de moslimwereld zijn vrede, rechtvaardigheid en gelijkheid, maar gezien in termen van de traditionele Islamitische leer.

Ik wil geen foute indruk achterlaten door fenomenen als de Islam of democratie te indentificeren als technologieën. Het zijn geen eenduidige zaken. Een goede manier om dit te bewijzen is mijn gedachtegang te presenteren toen ik nadacht over wat ik zou projecteren achter me. Ik stuitte direct op een probleem: er bestaat geen afbeelding van democratie. Er is geen slogan of symbool die democratie weergeeft. Ik kan het Amerikaanse Capitool laten zien -- ditzelfde probleem had ik bij de kaft van mijn boek -- hoe geef je democratie weer? Hetzelfde geldt voor de Islam. Je kan een moskee of gelovigen tonen, maar er is geen eenduidige afbeelding van de Islam. Sommige concepten zijn, zo blijkt, niet makkelijk weer te geven.

Dit betekent dat ze zeer betwistbaar zijn. Alle mensen op de wereld die zeggen moslim te zijn kunnen verschillende interpretaties hebben van de Islam en hetzelfde geldt voor democratie. In tegenstelling tot het woord 'hoop', dat opgezocht kan worden in een woordenboek en waarbij consensus kan worden bereikt over de definitie, zijn dit betwiste concepten. Hierover verschillen mensen ten diepste van mening. Als gevolg van deze onenigheid kan iemand moeilijk zeggen "ik heb de juiste versie van de Islam." Na 9/11 maakten we mee dat George W. Bush zei: "Islam betekent vrede." Dat zegt George W. Bush. Andere mensen zullen anders beweren. Sommigen zeggen dat de Islam onderwerping betekent. Weer anderen zullen zeggen dat het erkenning van God's soevereiniteit betekent. Islam kan veel verschillende dingen betekenen. Hetzelfde geldt voor democratie. Sommigen zeggen dat democratie verkiezingen inhoudt. Anderen vinden dat niet genoeg en zeggen dat grondrechten er ook bij horen. Deze punten staan ter discussie en niemand kan zeggen de eenduidige betekenis te kennen.

Als de Islam en democratie zich momenteel in een confrontatie bevinden, wat zou dat betekenen? Je kan het op veel manieren benaderen. Bijvoorbeeld met angst. Angst is een begrijpelijke reactie bij oorlogsdreiging met een grote kans op vele doden als gevolg van de confrontatie -- een confrontatie die velen in de moslimwereld niet willen, die veel Amerikanen niet willen, die mensen elders in de wereld niet willen, maar waarvoor toch genoeg voorstanders zijn tenminste in de Verenigde Staten, om te geschieden-- Angst is daarom begrijpelijk. Het is zelfs een passende reactie.

Wat ik jullie nu echter wil voorleggen, is dat hierop ook een hoopvolle reactie bestaat. Het hoopvolle komt voort uit de erkenning dat de Islam en democratie technologieën zijn. Hierdoor zijn ze aanpasbaar. Ze zijn aanpasbaar op manieren die positieve resultaten kunnen produceren. Waar denk ik aan? In de gehele moslimwereld zijn er mensen die veel geven om de Islam, voor wie het een bron van geloof, beschaving, of diepe waarden is, of een bron van identiteit, die zeggen dat Islam en democratie niet conflicteren. Deze overgrote meerderheid van Moslims is het allerminst eens met Bin Laden. Hiernaast denkt de meerderheid -- niet allemaal maar de meerderheid, wat gelezen kan worden in bronnen die veelvuldig op internet staan in talloze talen -- dat hun belang voornamelijk is zichzelf te bevrijden om keuzes te kunnen maken op persoonlijk vlak, maar ook wat betreft economie en politiek en tevens wat betreft religie die strikt gereguleerd is in de moslimwereld.

Veel van deze moslims zeggen dat hun onenigheid met de Verenigde Staten komt doordat deze de kant van dictators kozen en kiezen om eigen kortetermijnbelangen te behartigen. Tijdens de Koude Oorlog zou dat verdedigbaar kunnen zijn voor de Verenigde Staten. In de oorlog tussen West en Oost zou het noodzakelijk kunnen zijn om, in de strijd tussen democratie en communisme, vrienden te maken waar mogelijk. Maar nu de Koude Oorlog voorbij is, is er nagenoeg consensus in de moslimwereld -- evenals in de Verenigde Staten wanneer je mensen vraagt -- dat democratie en Islam naast elkaar kunnen bestaan. We zien dit bij activisten zoals de gekozen moslims in de democratische regering van Turkije die zich pragmatisch, niet ideologisch, gedragen, die hun eigen religieuze waarden promoten en zijn gekozen door het volk omdat ze eerlijk en oprecht overkwamen vanwege hun religieuze waarden, maar die de Islam en democratie toch als verenigbaar zien.

Nu zeg je wellicht: wat we op TV zien over de Saoedische Islam kan toch niet verenigbaar zijn met wat wij als democratie zien -- namelijk vrije politieke keuze, rechten en gelijkheid. Maar ik zeg dat technologieën kneedbaar zijn. Ik zeg je dat de meeste moslims geloven -- ook vele moslims in Saoedi-Arabië -- dat de kernwaarden van Islam: de erkenning van Gods soevereiniteit en menselijke gelijkheid voor God, verenigbaar zijn met vrijheid, gelijkheid en politieke keuzevrijheid. Veel moslims verklaren dit. Zij vertellen dit waar ze kunnen. Hun overheden voelen zichzelf hierdoor bedreigd, en proberen deze mening te onderdrukken.

Bijvoorbeeld activisten in Egypte proberen een 'centrum partij' op te richten die de Islam en democratie samenvoegt. Dat werd verboden. Zij werden geweerd uit het politieke systeem, vanwege hun grote kans op succes. Bij de meest recente verkiezingen in Pakistan, Marokko en Turkije, waren Islamitische democraten bij verre het meest succesvol, overal waar dat toegestaan was. In Marokko werden ze derde maar ging het slechts om de helft van de zetels. Indien het om alle zetels ging hadden ze het beter gedaan. De hoop die ik hieruit put is dat we spoedig een transformatie zullen zien in de moslimwereld. Dat is een transformatie waarin veel moslims die zeer hechten aan tradities en hieraan niet willen tornen, geloven dat door de kneedbaarheid van de technologie van democratie en van de technologie van Islam, dat deze twee ideeën kunnen samenwerken.

Hoe ziet dat eruit? Wat is een Islamitische democratie? Het zal niet identiek zijn aan democratie in de Verenigde Staten. Dat is misschien een goede zaak, gezien de kritieken op ons systeem. Het zal ook niet lijken op hoe degenen hier aanwezig, of moslims elders -- er zullen trouwens ook moslims in het publiek zitten -- de Islam conceptualiseren. Het zal ook de Islam veranderen. Het gevolg van het samenbrengen van deze ideeën, zouden we, in plaats van een strijd tussen de 'Islamitische beschaving' en 'democratische beschaving' wellicht compatibiliteit kunnen zien.

Ik begon met de oorlog omdat je onmogelijk kan negeren dat er een oorlog aankomt bij het spreken hierover. Oorlog bedreigt het model dat ik beschrijf omdat een mogelijk gevolg van oorlog is, dat veel moslims de Verenigde Staten zullen afschrijven als voorbeeld wat betreft haar politieke systeem. Verder is het mogelijk dat veel Amerikanen onder invloed van de oorlog zullen zeggen, voelen en denken dat de Islam de vijand is -- dat de Islam zo gezien moet worden. Ook al zei de president om politieke redenen dat de Islam niet de vijand is, bestaat bij oorlog de natuurlijke impuls om de andere kant als vijand te zien. Ook bestaat de impuls om te generaliseren wie de vijand is. Er zijn dus grote risico's.

De mogelijke positieve gevolgen van de nasleep van een oorlog moeten echter niet onderschat worden, met name door mensen die skeptisch zijn over de oorlog. Deze mensen moeten beseffen, dat in het geval van oorlog, het niet goed kan zijn, zij het pragmatisch, spiritueel of moreel, om na de oorlog te zeggen: "We laten de dingen nu op hun beloop want we waren toch tegen de oorlog." Zo werkt de wereld niet. Je ziet de omstandigheden onder ogen en je begint van daar.

Daarom zeg ik dat skeptici moeten beseffen dat met name in de slotfase van oorlog er een mogelijkheid is voor de Verenigde Staten en de moslimvolkeren waarmee ze te maken hebben, om echt democratisch bestuur te creëren dat ook waarlijk islamitisch is. Het is essentieel dat de mensen die hierom geven, binnen de technologie van democratie hun voorkeuren en keuzes doen gelden om een dergelijk resultaat te bereiken. Dat is een hoopvolle boodschap mits hij begrepen wordt als een plicht van ons allemaal. Ik denk dat wij die plicht kunnen vervullen, maar alleen als we er werk van maken. Dan zal de hoop niet tevergeefs zijn.

Bedankt.