Naomi Klein: Verslaafd aan risico

Ik heb pas iets gedaan dat ik nooit eerder had gedaan. Ik heb een week doorgebracht op een onderzoeksschip. Ik ben geen wetenschapper, maar ik begeleidde een opmerkelijk wetenschappelijk team van de Universiteit van Zuid-Florida dat de tocht van BP's olie door de Golf van Mexico heeft nagetrokken. Dit is trouwens de boot waar we op vaarden. De wetenschappers die bij me waren, bestudeerden niet het effect van de olie en de oplosmiddelen op het grote spul -- de vogels, de schildpadden, de dolfijnen, het flitsende spul. Ze kijken naar het piepkleine spul dat opgegeten wordt door het iets minder kleine spul dat uiteindelijk door het grote spul opgegeten wordt. En wat ze ontdekten is dat zelfs sporen van olie of oplosmiddel bijzonder giftig kunnen zijn voor fytoplankton, wat erg slecht nieuws is, omdat er zoveel leven van afhankelijk is. In tegenstelling tot wat we een paar maanden geleden hoorden over hoe 75 procent van die olie als bij toverslag verdween en we er ons geen zorgen over hoefden te maken, is deze ramp zich nog steeds aan het voltrekken. Hij werkt zich nog altijd omhoog in de voedselketen. Dat zou geen verrassing voor ons moeten zijn. Rachel Carson -- de oermoeder van de moderne milieubeweging -- waarschuwde ons al hiervoor in 1962. Zij benadrukte dat de controlemannen -- zoals zij ze noemde -- die een bommentapijt legden over dorpen en velden met giftige insecticiden als DDT, alleen het kleine spul wilden uitroeien, de insecten, niet de vogels. Maar ze vergaten dit: het feit dat vogels leven van maden, dat roodborstjes veel wormen eten die nu verzadigd zijn met DDT. En dus kwamen de eieren van de roodborstjes niet uit, zangvogels stierven en masse, stilte in de steden. Vandaar de titel "Stille lente." Ik probeer te bedenken wat mij zo aantrekt aan de Golf van Mexico, want ik ben Canadese, en ik heb geen historische band. En ik denk dat het komt doordat we volgens mij de volledige betekenis van deze ramp nog niet door hebben, wat het betekende om getuige te zijn van een scheur in onze wereld, wat het betekende om toe te kijken hoe de inhoud van de aarde eruit gutst op live TV, 24 uur per dag, maandenlang. Nadat we onszelf zolang hebben wijsgemaakt dat onze hulpmiddelen en technologie de natuur kunnen beheersen, kwamen we plotseling oog in oog te staan met onze zwakheid, met ons gebrek aan controle, toen de olie door elke poging tot beteugeling heen spoot -- top hats, top kills, en het meest gedenkwaardig: de junk shot -- het slimme idee om oude banden en golfballen in het gat in de wereld te schieten. Maar nog schokkender dan de verwoestende kracht die van die bron uitging, was de roekeloosheid waarmee die kracht was losgelaten -- de slordigheid, het gebrek aan planning, die de operatie van boren tot opruimen kenmerkten. Als er één ding is dat BP's waterige staaltje van herstel duidelijk maakte, is het dat wij, als cultuur, veel te veel bereid zijn om zaken op het spel te zetten die kostbaar en onvervangbaar zijn -- en dat zonder noodplan te doen, zonder exit-strategie. En BP was hierin niet bepaald onze eerste ervaring in de afgelopen jaren. Onze leiders rollen oorlogen in, maken zichzelf vrolijke verhalen wijs over cakewalks en huldigingen, daarna komen de jaren van dodelijke schadebeperking, Frankensteins van belegeringen en aanvalsgolven en opstanden, en wederom geen exit-strategie. Onze financiële goochelaars worden regelmatig slachtoffer van vergelijkbare overmoed, ze overtuigen zichzelf ervan dat de nieuwste zeepbel een nieuw soort markt is -- het type dat nooit zal instorten. En als dat onvermijdelijk toch gebeurt, grijpen de besten en de slimsten naar het financiële equivalent van de junk shot -- in dit geval gooien ze enorme bedragen aan broodnodig belastinggeld in een heel ander soort gat. Zoals bij BP wordt het gat gedicht, tenminste tijdelijk, maar niet voordat het een enorme prijs heeft gevergd. We moeten ons afvragen waarom we dit steeds laten gebeuren, want we zitten middenin de gok met wellicht de hoogste inzet ooit: beslissen wat we gaan doen, of niet doen, aan de klimaatverandering. Zoals jullie weten is er veel tijd besteed, in dit land en over de hele wereld, aan de klimaatdiscussie. Op de vraag: "Wat als de IPCC-wetenschappers het helemaal verkeerd hebben?" Een veel relevantere vraag -- zoals MIT-natuurkundige Evelyn Fox Keller het stelt -- is: "Wat als al die wetenschappers gelijk hebben?" Gezien de inzet, roept de klimaatcrisis ons heel duidelijk op te handelen naar het voorzorgsbeginsel -- de theorie die stelt dat als de gezondheid van mensen en het milieu een zeker risico lopen en als de mogelijke schade onomkeerbaar is, we ons niet kunnen permitteren om te wachten op perfecte wetenschappelijke zekerheid. Beter het zekere voor het onzekere nemen. Meer openlijk, de bewijslast dat een toepassing veilig is, hoort niet te liggen bij het publiek dat de schade zal ondervinden, maar bij de industrie die er profijt van heeft. Maar het klimaatbeleid in de welvarende wereld -- aangenomen dat er zoiets bestaat -- is niet gebaseerd op voorzorg, maar op een kosten-baten-analyse -- zoeken naar de handelwijze waarvan economen denken dat die het minste effect heeft op ons BNP. Dus liever dan te vragen -- wat voorzorg zou vereisen -- "Wat kunnen we zo snel mogelijk doen om een mogelijke ramp te voorkomen?" stellen we bizarre vragen als: "Tot welk moment kunnen we uiterlijk wachten met het serieus verlagen van emissies? Kunnen we dit uitstellen tot 2020, 2030, 2050?" Of we vragen: "Hoeveel warmer kunnen we de planeet laten worden en toch overleven? Kunnen we stijgen met twee graden, drie graden, of -- waar we nu naar toe gaan -- vier graden Celsius?" Overigens is de aanname dat we het enorm ingewikkelde klimaatsysteem op aarde veilig kunnen controleren alsof het een thermostaat heeft, zorgen dat de planeet niet te heet en niet te koud wordt, maar precies goed -- zo'n Goudhaartje-stijl -- dit is pure fantasie, en niet afkomstig van de klimaatwetenschappers; het komt van de economen die hun mechanistische denkwijze toepassen op de wetenschap. Feit is dat we gewoon niet weten wanneer de opwarming die we veroorzaken, op hol zal slaan door een zichzelf versterkende kringloop. Dus waarom nemen we wederom deze absurde risico's met wat ons dierbaar is? Een reeks verklaringen zal jullie nu te binnen schieten, zoals hebzucht. Dit is een populaire verklaring, en er schuilt veel waarheid in. Want we weten allemaal dat grote risico's nemen, een hoop geld oplevert. Een andere verklaring die je vaak hoort voor roekeloosheid, is overmoed. En hebzucht en overmoed zijn intiem verweven als het op roekeloosheid aankomt. Als je bijvoorbeeld een 35-jarige bankier bent en 100 keer meer verdient dan een hersenchirurg, dan moet je dat verklaren, je hebt een verhaal nodig om zo'n ongelijkheid recht te praten. En je hebt eigenlijk niet zoveel varianten. Of je bent een ongelofelijk goede oplichter, en je komt ermee weg -- je hebt het systeem bespeeld -- of je bent een soort wonderkind, uniek op de wereld. Beide varianten -- het wonderkind en de oplichter -- maken je enorm overmoedig en daardoor vatbaarder voor het nemen van nóg grotere risico's in de toekomst. Tussen twee haakjes, Tony Hayward, de voormalige CEO van BP, had een plaquette op zijn bureau met een inspirerende slogan erop: "Wat zou je proberen te doen als je wist dat je niet zou mislukken?" Nu is dit best een populaire plaquette, en dit in een publiek van uitblinkers, dus ik wed dat een paar van jullie deze plaquette hebben. Je hoeft je niet te schamen. De angst voor mislukking uit je hoofd zetten kan iets goeds zijn als je traint voor een triatlon of als je een TEDTalk voorbereidt, maar persoonlijk denk ik dat mensen met de macht om onze economie te laten ontploffen en onze ecologie te verwoesten er beter aan zouden doen om een plaatje van Icarus aan de muur te hangen, want -- misschien niet speciaal deze -- maar ik wil graag dat ze continu denken aan de mogelijkheid van mislukken. Dus we hebben hebzucht, we hebben overmoed, maar omdat we hier op TEDWomen zijn, laten we nog een factor in overweging nemen die enigszins zou kunnen bijdragen aan maatschappelijke roekeloosheid. Nu ga ik dit punt niet uitmelken hier, maar studies tonen aan dat vrouwen, als investeerders, minder geneigd zijn tot het nemen van roekeloze risico's dan mannen, juist omdat vrouwen, zoals we al gehoord hebben, niet zo lijden aan overmoed op de manier van mannen. Dus blijkt dat minder betaald en minder geprezen worden, ook voordelen heeft -- tenminste voor de maatschappij. De keerzijde hiervan is dat als je steeds maar te horen krijgt dat je talent hebt, uitverkoren en een geboren leider bent, dat verschillende maatschappelijke nadelen heeft. En dit probleem -- zeg maar de gevaren van bevoorrecht zijn -- brengt ons, denk ik, dichterbij de wortel van onze collectieve roekeloosheid. Want niemand van ons -- tenminste op het noordelijk halfrond -- noch mannen noch vrouwen, zijn helemaal vrijgesteld van deze boodschap. Hier heb ik het over. Of we er nou actief in geloven of ze gewetensvol afwijzen, toch blijft onze cultuur in de greep van bepaalde archetypische verhalen over onze heerschappij over anderen en over de natuur. Het verhaal van de pas ontdekte grens en de pionier-veroveraar, het verhaal van de vaststaande bestemming, het verhaal van de apocalyps en verlossing. En juist als je denkt dat deze verhalen in de geschiedenis oplossen, en we erover heen zijn geraakt, duiken ze op de vreemdste plaatsen weer op. Ik stuitte bijvoorbeeld op deze advertentie bij het damestoilet op het vliegveld van Kansas City. Het is voor Motorola's nieuwe Rugged-mobieltje, en ja, er staat echt: "Sla moeder natuur in haar gezicht." En ik laat het niet alleen zien om Motorola te pakken -- dat is alleen de bonus. Ik laat hem zien, omdat -- ze zijn toch geen sponsor, hè? -- want op een eigen manier is dit een botte versie van ons scheppingsverhaal. Wij sloegen moeder natuur alle kanten op en wonnen. En wij winnen altijd, want wij zijn voorbestemd om over de natuur te heersen. Maar dit is niet het enige sprookje dat we onszelf over de natuur vertellen. Er is er nog een, even belangrijk, over hoe diezelfde moeder natuur zo zorgzaam en veerkrachtig is dat we nooit een deuk in haar overvloed kunnen maken. Laten we nog maar eens naar Tony Hayward luisteren. "De Golf van Mexico is een hele grote oceaan. De hoeveelheid olie en oplosmiddel die wij er in gooien is piepklein in verhouding tot het totale watervolume." Met andere woorden: "De oceaan is groot; hij kan het hebben." Het is deze onderliggende aanname van grenzeloosheid die het mogelijk maakt dat we deze roekeloze risico's nemen. Want dit is ons werkelijke hoofdverhaal: Hoeveel we ook verknoeien, er zal altijd meer zijn -- meer water, meer land, meer onaangeroerde hulpbronnen. Een nieuwe zeepbel zal de oude vervangen. Een nieuwe technologie zal opkomen om de rotzooi op te ruimen van de vorige. Eigenlijk is dat het verhaal van de kolonisatie van Amerika, de vermoedelijk onuitputtelijke grens waar de Europeanen naar toe vluchtten. En het is ook het verhaal van het moderne kapitalisme. Want het was de weelde van dit land die ons economisch systeem baarde, dat niet kan overleven zonder eeuwigdurende groei en een eindeloze aanvoer van nieuwe grenzen. Nu is het probleem dat het verhaal altijd al een leugen was. De aarde heeft altijd beperkingen gehad, ze lagen alleen buiten ons blikveld. En nu lopen we op meerdere fronten tegen die beperkingen aan. Ik denk dat we dit wel weten, toch blijven we gevangen in een soort verhalencyclus. Niet alleen blijven we doorgaan met het vertellen van dezelfde versleten verhalen, maar dat doen we nu ook met een waanzin en grimmigheid die, eerlijk gezegd, neigt naar camp. Hoe moet ik anders de culturele ruimte verklaren die Sarah Palin bezet houdt. Aan de ene kant spoort ze ons aan tot "boor, schatje, boor", omdat God die grondstoffen in de grond heeft gestopt zodat wij ze kunnen uitbaten, en aan de andere, de verheerlijking van de ongerepte schoonheid van Alaska's wildernis in haar reality-show op TV. Samengevoegd is deze boodschap geruststellend maar ook idioot. Negeer die sluipende angst dat we uiteindelijk op de muur zijn gestuit. Er zijn nog steeds geen beperkingen. Er zal altijd weer een volgende grens zijn. Dus maak je geen zorgen en blijf winkelen. Was het maar waar dat dit alleen ging om Sarah Palin en haar reality-show. In kringen van milieubeschermers, horen we vaak dat we doorgaan of er niks aan de hand is, in plaats van overschakelen op hernieuwbare energie. Deze beoordeling is helaas veel te optimistisch. De waarheid is dat we al zoveel makkelijk toegankelijke fossiele brandstoffen hebben uitgeput, dat we al in een veel riskanter zakelijk tijdperk zijn aangeland, het tijdperk van extreme energie. Dat betekent boren naar olie in het diepste water, inclusief de ijzige poolzeeën waar een schoonmaakactie gewoon onmogelijk is. Dat betekent het op grote schaal hydraulisch breken om gas te winnen en veelvuldig toepassen van oppervlakte-mijnbouw voor kolen, zoals we niet eerder gezien hebben. En het meest controversieel zijn de teerzanden. Ik verbaas me er altijd over hoe weinig mensen buiten Canada bekend zijn met de teerzanden in Alberta, die volgens planning dit jaar de belangrijkste bron van geïmporteerde olie zullen worden voor de Verenigde Staten. Het is van belang om deze praktijk even te laten doordringen, want ik geloof dat dit veel weg heeft van roekeloosheid en weinig anders illustreert zo sterk de weg die wij bewandelen. Dit is waar de teerzanden liggen, onder een van de laatste prachtige noordelijke bossen. De olie is niet vloeibaar; je kunt niet gewoon een gat boren en de olie oppompen. De olie uit teerzanden is vast, gemengd met zand. Dus om ze te winnen moet je eerst de bomen opruimen. Daarna verwijder je de bovenste aarde en je komt dan uit op het olieachtige zand. Het proces vergt een enorme hoeveelheid water, die daarna in enorme, giftige residubekkens gepompt wordt. Dat is heel slecht nieuws voor de inheemse bevolking die stroomafwaarts woont en die melding maakt van een alarmerend hoog aantal kankergevallen. Als je naar deze foto's kijkt, is het moeilijk om je een beeld te vormen van de schaal van deze operatie, die al vanuit de ruimte zichtbaar is en in oppervlakte zo groot als Engeland kan worden. Ik heb gemerkt dat het helpt als je kijkt naar de dump-trucks die de aarde vervoeren, de grootste die ooit gebouwd zijn. Daar staat een persoon onder bij het wiel. Mijn bezwaar is dat dit geen boren naar olie is, dit is zelfs geen mijnbouw. Dit is het villen van de aarde. Grote, levendige landschappen worden gestript, en eentonig grijs blijft achter. Ik moet bekennen dat dit wat mij betreft al een gruweldaad zou zijn zelfs als er geen deeltje koolstof zou worden uitgestoten. Maar de waarheid is dat het omzetten van die modder in ruwe olie gemiddeld drie keer meer broeikasgassen uitstoot dan de productie van conventionele olie in Canada. Hoe kan ik dit anders beschrijven dan als een vorm van massahysterie? Nu we weten dat we moeten leren om op het oppervlak van onze planeet te leven, van de energie van de zon, wind en golven, zijn we krankzinnig aan het graven om aan het vieste spul denkbaar te komen met de hoogste emissie. Dit is waar ons verhaal van eindeloze groei ons gebracht heeft, naar dat zwarte gat in het midden van mijn land -- een plek van zulke wereldwijde pijn die, zoals de oliefontein van BP, nauwelijks om aan te zien is. Jared Diamond en anderen hebben ons laten zien dat dit de manier is waarop beschavingen zelfmoord plegen, door vol gas te geven precies op het moment dat ze op de rem zouden moeten trappen. Het probleem is dat ons hoofdverhaal ook daar een antwoord op heeft. Op het laatste moment zullen we gered worden, zoals in elke Hollywoodfilm, zoals in The Rapture. Natuurlijk is technologie onze seculiere religie. Misschien zijn meer en meer krantenkoppen als deze je opgevallen. Het idee achter deze vorm van geo-engineering, zoals het heet, is dat, als de planeet opwarmt, we in staat zijn om sulfaten en aluminium deeltjes in de stratosfeer te schieten zodat een deel van de zonnestralen teruggekaatst worden naar de ruimte, zodat de planeet afkoelt. Het meest idiote plan -- en ik verzin dit niet -- stelt voor om wat eigenlijk een tuinslang is 30 km de lucht in sturen opgehangen aan balonnen, om zwaveldioxide uit te spuwen. Dus het probleem van vervuiling oplossen met meer vervuiling. Denk aan het ultieme junk shot. Alle serieuze wetenschappers die betrokken zijn bij dit onderzoek benadrukken dat deze technieken volkomen ongetest zijn. Ze weten niet of ze zullen werken, en ze hebben geen idee wat voor verschrikkelijke bijeffecten ze kunnen ontketenen. Maar toch wordt alleen al de melding van geo-engineering verwelkomd in sommige kringen -- vooral mediakringen -- met een opluchting gemengd met euforie. Een noodluik is binnen bereik. Een nieuwe grens is ontdekt. En het belangrijkste, we hoeven onze leefstijl tóch niet aan te passen. Want voor sommige mensen is hun verlosser een man in een golvend gewaad. Voor anderen is het een man met een tuinslang. We hebben grote nood aan wat nieuwe verhalen. We hebben verhalen nodig met andere soorten helden die bereid zijn andere soorten risico's te nemen -- risico's die roekeloosheid het hoofd moeten bieden, die het voorzorgsbeginsel in de praktijk brengen, zelfs als dat betekent door directe actie -- zoals honderden jongeren die gearresteerd worden bij het blokkeren van vuile energiecentrales of strijden tegen mijnbouw door bergtopverwijdering. We hebben verhalen nodig die het rechtlijnige verhaal van de eindeloze groei vervangen door cirkelvormige verhalen die ons eraan herinneren dat wie goed doet goed ontmoet, dat dit ons enige thuis is; er is geen noodluik. Noem het karma, noem het natuurkunde, actie en reactie, noem het voorzorg: het beginsel dat ons eraan herinnert dat het leven te dierbaar is om te riskeren voor welke winst dan ook. Dank u. (Applaus)