Mustafa Akyol: het geloof versus de traditie in de islam

Enkele weken geleden kreeg ik de kans om naar Saoedi-Arabië te gaan. Het eerste wat ik als moslim wilde doen, was naar Mekka gaan om de Ka'aba te bezoeken, het grootste heiligdom van de islam. Dat heb ik dan ook gedaan; ik deed mijn ritualistisch gewaad aan; ik ging naar de heilige moskee; ik heb gebeden; ik observeerde al de rituelen. Ondertussen was er naast al die spiritualiteit één werelds detail in de Ka'aba dat ik bijzonder interessant vond. Er was geen scheiding tussen de geslachten. Met andere woorden, mannen en vrouwen namen samen deel aan de eredienst. Ze stonden bij elkaar terwijl ze de tawaaf deden, het wandelen in een cirkel rondom de Ka'aba. Ze waren bij elkaar tijdens het bidden.

Als je je afvraagt waarom dit enigszins opmerkelijk is, moet je de rest van Saoedi-Arabië zien. Het is namelijk een land waar de seksen strikt gescheiden worden gehouden. Met andere woorden, mannen worden eenvoudigweg verondersteld om niet samen met vrouwen in dezelfde fysieke ruimte aanwezig te zijn. Dit is mij op een heel vreemde manier opgevallen. Ik verliet dus de Ka'aba om iets te gaan eten in het centrum van Mekka. Ik ging naar het dichtstbijzijnde Burger King-restaurant. Ik kwam daar dus aan -- het viel mij op dat er een mannenafdeling was die strikt gescheiden werd van de vrouwenafdeling. Ik moest ook betalen, bestellen en eten in de mannenafdeling. "Dit is eigenaardig," zei ik tegen mezelf, "je mag naast het andere geslacht lopen aan de heilige Ka'aba, maar niet bij Burger King."

Nogal ironisch eigenlijk. Niet alleen ironisch, maar ook heel veelzeggend, denk ik. Omdat de Ka'aba en de rituelen er rond restanten zijn van de beginperiode van de islam, van in de tijd van de profeet Mohammed. Indien er in die tijd een grote nadruk zou gelegen hebben op de scheiding van man en vrouw, dan zouden de rituelen rond de Ka'aba daarmee hebben overeengestemd. Blijkbaar vormde dat in die tijd geen probleem. De rituelen zijn dus op die manier gegroeid. Dit wordt ook bevestigd volgens mij door het feit dat de afzondering van vrouwen ter vorming van een verdeelde samenleving, iets is dat je niet zal terugvinden in de Koran, de echte kern van de islam -- de goddelijke kern van de islam waarin alle moslims, en evenals ikzelf, in geloven. Ik denk ook niet dat het toeval is dat je deze gedachte niet terugvindt in de werkelijke bron van de islam. Gezien veel geleerden, die de geschiedenis van het islamitische gedachtegoed bestuderen -- moslimgeleerden of westerlingen -- eigenlijk denken dat dit gebruik - het fysiek opdelen van mannen en vrouwen - slechts later tot ontwikkeling kwam binnen de islam. De moslims namen immers een aantal reeds bestaande culturen en tradities over van het Midden-Oosten. Uitsluiting van vrouwen was feitelijk een Byzantijns en Perzisch gebruik, dat moslims hadden overgenomen en integreerden in hun godsdienst.

Dit is eigenlijk nog maar één voorbeeld van een veel breder fenomeen. Wat we vandaag het islamitisch recht noemen, en vooral de islamitische cultuur. In feite zijn er veel islamitische culturen; die in Saoedi-Arabië verschilt heel sterk van die waarvan ik vandaan kom in Istanboel of Turkije. Maar zelfs dan, wanneer je wil spreken over een moslimcultuur, dit heeft een bepaalde essentie, de goddelijke boodschap, waarmee de religie begon. Vervolgens werden er vele tradities, percepties, en vele gebruiken aan toegevoegd. Dit waren tradities van het Midden-Oosten -- middeleeuwse tradities.

Er zijn twee belangrijke boodschappen, of eerder twee lessen, die daar uit moeten geleerd worden. Eerst en vooral, moslims -- vrome, conservatieve moslimgelovigen die trouw willen zijn aan hun religie -- moeten niet aan alles in hun cultuur vastklampen, in de veronderstelling dat dat een goddelijke opdracht is. Misschien zijn sommige tradities ondeugdelijk en vragen ze om verandering. Aan de andere kant zouden westerlingen die naar de islamitische cultuur kijken en bepaalde verontrustende dingen zien, er niet onmiddellijk vanuit moeten gaan dat dit door de islam opgelegd wordt. Wie weet gaat het om een cultuur van het Midden-Oosten die verward werd met de islam.

Het gebruik van vrouwenbesnijdenis. Het is vreselijk en gruwelijk. Het is feitelijk een operatie om vrouwen te beroven van seksueel genot. Westerlingen, Europeanen of Amerikanen die hier voorheen niets van afwisten, werden met dit gebruik geconfronteerd binnen enkele moslimgemeenschappen die vanuit Noord-Afrika waren gemigreerd. Ze dachten toen: "Oh, wat voor een verschrikkelijke godsdienst is dat, die zoiets oplegt." Maar in feite wanneer je het gebruik van vrouwenbesnijdenis bekijkt, dan zie je dat het eigenlijk niets met de islam te maken heeft. Het gaat gewoonweg om een Noord-Afrikaans gebruik dat stamt van voor de islam. Het bestond er reeds duizenden jaren en inderdaad zijn er moslims die dit doen. De moslims in Noord-Afrika, niet op andere plekken. Ook niet-moslimgemeenschappen van Noord-Afrika -- zoals de animisten, en zelfs enkele christenen en een Joodse stam in Noord-Afrika voeren besnijdenissen uit bij vrouwen. Dus wat een probleem lijkt binnen de islamitische geloofstraditie, blijkt uiteindelijk een traditie te zijn die moslims zich hebben toegeëigend.

Hetzelfde kan gezegd worden van eerwraak, wat herhaaldelijk terugkomt in de westerse media -- en wat uiteraard een vreselijke traditie is. We zien deze traditie bij enkele moslimgemeenschappen. Maar in de niet-moslimgemeenschappen in het Midden-Oosten, zoals in sommige christelijke of oosterse gemeenschappen, kom je deze praktijk ook tegen. Er was een tragisch voorval van eerwraak binnen de Armeense gemeenschap in Turkije, slechts enkele maanden geleden.

Dit zijn nu dingen met betrekking tot de algemene cultuur, maar ik ben ook heel erg geïnteresseerd in de politieke cultuur, en of vrijheden en democratie gewaardeerd worden, en of er een autoritaire politieke cultuur is waar de staat verondersteld wordt dingen aan burgers op te leggen. Het is ook geen geheim dat veel islamitische bewegingen in het Midden-Oosten eerder autoritair zijn. Een paar van de zogenaamde "islamitische regimes" zoals Saoedi-Arabië, Iran en het ergste voorbeeld, de Taliban in Afghanistan, zijn behoorlijk autoritair -- daar bestaat geen twijfel over.

Bijvoorbeeld in Saoedi-Arabië heb je het fenomeen van de zogenaamde religieuze politie. De religieuze politie legt de vermeende islamitische levenswijze op aan elke burger, met dwang -- zoals vrouwen die gedwongen worden hun hoofd te bedekken -- de hijab te dragen, de islamitische hoofddoek. Dat is nu wel behoorlijk autoritair en het is iets waar ik heel kritisch tegenover sta. Maar toen ik me realiseerde dat de niet-moslims, of de niet-islamitisch gezinde actoren in dezelfde geografische regio, zich soms op gelijkaardige manier gedroegen, kwam ik tot de vaststelling dat het probleem misschien bij de politieke cultuur van de hele regio ligt, niet alleen bij de islam. Laat me jullie een voorbeeld geven: ik ben afkomstig uit Turkije, een republiek met een sterk doorgedreven secularisme. Tot voor kort hadden we wat ik de politie van het secularisme noem. Deze bewaakten de universiteiten tegen gesluierde studenten. Met andere woorden, ze dwongen studenten tot het ontbloten van hun hoofden. Volgens mij is het dwingen van mensen om hun hoofd te ontbloten, even tiranniek als hen te dwingen om het te bedekken. Het zou een beslissing moeten zijn van de burger.

Toen ik dat zag, zei ik: "Misschien is het probleem de autoritaire cultuur in de regio, en werden sommige moslims hierdoor beïnvloed." Maar de seculiere mensen kunnen daardoor beïnvloed worden. Misschien is het wel een probleem van de politieke cultuur en moeten we nadenken over hoe we die politieke cultuur kunnen veranderen. Dit zijn nu een paar van de vragen die ik enkele jaren geleden in gedachten had toen ik ging zitten om een boek te schrijven. Ik zei: "Ik zal een onderzoek doen naar hoe de islam zich ontwikkelde tot haar huidige vorm, welke wegen er werden genomen en welke wegen hadden kunnen genomen worden." De naam van het boek is "De islam zonder extremen: een moslimpleidooi voor vrijheid." Zoals de ondertitel aangeeft, heb ik de islamitische traditie en de geschiedenis van het islamitische gedachtegoed bekeken vanuit het perspectief van de individuele vrijheid. Ik heb geprobeerd om te zoeken naar de sterke punten met betrekking tot de individuele vrijheid.

Er zijn ook sterke punten in de islamitische traditie. De islam ontwikkelde als monotheïstische godsdienst, die de mens omschreef als iemand die verantwoordelijk kan handelen, creëerde het idee van het individu in het Midden-Oosten en behoedde het van het communitarisme, het collectivisme van de stammenmaatschappij. Je kan hier veel zaken van afleiden. Daarnaast zag ik ook problemen binnen de islamitische traditie. Eén ding vond ik eigenaardig: de meeste van die problemen blijken problemen te zijn die pas later ontstonden, niet vanuit het hart van de islam, de Koran, maar opnieuw vanuit de tradities en mentaliteiten, of de interpretaties die de moslims in de middeleeuwen van de Koran gemaakt hadden. De Koran bijvoorbeeld laat steniging niet toe. Er bestaat geen straf voor afvalligheid. Er bestaat geen straf voor persoonlijke dingen zoals drinken. De dingen die de islamitische wetgeving hebben vormgegeven, de verontrustende aspecten van de islamitische wetgeving, werden later ontwikkeld als latere interpretaties van de islam. Dit betekent dat moslims vandaag naar deze dingen kunnen kijken en zeggen: "Wel, de kern van onze godsdienst moeten we behouden. Het is ons geloof en we zullen er trouw aan blijven." We kunnen wel de wijze van interpretatie veranderen, omdat het werd geïnterpreteerd op basis van een middeleeuwse context. Vandaag leven we in een andere wereld met andere waarden en andere politieke systemen. Zo'n interpretatie is zeker mogelijk en doenbaar.

Was ik nu de enige persoon geweest die zo dacht, dan zaten we in de problemen. Maar dat is helemaal niet het geval. Sinds de 19e eeuw bestaat er eigenlijk al zo'n hele revisionistische en reformistische -- hoe je het ook mag noemen -- traditie, een trend in het islamitische denken. Deze bestond uit intellectuelen of staatslieden van de 19e eeuw en nadien 20e eeuw. Ze keken toen richting Europa en ze bewonderden vele dingen die Europa te bieden had, zoals wetenschap en technologie. Maar niet alleen dat; ook democratie, de parlementen, het idee van (politieke) vertegenwoordiging, het idee van gelijkheid tussen burgers. Deze moslimdenkers, -intellectuelen en -staatslieden van de 19e eeuw keken naar Europa en ze observeerden deze dingen. Ze zeiden: "Waarom hebben wij deze dingen niet?" Ze keken terug naar de islamitische traditie en ze zagen dat er problematische elementen waren, maar ze behoorden niet tot de kern van de religie, dus misschien kunnen ze her-begrepen worden en de Koran kan herlezen worden in de moderne wereld.

Die trend wordt meestal het islamitisch modernisme genoemd. Het werd door intellectuelen en staatslieden verdedigd, echter niet alleen als een intellectuele gedachte, maar ook als een politiek programma. Dat is eigenlijk de reden waarom in de 19e eeuw het Ottomaanse Rijk, dat zich toen uitstrekte over het hele Midden-Oosten, heel belangrijke hervormingen doorvoerde -- hervormingen zoals christenen en Joden dezelfde burgerrechten geven, een grondwet aannemen, een representatief parlement aannemen, het idee van godsdienstvrijheid naar voren brengen. Dat verklaart waarom het Ottomaanse Rijk in haar laatste decennia in een proto-democratie veranderde, een constitutionele monarchie. Vrijheid had toen een heel belangrijke politieke waarde.

Eveneens had je in de Arabische wereld wat de grote Arabische historicus Albert Hourani omschrijft als het liberale tijdperk. Hij heeft een boek, "Het Arabisch gedachtegoed in het liberale tijdperk." Hij plaatst het liberale tijdperk in de 19e eeuw en begin 20e eeuw. Heel opmerkelijk was dat dit de overheersende trend was in het begin van de 20e eeuw bij islamitische denkers, staatslieden en theologen. Je vindt echter een heel vreemd patroon terug in de rest van de 20e eeuw, omdat we een sterke achteruitgang zien van dit islamitisch modernisme. Wat je ondertussen ziet gebeuren, is de groei van het islamisme als een ideologie die autoritair is, en behoorlijk doordringt en behoorlijk anti-westers is. Het wil de samenleving inrichten op basis van een utopische visie.

Het islamisme is dus een problematisch idee dat werkelijk voor veel problemen heeft gezorgd in de islamitische wereld van de 20e eeuw. Zelfs de heel extreme vormen van het islamisme hebben geleid tot het terrorisme in naam van de islam -- wat een praktijk is die volgens mij tegen de islam ingaat, maar blijkbaar zagen sommige extremisten het anders. Er is echter een opmerkelijke vraag te stellen: als het islamitisch modernisme zo populair was in de 19e en begin 20e eeuw, waarom is het islamisme dan zo populair geworden gedurende de rest van de 20e eeuw? Dit is denk ik een vraag die zorgvuldig besproken moet worden. In mijn boek ben ik ook ingegaan op die vraag. Eigenlijk moet je geen genie zijn om dat te kunnen begrijpen. Kijk gewoon naar de politieke geschiedenis van de 20e eeuw en je ziet dat er veel dingen veranderd zijn. De hele context is gewijzigd.

In de 19e eeuw, toen moslims Europa als voorbeeld namen, waren ze zelfstandig en hadden ze meer zelfvertrouwen. In het begin van de 20e eeuw, met de val van het Ottomaanse Rijk, werd heel het Midden-Oosten gekoloniseerd. En wat heb je als je met kolonisatie te maken krijgt? Dan heb je anti-kolonisatie. Bijgevolg wordt Europa nu niet alleen een voorbeeld om na te streven; het wordt een vijand waartegen je moet vechten en weerstand bieden. Je krijgt dus een heel sterke achteruitgang van het liberale gedachtegoed in de moslimwereld. Wat je in de plaats te zien krijgt is een eerder defensieve, rigide en reactionaire strekking die is uitgemond in het Arabisch socialisme, het Arabisch nationalisme en uiteindelijk in de islamitische ideologie. Toen de koloniale periode eindigde, kreeg je in de plaats daarvan meestal seculiere dictators die meenden dat ze een land vormden, maar geen democratie in het land invoerden om vervolgens hun eigen dictatuur in te richten. Ik denk ook dat het westen, zeker sommige westerse mogendheden, voornamelijk de Verenigde Staten, een fout begingen door deze seculiere dictators steun te bieden, in de overtuiging dat ze zouden bijdragen aan hun belangen. Maar door het feit dat deze dictators de democratie in hun eigen land onderdrukten en islamitische groepen in hun land onderdrukten, zijn de islamieten feitelijk nog luider gaan roepen.

Zodoende kreeg je in de 20e eeuw zo'n vicieuze cirkel in de Arabische wereld waar dictaturen hun eigen volkeren zijn gaan onderdrukken waaronder de vrome islamieten, en ze reageren op een reactionaire manier. Er was echter één land dat is kunnen ontsnappen of wegblijven uit die vicieuze cirkel. Dat is het land waar ik vandaan kom, namelijk Turkije. Turkije is nooit gekoloniseerd geweest, het bleef na de val van het Ottomaanse Rijk, als onafhankelijke natie voortbestaan. Dat is iets om te onthouden. Ze deelden ook niet dezelfde anti-koloniale bevliegingen die je in sommige andere landen in de regio kan terugvinden. Ten tweede, veel belangrijker, Turkije werd reeds een democratisch land nog vóór alle andere landen die we hebben besproken. In 1950 organiseerde Turkije de eerste vrije en eerlijke verkiezingen, hetgeen een einde maakte aan het meer autocratische seculiere regime. Dit luidde het begin in van Turkije. De devote moslims in Turkije zagen in dat ze het politieke systeem konden veranderen door te stemmen. Ze realiseerden zich dat democratie iets is dat met de islam te verzoenen valt, en verzoenbaar met hun waarden, en ze zijn steeds voorstander geweest van democratie. Dat is een ervaring die andere moslimnaties in het Midden-Oosten nog niet hadden, tot nu toe.

Ten tweede, in de laatste twee decennia dankzij de globalisering, dankzij de markteconomie, dankzij de opgang van de middenklasse, zien we in Turkije, hetgeen ik omschrijf als de wedergeboorte van het islamitisch modernisme. Je hebt nu vrome moslims uit de meer stedelijke middenklasse die opnieuw naar hun traditie kijken en inzien dat er enkele problemen zijn met die traditie. Ze begrijpen dat ze veranderd moeten worden, in vraag gesteld en hervormd moeten worden. Opnieuw kijken ze naar Europa en zien ze een voorbeeld dat ze kunnen volgen. Ze zien in elk geval een voorbeeld waar ze wat inspiratie uit kunnen halen. Dat is ook de reden waarom de EU-procedure, de inzet van Turkije om toe te treden tot de EU, in Turkije de steun heeft gekregen van vrome islamieten, ondanks dat sommige seculiere naties er tegen waren. De procedure werd nu een beetje uitgehold door het feit dat niet alle Europeanen even gastvrij zijn -- maar dat is een andere discussie. Het pro-Europese klimaat in Turkije in het laatste decennium is bijna een islamitische aangelegenheid geworden, met de steun van islamitische liberalen en natuurlijk ook van de seculiere liberalen.

Vandaar dat Turkije er in slaagde om een redelijk succesverhaal te creëren waarin de islam en de meest godsdienstige afspraken in de islam deel zijn gaan uitmaken van het democratische spel, en zelfs bijdraagt tot de democratische en economische vooruitgang van het land. Dit is momenteel een inspirerend voorbeeld geworden voor sommige islamitische bewegingen of voor sommige landen in de Arabische wereld.

Jullie hebben zeker de Arabische Lente gezien die in Tunis en in Egypte van start is gegaan. De Arabische menigten zijn gewoonweg in opstand gekomen tegen hun dictators. Ze eisten democratie; ze eisten vrijheid. Ze bleken ook geen islamitisch spookbeeld op te roepen dat dictators steeds gebruikten om hun regime te rechtvaardigen. Ze zeiden: "wij willen vrijheid, we willen democratie. Wij zijn moslimgelovigen, maar we willen leven als een vrij volk in een vrije samenleving." Natuurlijk is er nog een lange weg te gaan. Democratie bereik je niet van de ene dag op de andere; het is een proces. Maar dit is een veelbelovend tijdperk in de moslimwereld.

Ik ben ervan overtuigd dat het islamitisch modernisme dat van start ging in de 19e eeuw, maar in de 20e eeuw te maken had met een terugval omwille van de politieke problemen in de moslimwereld, een wedergeboorte aan het meemaken is. Ik denk dat de boodschap die je hieruit moet meenemen is dat de islam, ondanks het scepticisme in het westen, het potentieel in zich draagt om zich een eigen weg te banen naar democratie en het liberalisme, een eigen weg te banen naar de vrijheid. Het zou hen toegelaten moeten worden om daaraan te werken.

Heel erg bedankt.

(Applaus)