Moshe Safdie over het bouwen van uniekheid

Waar ik over wil praten, is iets dat Kahn dierbaar was, namelijk: hoe ontdekken we wat echt bijzonder is aan een project? Hoe ontdek je de uniciteit van een project, zo uniek als een persoon? Want het lijkt mij dat het vinden van deze uniciteit te maken heeft met de hele kracht van globalisatie; dat het bijzondere centraal staat in het vinden van de uniekheid van een plek en de uniekheid van een programma in een gebouw.

Ik neem jullie mee naar Wichita, Kansas, waar mij enkele jaren geleden gevraagd werd een wetenschapsmuseum te bouwen, in het centrum bij de rivier. Ik dacht dat het geheim van de locatie was, om het gebouw deel van de rivier te maken. Helaas werd de locatie afgescheiden van de rivier door McLean Boulevard. Dus ik stelde voor: "Laten we McLean omleiden". Ogenblikkelijk ontstond 'Vrienden van McLean Boulevard'. (Gelach) Het duurde 6 maanden om hem om te leiden.

Het eerste beeld dat ik de bouwcommissie liet zien, was dit astronomische observatorium van Jantar Mantar in Jaipur, want ik sprak over wat een gebouw een gebouw van wetenschap maakt. Het leek me dat deze structuur -- complex, rijk en toch volledig rationeel: het is een instrument -- te maken had met wetenschap. Een gebouw van wetenschap zou expliciet anders en uniek moeten zijn. Mijn eerste schets nadat ik vertrok, zei: "Laten we het kanaal splitsen, een eiland maken, een eilandgebouw." Ik werd helemaal enthousiast, kwam terug en ze keken me ontzet aan en zeiden: "Een eiland? Dit was ooit een eiland -- Ackerman Eiland -- en tijdens de Depressie is het kanaal gedempt om banen te creëren." (Gelach)

Dus het proces begon en ze zeiden: "Je kunt het niet allemaal op een eiland zetten; gedeeltelijk moet het op het vasteland want we willen de gemeenschap de rug niet toekeren." Er ontstond een ontwerp. De galerijen vormen min of meer een eiland. Je kunt er doorheen lopen, of op het dak. Er waren allemaal interessante kenmerken: je kon binnenkomen door de oevergebouwen, door de galerijen lopen naar de speelvelden in het landschap. Als je krenterig was kon je over een brug naar het dak lopen, binnenkijken bij de exposities, totaal verleid worden, teruggaan en de vijf dollar toegangsgeld betalen. (Gelach) De cliënt was gelukkig -- nou ja, bijna gelukkig want we zaten 4 miljoen dollar over het budget, maar in principe gelukkig.

Maar ik was nog steeds bedrukt, omdat ik vond dat het wispelturig was. Het was complex, maar er zat iets wispelturigs in zijn complexiteit. Het was wat ik zou noemen 'compositorische complexiteit', en ik vond dat, als ik wilde maken waar ik het over had -- een gebouw voor de wetenschap -- er een soort genererend idee moest zijn, een soort genererende geometrie. Dit leidde naar het idee van een torusvormige genererende geometrie, één met zijn centrum diep in de grond voor het oevergebouw en een torus met het centrum in de lucht voor het eilandgebouw. Een torus, voor degenen die dat niet weten, is het oppervlak van een donut, voor sommigen van ons een bagel. Uit dit idee ontsproten vele, vele variaties van verschillende plannen en mogelijkheden. Toen ontwikkelde het plan zich in relatie tot de exposities. Je ziet de kruising van het plan met de torusvormige geometrie.

Tot slot het gebouw -- dit is het model. Als er klachten waren over het budget, zei ik: "Nou, met het eiland krijg je dubbele waar voor je geld: reflecties." Hier is het gebouw tijdens de opening, met een kanaal -- dat uitkijkt over het centrum -- en gezien van het centrum. Het fietspad loopt dwars door het gebouw heen, dus als je langs de rivier rijdt, zie je de exposities en word je naar het gebouw getrokken. De torusvormige geometrie maakte het bouwen heel efficiënt: elke balk in dit gebouw is van dezelfde diameter gelamineerd hout. Elke betonnen muur weerstaat de druk en draagt het gebouw. Ieder deel van het gebouw werkt. Dit zijn de galerijen met licht dat door de dakramen komt, en bij nacht, en op de openingsdag.

Terug naar 1976. (Applaus) In 1976 werd ik gevraagd om een kinder-herdenkplek te ontwerpen in een Holocaust-museum in Yad Vashem in Jeruzalem, waarvan je hier de campus ziet. Men vroeg me een gebouw te maken, en ik kreeg alle voorwerpen zoals kleding en tekeningen. Ik voelde me bezwaard. Ik werkte er maanden aan en kon het niet. Ik vond: mensen komen uit het historisch museum en zijn helemaal verzadigd met informatie. Om dan nóg een museum te zien met informatie, zou ze beletten het allemaal te verwerken. Dus deed ik een tegenvoorstel.

Ik zei: geen gebouw. Er was een grot op de locatie. We groeven een tunnel door de rotsen naar een ondergrondse kamer. Er is een voorkamer met foto's van kinderen die omkwamen en dan kom je in een een grote ruimte. Daar flikkert één enkele kaars in het midden; door een arrangement van reflectieglazen weerkaatst die oneindig in alle richtingen. Je loopt door de ruimte, een stem leest de namen, leeftijden en geboorteplaatsen van de kinderen. De stem herhaalt zes maanden lang niets. Dan daal je af naar licht en naar het noorden en het leven.

Ze zeiden: "De mensen zullen het niet begrijpen, die denken dat het een discotheek is. Dat kun je niet doen." Ze bliezen het project af. Het duurde tien jaar tot op een dag Abe Spiegel uit Los Angeles, die zijn driejarige zoon verloor in Auschwitz, kwam, de maquette zag, de cheque uitschreef, en tien jaar later werd het gebouwd.

Vele jaren daarna, in 1998, was ik op een van mijn maandelijkse trips naar Jeruzalem. Ik kreeg een telefoontje van buitenlandse zaken: "We hebben de premier van de Punjab hier. Hij is op staatsbezoek. We namen hem mee naar Yad Vashem, naar het kindermonument. Hij was erg aangedaan. Hij staat erop de architect te ontmoeten. Kun je komen voor een ontmoeting in Tel Aviv?" Ik ging erheen en premier Badal zei tegen me: "Wij Sikhs hebben veel geleden, net als jullie Joden. Ik was erg aangedaan door wat ik vandaag zag. We gaan binnenkort ons nationaal museum bouwen om het verhaal van ons volk te vertellen. Ik zou graag zien dat je het ontwerpt."

Nou ja, dat is een van die dingen die je niet al te serieus neemt. Maar twee weken later was ik in een klein stadje, Anandpur Sahib, buiten Chandigarh, de hoofdstad van de Punjab, en de tempel en daarnaast het fort waarin de laatste guru van de Sikhs, Guru Gobind, stierf toen hij de Khalsa schreef, hun heilige geschrift. Ik ging aan het werk. Ze namen me mee, negen kilometer van het stadje en de tempel vandaan, en zeiden: "Dit is de plek die we gekozen hebben."

Ik zei: "Dit is geen goed idee. De pelgrims komen hier bij de honderdduizenden -- die gaan niet in bussen dat hele eind daarheen. Laten we vanuit de stad naar de plek wandelen." Ik stelde voor om het daar te doen, op die heuvel en deze heuvel, met een brug helemaal naar de stad. Omdat dingen wat makkelijker gaan in India, was de locatie binnen een week gekocht en we waren aan het werk. (Gelach)

Mijn voorstel was om het museum in tweeën te splitsen -- de permanente exposities aan één eind, en het auditorium, bibliotheek en tijdelijke exposities aan de andere -- om in de vallei een serie watertuinen te maken en om het allemaal te linken aan het fort en het centrum. De structuren verrijzen uit de zandkliffen -- gebouwd in beton en zandsteen. De daken zijn van roestvast staal. Ze liggen richting zuiden en reflecteren licht naar de tempel zelf. Voetgangers lopen van een kant naar de andere. Als je vanuit het noorden komt, groeit er metselwerk uit de kliffen, als je uit de Himalaya komt. Het roept de traditie van het fort op.

Toen ging ik vier maanden weg en dan zou de eerste paal geslagen worden. Ik kwam terug, en ziedaar, het kleine model dat ik had achtergelaten was tienmaal groter gebouwd voor het publiek... ...en de brug was gebouwd! (Gelach) Binnen de werktekeningen! Een half miljoen mensen kwamen bijeen voor de vieringen. Je kunt ze zien op de locatie, terwijl de fundering gaat beginnen. Ik werd Safdie Singh gedoopt. Hier is het in opbouw. Er zijn 1800 arbeiders bezig en het is over twee jaar klaar.

Terug naar Yad Vashem drie jaar geleden. Nadat deze episode begon, besloot Yad Vashem het historisch museum compleet te herbouwen want nu was het Holocaust Museum in Washington gebouwd -- en dat museum is zoveel uitgebreider wat informatie betreft. Yad Vashem kreeg nu drie miljoen bezoekers per jaar. Ze zeiden: "We herbouwen het." Maar de Sikhs mogen je je werk op een dienblad geven -- de Joden maken het moeilijk: internationale competitie, fase 1, fase 2, fase 3. (Gelach)

Weer voelde ik me ongemakkelijk bij het idee dat een gebouw ter grootte van dat in Washington -- 4650 vierkante meter --bovenop die heuvel zou staan en dat we galerijen betreden -- kamers met deuren, om het verhaal van de holocaust te vertellen. Ik stelde voor om door de berg heen te gaan. Dat was mijn eerste schets. Boor gewoon het hele museum door de berg heen -- ga binnen aan één kant van de berg, kom weer naar buiten aan de andere kant -- en breng dan licht door de berg in de kamers.

Hier zie je het model: een receptiegebouw en wat ondergrondse parkeerruimte. Je steekt een brug over, gaat de driehoekige kamer binnen, 18 meter hoog, die in de heuvel boort en er dwars doorheen loopt richting noorden. Dat alles, al de galerijen zijn ondergronds, en je ziet de openingen voor het licht. 's Nachts boort slechts één rij lichten door de berg, namelijk een dakopening in de top van de driehoek. Alle galerijen waar je doorheen gaat, zijn ondergronds. Er zijn kamers uitgehakt in de rotsen -- betonnen muren, steen, de originele rotsen waar mogelijk -- met de lichtschachten. Dit is een Spaanse groeve, die inspiratie bood voor de soort ruimtes die deze galerijen konden zijn. Dan, in het noorden, opent het zich... het barst uit de berg naar een uitzicht van licht en de stad en de heuvels van Jeruzalem.

Ik zou willen afsluiten met een project waaraan ik twee maanden heb gewerkt. Het is het hoofdkwartier voor het Institute of Peace in Washington, het Amerikaanse Instituut voor de Vrede. De locatie is tegenover het Lincoln Memorial; je kunt het zien op de Mall. Het is het laatste gebouw op de Mall, bereikbaar via de Roosevelt Bridge die binnenkomt uit Virginia. Ook dit was een wedstrijd, en ik begin er net aan te werken.

Maar de uniciteit van de locatie werd onderkend. Als het ergens anders in Washington was, zou het een kantoorgebouw zijn, een conferentiegebouw, een plaats voor vredesonderhandelingen... wat het gebouw allemaal is -- maar doordat men koos voor de plek op de Mall en bij het Lincoln Memorial wordt het de structuur die het symbool van vrede is op de Mall. Dat was een grote last op mijn schouders.

De eerste schets onderkent dat het gebouw vele ruimtes is -- ruimtes waar onderzoek gedaan wordt, conferentiecentra, een publiek gebouw omdat het een museum zal zijn, gewijd aan vredestichten -- en dit zijn de tekeningen die we inzonden voor de wedstrijd, waarop je ziet hoe de ruimtes uitwaaieren vanuit de ingang. Je ziet de structuur als transparant en uitnodigend in de opeenvolging van structuren op de Mall. Als je binnengaat, kijk je in alle richtingen uit op de stad. Wat ik voelde bij dat gebouw, is dat het te maken had met 'lichtheid van bestaan' -- om met Kundera te spreken -- met witheid, met een zekere dynamiek en met optimisme. Dit is waar het is. Het is in ontwikkeling.

Studies voor de structuur van het dak, dat wellicht nieuwe materialen verlangt. Hoe maak je het wit en doorschijnend, hoe laat je het gloeien, hoe maak je het niet wispelturig? Hier bestuderen we, in drie dimensies, hoe je het ordent, structuur geeft; niet iets dat je zomaar zou kunnen veranderen omdat je het ontwerp van dat bepaalde proces stopt. Enzovoort...

Ik zou tot slot iets willen zeggen ... (Applaus) Ik zou tot slot alles wat ik zei willen koppelen aan het begrip 'schoonheid'. Ik weet dat de term niet in zwang is tegenwoordig, en zeker niet in het taalgebruik van scholen voor architectuur, maar het lijkt me dat dit alles, op een of andere manier, een zoektocht naar schoonheid is. Schoonheid in de meest verheven zin van 'gepastheid'. Ik heb een citaat uit 1917 van een morfoloog, Theodore Cook, die zei: "Schoonheid houdt menselijkheid in. We noemen een object mooi omdat we zien dat zijn vorm gepastheid uitdrukt, de perfecte vervulling van functie." Ik zou zelf hebben gezegd: de perfecte vervulling van doelstelling. Niettemin, schoonheid als een soort gepastheid; iets dat ons vertelt dat alle krachten die te maken hebben met onze natuurlijke omgeving, vervuld zijn -- en onze menselijke omgeving ook, trouwens.

Twintig jaar geleden, op een conferentie waar Richard en ik samen waren, schreef ik een gedicht, dat voor mij nog steeds stand lijkt te houden. "Hij die waarheid zoekt, zal schoonheid vinden. Hij die schoonheid zoekt, zal ijdelheid vinden. Hij die orde zoekt, zal bevrediging vinden. Hij die bevrediging zoekt, zal teleurgesteld worden. Hij die zichzelf beschouwt als dienaar van zijn medeschepselen zal de vreugde van zelf-expressie vinden. Hij die zelf-expressie zoekt, zal in de put van arrogantie vallen. Arrogantie is onverenigbaar met de natuur. Door de natuur, de natuur van het universum en de natuur van de mens zullen we waarheid zoeken. Als we waarheid zoeken vinden we schoonheid.

Mijn hartelijke dank. (Applaus)