Mike deGruy: In de greep van een octopus

Ik raakte gefascineerd door octopussen toen ik heel jong was. Ik groeide op in Mobile, Alabama. Iemand moet uit Mobile komen, niet? Mobile ligt aan de samenvloeiing van vijf rivieren, die een prachtige delta vormen. In die delta kruipen alligators in en uit rivieren gevuld met vis onder cipressen vol met slangen, en vogels van elke soort. Het is een absoluut wonderland om in te leven als kind dat in dieren geïnteresseerd is. Het deltawater vloeit Mobile Bay in, en uiteindelijk de Golf van Mexico.

Ik herinner me mijn eerste contact met een octopus toen ik een jaar of vijf, zes was. Ik was in de Golf aan het zwemmen en zag een kleine octopus op de bodem. Ik reikte omlaag en pakte hem op, en raakte onmiddellijk gefascineerd en onder de indruk van zijn snelheid, kracht en lenigheid. Hij wrikte mijn vingers open en klom naar de rug van mijn hand. Ik kon dit verbazingwekkende dier nauwelijks vasthouden. Toen kalmeerde hij een beetje in de palmen van mijn handen en er begon een schouwspel van pulserende kleuren. Terwijl ik naar hem keek, vouwde hij zijn armen onder zich zodat hij een bal werd, en kleurde chocoladebruin met twee witte strepen. Ik dacht: "Jeetje!" Ik had nog nooit zoiets gezien! Dus ik bewonderde hem een tijdje, en besloot toen dat het tijd was om hem te laten gaan. De octopus verliet mijn handen en deed iets ongelofelijks. Hij landde op de bodem op de stenen en -- "fwoesjh" -- verdween! -- vlak voor mijn ogen.

En ik wist als zesjarige meteen: dat dier wil ik bestuderen. Dus dat deed ik. Ik ging naar de universiteit, studeerde zeebiologie, en verhuisde toen naar Hawaii en startte een mastersopleiding aan de universiteit van Hawaii. Terwijl ik op Hawaii studeerde, werkte ik bij het Waikiki Aquarium. Het aquarium had veel grote vistanks, maar er waren weinig ongewervelde dieren te zien. Als ruggengraatloos type dacht ik: ik ga er gewoon op uit om wat van deze dieren te verzamelen waarover ik als student geleerd had en breng ze hierheen. Ik bouwde uitgebreide sets voor bezichtiging.

Nou waren de vissen in de tanks prachtig om te zien, maar niet echt interactief met mensen. De octopus wel. Als je op een octopustank afliep, met name in de vroege ochtend, voordat mensen arriveerden, kwam de octopus overeind en keek naar je. Dus je denkt: "Is hij nou echt naar me aan het kijken? Hij kijkt naar me!" Je gaat wat dichterbij de tank staan. Dan realiseer je je dat deze dieren verschillende persoonlijkheden hebben. Sommigen bleven waar ze waren. Anderen slopen naar de achterkant van de tank en verdwenen in de rotsen. En eentje, in het bijzonder, dit ongelofelijke dier... Ik ging dichtbij de tank staan, en hij staart me aan. Hij had kleine horentjes boven zijn ogen. Dus ik ging nog dichterbij de tank staan. Ik was zo'n 10 cm van het glas vandaan. De octopus zat op een kleine rots. Hij kwam van de rots en ging eveneens vlak voor het glas zitten. Dus ik staarde naar dit dier van 20 cm afstand. Destijds kon ik nog focussen van zo dichtbij. Wanneer ik nu mijn wazige vingers zie, besef ik dat die tijd voorbij is. Hoe dan ook, daar stonden we elkaar aan te staren, en hij reikt omlaag en graait een armvol gruis en laat het los in de waterstroom van het filtersysteem, en "chk chk chk chk chk!" -- het gruis raakt het glas en valt omlaag. Hij pakt een nieuwe arm gruis, laat het los... "Chk chk chk chk chk!" -- hetzelfde. Dan tilt hij een arm op. Dus ik til een arm op. Hij tilt nog een arm op. Ik til mijn andere arm op. Dan realiseer ik me dat hij me tuk heeft wat armen betreft, want ik had er geen meer, en hij nog zes. Maar de enige wijze waarop ik kan beschrijven wat ik meemaakte, was dat deze octopus aan het spelen was, wat behoorlijk geraffineerd gedrag is voor een simpele ongewervelde.

Drie jaar na het behalen van mijn graad was er een vreemd voorval op weg naar mijn kantoor, dat feitelijk de koers van mijn leven heeft veranderd. Een man kwam naar het aquarium. Lang verhaal, maar hij stuurde mij en een paar vrienden naar de Zuidelijke Grote Oceaan, om dieren voor hem te verzamelen. Toen we vertrokken, gaf hij ons twee 16 mm filmcamera's. Hij zei: "Maak een film over deze expeditie." ... oké, een stel biologen die een film maken -- dat wordt wat. We gingen en deden het, we maakten de film. Het moet de slechtste film zijn geweest in de geschiedenis van het filmmaken. Maar het was fantastisch. Ik had zoveel plezier. En ik herinner me dat het spreekwoordelijke lampje ging branden. Ik dacht: "Wacht eens even, misschien kan ik dit blijven doen. Ja, ik word filmmaker." Dus, letterlijk, ik kwam terug van die baan, stopte met school, hing mijn filmmakersbord op en heb gewoon nooit verteld dat ik geen benul had wat ik deed. Het was een mooie reis. Wat ik geleerd had op school was echter erg nuttig. Als je een natuurfilmer bent en je gaat erop uit om dieren te filmen, vooral gedrag, dan helpt het om gefundeerde kennis te hebben over deze dieren, hoe ze functioneren, en hun gedrag.

Maar waar ik echt leerde over octopussen was in het veld als filmmaker, terwijl ik films met hen maakte, en lange tijd met hen mocht doorbrengen. Ik zag hoe octopus een octopus was in zijn aquatische leefwereld. Ik herinner me een reis naar Australië, naar een eiland genaamd One Tree Island. Kennelijk was de evolutie nogal snel gegaan op One Tree tussen de tijd van naamgeving en mijn arriveren want er stonden minstens drie bomen op dat eiland toen wij er waren. One Tree ligt vlak naast een wonderschoon koraalrif. Er loopt een vloedkanaal waarin het getijde 2 keer per dag vrij snel heen en weer beweegt, en er is een mooi rif, een zeer complex rif met veel dieren, inclusief een hoop octopussen. En, niet uniek, maar zonder twijfel zijn de octopussen in Australië meesters in camouflage. In feite is er eentje hier. Dus onze eerste uitdaging was om ze te vinden, en dat was werkelijk een uitdaging. Maar het idee is: we zijn hier een maand, en ik wilde de dieren aan ons laten wennen zodat we gedragingen konden zien zonder ze te storen. Dus de eerste week bestond grotendeels uit zo dichtbij als mogelijk te komen, iedere dag een beetje dichter, een beetje dichter... Je wist wat de grens was, dan werden ze zenuwachtig, en dan trok je je terug, om een paar uur later terug te komen. Na de eerste week negeerden ze ons. Alsof ze dachten: "Ik weet niet wat dat ding is, maar hij is niet gevaarlijk". Dus ze gingen gewoon hun gang. Van een halve meter afstand observeerden we paargedrag en hofmakerij en gevechten en dat is een ongelofelijke ervaring.

Een van de meest fantastische gedragingen die ik me herinner, tenminste visueel, was vergaargedrag. Ze hadden een hoop verschillende technieken die ze gebruikten voor vergaring. Maar deze was gebaseerd op zicht. Ze zagen een koraal op misschien 3 meter afstand en bewogen zich ernaar toe. Ik weet niet of ze er een krab in zagen, of aannamen dat er eentje kon zitten, maar hoe dan ook, ze sprongen op van de grond en gingen door het water en landden bovenop het koraal, en dan omsloot het web tussen hun armen het koraal volledig, en dan visten ze naar de krabben. Zodra de krabben de arm aanraakten, waren ze er geweest. Ik vroeg me altijd af wat er gebeurde onder dat web. Dus we vonden een manier om erachter te komen. Zo zag ik voor het eerst die beroemde bek in actie. Het was fantastisch.

Als je een hoop films maakt over een bepaalde groep dieren, kies je er liefst eentje die wijdverspreid is. Octopussen zijn dat. Ze leven in alle oceanen. Ze leven ook diep. Ik kan niet zeggen dat octopussen verantwoordelijk zijn voor mijn bijzonder sterke interesse voor kleine onderzeeërs en diepe afdalingen, maar hoe dan ook, daar hou ik van. Het lijkt op niets dat je ooit gedaan hebt.

Als je ooit werkelijk iets anders wil, en dingen wil zien die je nog nooit hebt gezien, en grote kans maken om dingen te zien die nog nooit iemand zag, stap dan in een onderzeeër. Je klimt erin, sluit het luik, draait de zuurstof een beetje open, draait de schrobber open, die de kooldioxide verwijdert uit de lucht die je ademt, en ze gooien je overboord. Daar ga je. Er is geen verbinding met de oppervlakte behalve een behoorlijk gammele radio. Terwijl je afdaalt, kalmeert de wasmachine aan de oppervlakte, en het wordt stil. Het begint echt aangenaam te worden. Terwijl je afdaalt, wordt dat mooie, blauwe water waarin je vertrok langzaamaan donkerder en donkerder blauw. Uiteindelijk is het een rijke lavendelkleur, en na een kilometer of zo is het pikzwart. Nu ben je het rijk van de midwatergemeenschap binnengedrongen.

Je zou een hele lezing kunnen geven over de wezens die leven in het mid-water. Hier volstaat het om te zeggen dat, naar mijn mening zonder twijfel, de meest bizarre ontwerpen en buitenissige gedragingen die van de dieren van de midwatergemeenschap zijn. Maar we gaan nu even aan dit gebied voorbij, dit gebied dat ongeveer 95 procent van de leefruimte op aarde omvat, en gaan naar de mid-oceanische rug, die volgens mij nog bijzonderder is.

De mid-oceanische rug is een enorme bergketen, 64.000 km lang, die kronkelt rond de hele planeet. Het zijn grote bergen, kilometers hoog. Sommige zijn zo hoog dat ze door de oppervlakte barsten, en eilanden vormen zoals Hawaii. De top van deze bergketen splijt uiteen, wat een vallei creëert. Wanneer je afdaalt in deze vallei, kom je terecht waar alle actie is want letterlijk duizenden actieve vulkanen barsten uit op ieder moment, langs deze 65.000 km lange keten. Terwijl deze tektonische platen uit elkaar drijven, komt magma, lava omhoog en vult de holtes op. Je ziet land, nieuw land gevormd worden vlak voor je ogen. Daarboven is drie tot vierduizend meter water, wat enorme druk genereert. Water wordt door de spleten geperst, in de richting van het middelpunt van de aarde, totdat het een magmakamer raakt, waar het ultraverhit wordt en, hoogverzadigd met mineralen, omkeert en terugschiet naar de oppervlakte waar het uit de aarde spuit zoals een geiser in Yellowstone. Feitelijk is dit hele gebied als een Yellowstone National Park met alle franje.

Deze bronvloeistof is grofweg 350 graden Celsius. Het omringende water is enkele graden boven het vriespunt. Dus het koelt ogenblikkelijk, en kan niet langer alle materiaal vasthouden dat erin is opgelost. Het separeert, en vormt zwarte rook. Het vormt deze torens, deze schoorstenen die 3 tot 10 meter hoog zijn. Naast deze schoorstenen flikkert de hitte en bruist het van het leven. Je hebt overal zwarte rookpluimen en schoorstenen met daarop kokerwormen die drie meter lang kunnen worden. Aan de bovenkant van deze kokerwormen zitten prachtige rode pluimen. Tussen de wirwar van kokerwormen leeft een hele gemeenschap van dieren, garnalen, vissen, kreeften, krabben, oesters en zwermen vlokreeften die dat gevaarlijke spel spelen tussen hier gloeiend heet en daar ijskoud.

Dit hele ecosysteem was niet eens bekend tot 33 jaar geleden. Het zette de wetenschap compleet op zijn kop. Het liet wetenschappers heroverwegen waar het leven op aarde nou echt begon. Vóór de ontdekking van deze bronnen werd de sleutel tot alle leven op aarde geacht de zon te zijn, en fotosynthese, maar daar beneden is geen zon, is er geen fotosynthese. De chemosynthetische omgeving daar drijft het aan, en het is zo kortstondig allemaal. Je filmt deze ongelofelijke warmwaterbron, waarvan je denkt dat hij op een andere planeet staat. Het is verbazingwekkend dat dit echt op aarde is. Het lijkt een buitenaards tafereel. Maar wanneer je acht jaar later terug gaat, kan deze bron helemaal dood zijn. Geen heet water meer. Alle dieren zijn weg, zijn dood. De schoorstenen zijn er nog steeds en creëren een mooie spookstad, een griezelige spookstad, maar zonder enige dieren, uiteraard. Maar 10 kilometer verderop in de kloof... Ppssshhh! Daar gaat een andere vulkaan af. Er ontstaat een heel nieuwe warmwaterbrongemeenschap. Deze leven-en-dood-cycli van warmwaterbrongemeenschappen gebeuren elke 30 of 40 jaar in de hele kloof.

Die kortstondige aard van de warmwaterbrongemeenschap is niet echt anders dan sommige gebieden die ik zag gedurende 35 jaar rondreizen en films maken. Je filmt een mooi tafereel in een baai. Je keert terug. Later thuis denk je: "Oké, wat kan ik draaien... Ah, ik weet al waar ik dat kan draaien. Die mooie baai met zachte koralen en bidsprinkhaankreeften." Je gaat er heen, en alles is dood. Er is geen koraal, algen woekeren, en het water is groene drab. Je denkt: "Wat is hier nou gebeurd?" Je draait je om, en achter je is een heuvel met nieuwe bebouwing, en bulldozers duwen bergen aarde heen en weer. Een eind verderop is een nieuwe golfbaan. Maar dit zijn de tropen. Het regent hier pijpenstelen. Dus het regenwater stroomt van de heuvel af, en afzettingen van de bouwplaats spoelen mee, bedekken het koraal en doden het. Kunstmest en pesticiden vloeien de baai in van de golfbaan. De pesticiden doden alle larven en kleine dieren, de kunstmest zorgt voor bloeiende plankton. Voilà: de groene drab.

Maar gelukkig heb ik ook het tegenovergestelde gezien. Ik was op een plek met een verwoeste baai. Ik kijk ernaar, zeg "Jakkes!" en ga aan de andere kant van het eiland werken. Vijf jaar later kom ik terug, en diezelfde baai is een plaatje. Wonderschoon! Er zijn levende koralen, overal vissen, kristalhelder water, en je denkt: "Wat is hier gebeurd?" Welnu, wat er gebeurde, is dat de lokale gemeenschap de handen ineen sloeg. Ze zagen wat er gebeurde en riepen het een halt toe. Ze lieten wetten gelden en verlangden vergunningen voor verantwoorde bouwmethoden en golfbaanonderhoud. Ze stopten de stroom van afzettingen, de baai in. Ze stopten de stroom van chemicaliën, de baai in. En de baai herstelde zich. De oceaan heeft een verbijsterend vermogen tot herstel, als we hem maar met rust laten.

Ik geloof dat Margaret Mead dit het beste verwoordde. Ze zei dat een kleine groep nadenkende mensen de wereld kunnen veranderen. Dat is inderdaad altijd zo geweest. Een kleine groep nadenkende mensen veranderden die baai. Ik ben een grote fan van organisaties van onderuit. Ik heb een hoop lezingen bijgewoond waarbij op het eind, onvermijdelijk, één van de eerste dingen die opkomen, is: "Maar wat kan ik doen? Ik ben een individu, één enkel persoon. Deze problemen zijn zo groot en wereldomvattend, het is overweldigend." Begrijpelijke vraag.

Mijn antwoord is: kijk niet naar de grote overweldigende thema's van de wereld. Kijk in je eigen achtertuin. Kijk in je hart, eigenlijk. Waar geef je om dat niet in orde is waar je woont. Los het op. Creëer een herstelzone in je eigen buurt en overtuig anderen om hetzelfde te doen. Wellicht kunnen deze herstelzones een landkaart bedekken, kleine stipjes op een kaart. De manier waarop we tegenwoordig kunnen communiceren, waar Alaska direct weet wat er in China gebeurt, en in Nieuw Zeeland doen ze dit, in Engeland dat... Iedereen praat met iedereen. Het zijn geen geïsoleerde punten op een kaart meer, het is een netwerk dat we gecreëerd hebben. En misschien dat deze herstelzones kunnen groeien, en zelfs overlappen, zodat goede dingen mogelijk worden. Dus dat is hoe ik deze vraag beantwoord. Kijk om je heen, kijk in de spiegel. Wat kun jij doen dat verantwoordelijker is dan wat je nu al doet? Doe dat... en verspreid de boodschap. De dieren rondom de warmwaterbronnen kunnen niet zo veel doen aan hoe leven en dood zich manifesteren waar zij leven, maar hier boven kunnen we dat wel. Theoretisch zijn we denkende, rationele wezens. We kunnen ons gedrag veranderen zodat het onze leefomgeving beïnvloedt, zoals de mensen die de baai weer gezond maakten.

Nu, Sylvia's TED Prize wens was een smeekbede om alles te doen wat we maar kunnen, om aanzienlijke delen van de oceaan te claimen voor conservering, 'hope spots' noemt ze ze. Ik juich dat toe. Ik juich dat luid toe. Het is mijn hoop dat sommige van deze 'hope spots' in de diepe oceaan kunnen zijn, een gebied dat, historisch gezien, ernstig verwaarloosd is, zo niet mishandeld. Het doet me denken aan de term 'deep-six'. Als het te groot of te giftig is voor een stortplaats, deep-six je het. Dus ik hoop dat we ook een paar van deze 'hope spots' kunnen hebben in de diepzee. Nu mag ik geen wens doen, maar ik kan wel zeggen dat ik zal doen wat ik maar kan om Sylvia's wens te ondersteunen. En dat doe ik.

Dank je wel. (Applaus)