Michael Tilson Thomas: Muziek en emotie door de tijd heen

Toen ik de vraag kreeg om deze TEDTalk te doen, moest ik lachen, want mijn vader heette Ted. Een groot deel van mijn leven, vooral mijn muzikale leven, is eigenlijk een gesprek dat ik nog steeds heb met hem, of met het deel van mij dat hij nog steeds is.

Ted was een New Yorker, een allround theaterman. Hij was autodidactisch illustrator en muzikant. Hij kon geen noot lezen, en was diep gehoorgestoord. Toch was hij mijn beste leraar. Want zelfs door het gepiep van zijn hoorapparaten, had hij een diep begrip van de muziek.

Voor hem ging het niet zozeer over hoe de muziek loopt, als over waar het van getuigt en waar het je heenbrengt. Hij maakte een schilderij over deze ervaring, dat hij "In het rijk van de muziek" noemde. Ted ging elke dag binnen in dit rijk door te improviseren, in een soort Tin Pan Alley-stijl, zoiets. (Muziek)

Maar hij was hard als het op muziek aankwam. Hij zei: "Er zijn maar twee dingen belangrijk in de muziek: wat en hoe." Bijzonder aan klassieke muziek is dat 'wat en hoe' onuitputtelijk zijn.

Dat was zijn passie voor muziek. Mijn beide ouders waren er echt dol op. Ze wisten er niet zoveel over, maar ze gaven me de kans het te ontdekken samen met hen. Geïnspireerd door die herinnering leeft bij mij het verlangen om te proberen de muziek naar zoveel mogelijk mensen te brengen, om ze via alle mogelijke kanalen over te brengen. Hoe mensen muziek vatten, hoe ze in hun leven komt, dat fascineert me echt.

Op zekere dag was ik op straat in New York en ik zag kinderen baseball spelen tussen de portieken en auto's en brandkranen. Een keiharde slungel moest batten. Hij voerde een zwaai uit en had echt verbinding. Hij keek een seconde naar de vliegende bal en barstte toen los: "Da dada daratatata. da dada daratatata." En hij rende langs de honken. Ik dacht: stel je voor. Hoe is dit stuk 18e-eeuws Oostenrijks aristocratenvertier verworden tot de overwinningskreet van een knul in New York? Hoe is dat doorgegeven? Hoe kreeg hij Mozart te horen?

Als het over klassieke muziek gaat, dan is er zoveel om door te geven, veel meer dan Mozart, Beethoven of Tchaikovsky. Want klassieke muziek is een doorlopende levende traditie die meer dan 1000 jaar teruggaat. Elk van die jaren had ons iets unieks en krachtigs te vertellen over wat het betekent om te leven.

Het ruwe materiaal is gewoon de muziek van elke dag. Het zijn alle hymnes en gekke dansen en ballades en marsen. Wat klassieke muziek doet, is deze muziekstukken distilleren, ze condenseren tot hun absolute essentie, en uit die essentie een nieuwe taal creëren, een taal die liefdevol en zonder verpinken spreekt over wie we echt zijn. Het is een taal die nog steeds evolueert.

Door de eeuwen heen groeide ze uit tot de grote stukken waar we steeds aan denken, concerto's en symfonieën, maar zelfs het meest ambitieuze meesterwerk kan als centrale missie hebben dat het je naar een fragiel en persoonlijk moment terugbrengt - zoals dit moment uit het Vioolconcerto van Beethoven. (Muziek) Het is zo eenvoudig, het roept zoveel op. Er lijken zoveel emoties in te zitten. Maar uiteraard gaat het, zoals alle muziek, in essentie nergens over. Het is een ontwerp van toonhoogtes en stilte en tijd.

En de toonhoogtes, de noten, zijn zoals je weet slechts trillingen. Ze zijn plaatsen in het geluidsspectrum. Of we ze nu 440 per seconde, la, noemen, of 3.729, si mol -- geloof me, dat klopt -- het zijn maar fenomenen. Maar de manier waarop we op verschillende combinaties van fenomenen reageren, is complex en emotioneel en slecht begrepen. De manier waarop we erop reageren, is door de eeuwen heen radicaal veranderd, net als onze voorkeuren.

In de 11e eeuw hielden mensen bijvoorbeeld van stukken die zo eindigden. (Muziek) In de 17e eeuw was het meer zo. (Muziek) En in de 21e eeuw ... (Muziek)

Jullie 21ste-eeuwse oren zijn blij met dit laatste akkoord, zelfs als het jullie in vroegere tijden zou hebben verward of geïrriteerd, of sommigen van jullie uit de zaal hebben doen vluchten. De reden waarom je het leuk vindt, is omdat je, of je dat wist of niet, eeuwen van verandering hebt geërfd aan de theorie, de praktijk en de mode van de muziek.

In de klassieke muziek kunnen we deze wijzigingen zeer accuraat opvolgen dankzij de machtige stille vennoot van de muziek, de manier waarop ze is overgedragen: notenschrift. De drang om muziek te noteren, of, preciezer uitgedrukt, te coderen, bestaat al heel lang. In 200 v.C. heeft een man genaamd Seikilos dit lied geschreven voor zijn overleden vrouw en het gegrift op haar grafsteen in het notatiesysteem van de Grieken. Schitter zolang je leeft. Lijd niet. Het leven is kort. De tijd eist toch het laatste woord.

Duizend jaar later kreeg deze drang tot noteren een geheel andere vorm. Je kan zien hoe dit gebeurde in deze uittreksels uit de kerst-mis "Puer natus est nobis", "Een kind is ons geboren". (Muziek) In de 10e eeuw werden kleine krulletjes gebruikt om de algemene lijn van de melodie aan te geven. In de 12e eeuw werd een lijn getrokken, als een muzikale horizonlijn, om de toon beter te kunnen plaatsen.

In de 13 eeuw legden nog meer lijnen en nieuwe notenvormen het idee van de melodie exact vast, en dat leidde tot het soort notatie dat we vandaag hebben. De notatie heeft de muziek niet alleen doorgegeven, muziek noteren en coderen heeft de prioriteiten door elkaar geschud, want daardoor konden de muzikanten zich muziek voorstellen op veel grotere schaal.

Geïnspireerde improvisatiebewegingen konden opgenomen, bewaard, overwogen, geprioriteerd, in ingewikkelde patronen weergegeven worden. Vanaf dat moment werd de klassieke muziek wat ze in essentie is: een dialoog tussen de twee machtige kanten van onze aard, het instinct en de intelligentie.

Vanaf dit moment ontstond een echt onderscheid tussen de kunst van de improvisatie en de kunst van de compositie. Een improvisator voelt en speelt de volgende coole beweging, maar een componist bekijkt alle mogelijke bewegingen, test ze, prioriteert ze, tot hij ziet hoe ze een krachtig en samenhangend ontwerp kunnen worden van ultieme en blijvende coolheid. Enkele van de grootste componisten, zoals Bach, waren van beide markten thuis. Bach was een groot improvisator met de geest van een schaakgrootmeester. Mozart was ook zo.

Maar elke muzikant zoekt zijn eigen evenwicht tussen geloof en rede, instinct en intelligentie. Elke muzikale periode heeft andere prioriteiten voor die dingen, andere dingen om door te geven, een ander 'wat' en een ander 'hoe'. In de eerste 8 eeuwen van deze traditie was het grote 'wat' God te loven. Rond 1400 werd muziek geschreven die de geest van God probeerde te weerspiegelen zoals die kon worden gezien in het ontwerp van de sterrenhemel. Het 'hoe' was een stijl die polyfonie heet, muziek van vele stemmen die onafhankelijk bewegen en suggereren hoe de planeten leken te bewegen in het geocentrische universum van Ptolemaeus. Dit was echt de muziek der sferen. (Kyrie eleison)

Dit is het soort muziek dat Leonardo Da Vinci zou gekend hebben. De onwaarschijnlijke intellectuele perfectie en sereniteit betekende misschien dat iets nieuws moest gebeuren -- een radicale nieuwe beweging, en dat gebeurde in 1600. (Muziek): Zanger: Ah, bitter lot! Ah, doorslecht, wreed lot! Ah, ellendige sterren! Ah, gierige hemel!

MTT: Dit was natuurlijk de geboorte van de opera. Die zette de muziek op een radicale nieuwe koers. Nu was het 'wat' niet het weerspiegelen van de geest van God, maar het volgen van de emotionele turbulentie van de mens. Het 'hoe' was harmonie, de tonen opstapelen om akkoorden te vormen.

Bleek dat de akkoorden ongelooflijke variaties van emoties konden voorstellen. De basisakkoorden hebben we nog steeds: de tertsen, de grote terts, die we als vrolijk beschouwen, of de kleine terts, die we als droevig beschouwen. Maar wat is eigenlijk het verschil tussen deze twee akkoorden? Alleen deze twee middelste noten. Het is ofwel mi hersteld, en 659 trillingen per seconde, ofwel mi bemol, 622 trillingen. Wat is het grote verschil tussen menselijk geluk en verdriet? 37 verdomde trillingen.

Je ziet dat er in dit soort systeem geweldig veel subtiel potentieel zat om menselijke emoties voor te stellen. Naarmate de mens een beter begrip kreeg van zijn complexe en ambivalente aard, werd de harmonie complexer, om dat weer te geven. Bleek dat het in staat was om emoties weer te geven die niet in woorden te vatten waren.

Met al die mogelijkheden begon de echte opmars van de klassieke muziek. In die tijd kwamen de grote vormen op. Ook de gevolgen van de technologie lieten zich voelen, want dankzij de drukkunst kwam muziek, partituren, de sleutels tot de muziek, in de handen van uitvoerders overal te lande. Nieuwe en verbeterde instrumenten maakten het tijdperk van de virtuoos mogelijk. Toen ontstonden die grote vormen -- symfonieën, sonates, concerto's.

In die grote architectuur van de tijd konden componisten als Beethoven de inzichten van een leven delen. Een stuk als de vijfde van Beethoven getuigt van de mogelijkheid om van verdriet naar woede over te gaan, op een half uur tijd, stap na veeleisende stap op zijn tocht, tot op het moment dat hij uitkwam bij de vreugde. (Muziek)

Bleek dat de symfonie voor complexere toepassingen geschikt was, aangrijpende, culturele, zoals nationalisme of de zoektocht naar vrijheid of de grenzen van de sensualiteit. Welke richting de muziek ook uitging, tot recent was één ding altijd hetzelfde: als de muzikanten stopten met spelen, dan stopte de muziek.

Dat moment vind ik zo fascinerend. Ik vind het zo diepgaand. Wat gebeurt er als de muziek stopt? Waar gaat ze heen? Wat blijft er over? Wat blijft er hangen bij het publiek op het einde van een uitvoering? Is het een melodie of een ritme of een gemoedstoestand of een houding? Hoe kan dat hun leven veranderen?

Voor mij is dat de intieme, persoonlijke kant van de muziek. Het is het doorgeven, het 'waarom' van de zaak. Voor mij is dat het meest essentiële. Het gaat meestal van persoon tot persoon, van leraar tot student, van uitvoerder tot publiek, tot er in 1880 nieuwe technologie kwam. Eerst mechanisch, dan analoog, dan digitaal creëerde dit een nieuwe, miraculeuze manier van dingen doorgeven, zij het dan een onpersoonlijke manier. Mensen konden nu de hele tijd muziek beluisteren, ook al was het niet nodig dat ze een instrument bespeelden, muziek lazen of zelfs naar concerten gingen.

De technologie heeft de muziek gedemocratiseerd door alles beschikbaar te maken. Het leidde tot een culturele revolutie waarin artiesten als Caruso en Bessie Smith op dezelfde hoogte stonden. De technologie heeft componisten tot geweldige extremen gebracht, met gebruik van computers en synthesizers, om werken te maken van intellectueel ondoordringbare complexiteit die de middelen van uitvoerders en publiek te boven gaan.

Tegelijk heeft de technologie, door de rol over te nemen die notatie altijd heeft gespeeld, de balans in de muziek tussen instinct en intelligentie doen overhellen naar de instinctieve kant. De cultuur waarin we vandaag leven, is overspoeld met improvisatiemuziek die in stukjes gesneden, gelaagd, en, God weet, gedistribueerd en verkocht is. Wat is het langetermijneffect daarvan op ons of op de muziek? Dat weet niemand.

De vraag blijft: wat gebeurt er als de muziek stopt? Wat blijft hangen bij mensen? Nu we onbeperkte toegang tot de muziek hebben, wat blijft hangen bij ons?

Laat me jullie een verhaal vertellen over wat ik bedoel met "echt blijven hangen". Ik was op bezoek bij een neef van mij in een rusthuis. Ik hield een krakkemikkige oude man in de gaten, die zijn weg zocht door de kamer met een rollator. Hij ging naar een piano die daar stond, zocht zijn evenwicht en begon iets dergelijks te spelen. (Muziek)

Hij zei iets als "Ik ... jongen ... symfonie ... Beethoven." Plots snapte ik het, en ik zei: "Vriend, probeer je misschien dit te spelen?" (Muziek) Hij zei: "Ja, ja. Ik was een kleine jongen. De symfonie: Isaac Stern, het concerto, ik hoorde het." Ik dacht: mijn God, hoeveel moet die muziek betekenen voor die man dat hij zichzelf uit bed sleept, door de kamer, om de herinnering aan deze muziek op te halen die, nadat al de rest in zijn leven in het moeras verzinkt, nog zoveel voor hem betekent?

Daarom neem ik elke uitvoering zo ernstig. Daarom betekent het zoveel voor mij. Ik weet nooit wie er misschien zit, wie het absorbeert, en wat er in hun leven mee zal gebeuren.

Ik vind het spannend dat er meer kans dan ooit is om deze muziek te delen. Dat is de motor van mijn belangstelling voor projecten zoals de tv-serie "Keeping Score" met het San Francisco Symphony, die de achtergrondverhalen van muziek bekijkt, of het werk met jonge muzikanten in de New World Symphony, aan projecten die het potentieel verkennen van nieuwe uitvoerende kunstencentra voor entertainment en onderwijs.

De New World Symphony leidde tot de YouTube Symphony en projecten op het internet die de brug maken naar muzikanten en toehoorders over de hele wereld. Het spannende is dat dit maar een prototype is. Er is hier een rol voor zovele mensen -- leerkrachten, ouders, uitvoerders -- om samen op verkenning te gaan. De grote evenementen krijgen natuurlijk veel aandacht, maar wat echt belangrijk is, is wat elke dag gebeurt. We hebben jullie perspectief, jullie nieuwsgierigheid, jullie stemmen nodig.

Ik vind het spannend om mensen te ontmoeten die rondtrekken, chef zijn, software-auteur, taxichauffeur, mensen van wie ik nooit zou hebben geraden dat ze van de muziek hielden en die de muziek doorgeven. Maak je geen zorgen over wat je moet weten. Als je nieuwsgierig bent, als je een vermogen tot verwondering hebt, als je leeft, dan weet je alles wat je moet weten. Je kan overal starten. Zwerf maar wat rond. Volg sporen. Verdwaal. Wees verrast, geamuseerd, geïnspireerd. Al het 'wat', al het 'hoe' ligt daar op jou te wachten tot je zijn 'waarom' ontdekt, tot je erin duikt en het doorgeeft.

Dankuwel.

(Applaus)