Maurizio Seracini: Het geheime leven van het schilderij

In 1975 ontmoette ik in Florence professor Carlo Pedretti, mijn vroegere professor kunstgeschiedenis, vandaag een wereldautoriteit inzake Leonardo da Vinci. Hij vroeg me of ik een technologische manier kende om een vijf eeuwen oud mysterie te ontraadselen over een verloren meesterwerk van Leonardo da Vinci, de 'Slag om Anghiari', die zich zou moeten bevinden in de Hal van de 500 in Palazzo Vecchio, in Florence. In het midden van de jaren 70 waren er niet veel kansen voor een bioingenieur als ik, vooral niet in Italië, Samen met onderzoekers uit de US en met de Universiteit van Florence begon ik de muurschilderingen te testen die door Vasari waren aangebracht op de muur van de Zaal van de 500, op zoek naar de verloren Leonardo.

Helaas wisten we toen niet dat dit niet echt de plek was waar we moesten zoeken. We moesten er veel dieper induiken. Het onderzoek stopte en werd pas in 2000 opnieuw opgenomen, dankzij de interesse en het enthousiasme van de familie Guinness. Deze keer focusten we op de reconstructie van de Zaal van de 500 voor de herinrichting, en op de zogenaamde Grote Zaal, gebouwd in 1494. We zochten de oorspronkelijke deuren en ramen. We creëerden eerst een 3D-model. Met thermografie ontdekten we de verborgen ramen. Dit zijn de oorspronkelijke ramen van de zaal van de Grote Zaal. We stelden ook de hoogte vast van de zoldering, en reconstrueerden zo de layout van deze oorspronkelijke zaal, hoe ze was voor de komst van Vasari. We reconstrueerden het geheel, ook de trap die heel belangrijk was om de 'Slag om Anghiari' precies te plaatsen op een specifieke plek in één van de tools.

Vasari kreeg de opdracht om de Zaal van de 500 opnieuw in te richten tussen 1560 en 1574 van Groothertog Cosimo I de' Medici. We hebben minstens twee gevallen waar hij meesterwerken bewaarde door er een bakstenen muur voor te zetten en een klein luchtgat te laten. Masaccio heeft dat hier gedaan in de kerk van Santa Maria Novella in Florance. Misschien heeft Vasari iets dergelijks gedaan voor dit meesterwerk van Leonardo, want hij was een groot bewonderaar van Leonardo.

We bouwden erg verfijnde radio-antennes om de twee muren te testen en een luchtgat te zoeken. We vonden er vele in het rechterpaneel van de oostelijke muur. Een luchtgat. Daar is volgens ons de 'Slag om Anghiari', of tenminste het deel dat zeker geschilderd is, het 'Gevecht om de standaard'.

Op dat punt, helaas, stopte het project in 2004. Er waren vele politieke redenen. Dus keerde ik terug naar mijn alma mater aan de Universiteit van Californië, San Diego. Ik stelde de opening voor van een onderzoekscentrum van ingenieursstudies voor cultuurerfgoed. In 2007 startte CISA3 als een onderzoekscentrum voor cultureel erfgoed, met name kunst, architectuur en archeologie. Studenten stroomden toe. We begonnen technologie op te zetten, want dat hadden we nodig om vooruitgang te boeken in het veldwerk.

In 2011 keerden we terug naar de Zaal van de 500, deze keer met een grote groep studenten en mijn collega, Professor Falko Kuester, nu directeur van CISA3. We wisten al waar we moesten zoeken en kwamen kijken of er nog iets over was. We werden beperkt, om verschillende redenen die het verspreiden niet waard zijn, tot enkel endoscopie, één van de vele opties die we hadden. Met een 4mm-camera konden we documentatie aanleggen en enkele stalen nemen van wat blijkt een rode kleur, zwarte kleur, en wat beige fragmenten te zijn. Die onderwierpen we aan veel verfijndere onderzoeken, XRF, röntgenfluorescentie-spectrometrie, tot hiertoe met zeer goed resultaat. Er zijn aanwijzingen van pigment, en vermits we zeker weten dat niemand anders op die muur had geschilderd voor Vasari er 60 jaar later langskwam, houden die pigmenten zeker verband met muurschilderingen en waarschijnlijk met Leonardo.

We zijn op zoek naar het hoogst geprezen kunstwerk dat ooit door de mens is gemaakt. Dit was inderdaad verreweg de belangrijkste opdracht die Leonardo ooit kreeg. Omdat hij dit meesterwerk maakte, werd hij destijds de meest invloedrijke kunstenaar genoemd.

Ik had de jongste 37 jaar ook het voorrecht om aan een aantal meesterwerken te werken, die je hierachter ziet. Wat deed ik? Ik evalueerde bijvoorbeeld de staat van bewaring. Dit is het gelaat van de Madonna van de Stoel. Als je er een UV-licht op laat schijnen, zie je plots een heel andere dame, een oudere dame. Er zit nog een hoop vernis op, verschillende retouches, en wat overijverig oppoetsen. Het is duidelijk te zien.

Maar technologie laat ons ook nieuwe bladzijden schrijven van onze geschiedenis, of tenminste een update. Bijvoorbeeld de 'Dame met de eenhoorn', nog een schilderij van Rafaël. Je ziet de eenhoorn. Er is veel gezegd en geschreven over de eenhoorn, maar als je er een röntgenfoto van neemt, wordt het een puppy. (Gelach) -- Geen probleem, maar helaas, als je dit verder wetenschappelijk onderzoekt, dan blijkt dat Rafaël de eenhoorn niet heeft geschilderd, de puppy evenmin. Hij liet het schilderij onafgewerkt. Dus al die teksten over het exotische symbool van de eenhoorn -- (Gelach) -- is helaas niet heel betrouwbaar. (Gelach)

Authenticiteit. Bedenk even, wat als de wetenschap echt het domein kon betreden van de authenticiteit van kunstwerken. Dat zou een culturele revolutie zijn, minstens, maar ook een marktrevolutie. Neem dit voorbeeld. Otto Marseus, leuk schilderij, 'Stilleven', in de Pitti-galerij. Ik kijk er met een infraroodcamera door. Gelukkig voor de kunsthistorici werd er bevestigd dat er een handtekening van Otto Marseus opstaat. Zelfs de tijd en plaats van vervaardiging staan erop. Dat was een goed resultaat. Soms is het minder goed. Authenticiteit en wetenschap kunnen samengaan en veranderen hoe werken worden toegeschreven, de basis leggen voor een meer objectieve manier, of een minder subjectieve manier dan de huidige.

Maar de ontdekking die mijn verbeelding echt prikkelde, is de ongelooflijk levendige tekening onder deze bruine laag van de 'Aanbidding der Wijzen'. Hier zie je een zelfgemaakte XYZ-scanner met een infraroodcamera er bovenop die door de bruine laag kijkt van dit meesterwerk, om te onthullen wat er misschien onder zit. Dit is toevallig het belangrijkste schilderij dat we in Italië hebben van Leonardo da Vinci. Kijk naar de wondermooie beelden van gezichten die niemand had gezien, vijf eeuwen lang. Kijk naar deze portretten. Ze zijn briljant. Je ziet Leonardo aan het werk. Je ziet de genialiteit van zijn schepping, onmiddellijk op de grondlaag van het paneel, en deze coole ontdekking: een olifant. (Gelach) Omwille van deze olifant kwamen meer dan 70 nieuwe beelden boven, eeuwenlang verborgen. Dit was een openbaring. We begrepen eindelijk, en we konden bewijzen dat de bruine laag die we vandaag zien, niet van Leonardo da Vinci is, wat ons enkel de andere tekening liet die vijf eeuwen lang niet zichtbaar was, tenzij via technologie,

de tablet. We dachten: als wij dit genoegen hebben, dit voorrecht om dit alles te zien, om deze ontdekkingen te doen, hoe zit het dan met alle anderen? We dachten dus aan een 'augmented reality'-toepassing, met een tablet. Ik toon jullie een simulatie van wat we zouden kunnen doen, elk van ons, in een museum. We gaan naar een museum met een tablet. We richten de camera van de tablet naar het schilderij dat we willen bekijken. Ik klik erop, we pauzeren, en ik toon jullie nu het beeld. De camera heeft het schilderij vastgeklikt. Vervolgens worden de beelden die je in de tekening zag, opgeladen. Kijk zo. We kunnen inzoomen. We kunnen scrollen. We gaan op zoek naar de olifant. We hebben alleen maar een vinger nodig. Veeg het eraf, en we zien de olifant. (Applaus) (Applaus) Als we willen, kunnen we verderrollen om bijvoorbeeld de trap te vinden. De hele iconografie zal veranderen. Vele leken bouwen uit de ruïne van een oude tempel een nieuwe tempel. Er duiken een heleboel figuren op. Zie je?

Dit is niet zomaar nieuwsgierigheid. Het wijzigt niet alleen de iconografie die je ziet, maar ook de iconologie, de betekenis van het schilderij. We vinden dit een coole, gemakkelijke manier die voor iedereen toegankelijk zou zijn, waarmee je de hoofdrol kan spelen in je eigen ontdekking, en minder passief moet zijn, als je rondloopt in de eindeloze zalen van een museum. (Applaus)

Verder is er de digitale klinische grafiek. Dat kennen we van echte patiënten, maar als het over kunstwerken gaat, is dit idee helaas nooit uitgewerkt. Wij denken dat dit de start moet zijn, de allereerste stap naar echte bewaring, waardoor we echt kunnen verkennen en begrijpen wat de toestand van de bewaring is, de techniek, het materiaal, of, wanneer en hoe we moeten restaureren of tussenkomen in de omgeving rond het schilderij.

Onze visie is de herontdekking van de geest van de Renaissance: creëer een nieuw vakgebied waar ingenieursstudies voor cultureel erfgoed een symbool is van het samengaan van kunst en wetenschap. We hebben een nieuwe generatie ingenieurs nodig die dit werk gaan doen en deze culturele waarden herontdekken voor ons. We hebben er vandaag grote nood aan.

Om het in één enkele [zin] samen te vatten, dit is wat we proberen te doen. We proberen ons verleden een toekomst te geven om een toekomst te hebben. Zolang we een leven leiden van nieuwsgierigheid en passie zit er een stuk Leonardo in elk van ons. Dankuwel. (Applaus) (Applaus)