Mark Pagel: Hoe taal het mensdom transformeerde

Ieder van jullie bezit de meest krachtige, gevaarlijke en subversieve karaktertrek die de natuurlijke selectie ooit heeft bedacht. Het is een stukje neurale audiotechnologie voor het herbedraden van de hoofden van andere mensen. Ik heb het natuurlijk over je taal, omdat ze je toestaat om een gedachte uit je eigen geest direct in andermans gedachten te implanteren. Die anderen kunnen proberen om hetzelfde te doen met jou zonder dat een van jullie een operatie hoeft uit te voeren. In plaats daarvan gebruik je, wanneer je spreekt, in feite een vorm van telemetrie die niet zoveel verschilt van de afstandsbediening voor je televisie. Terwijl dat apparaat gebruik maakt van pulsen van infrarood licht, is taal gebaseerd op discrete geluidspulsen.

Net zoals je de afstandsbediening gebruikt om de interne instellingen van je televisie te wijzigen om bij je stemming te passen, gebruik je taal om de instellingen van andermans hersenen te wijzigen en ze aan jouw belangen aan te passen. Talen zijn genen die praten om de dingen die ze willen, te krijgen. Stel je het gevoel van verwondering bij een baby voor wanneer hij voor het eerst ontdekt dat hij, alleen maar door het uiten van een geluid, als bij toverslag kan maken dat objecten door de kamer gaan bewegen. En ze misschien zelfs in zijn mond kan laten terechtkomen.

De subversieve kracht van taal is door de eeuwen heen erkend in censuur, in boeken die je niet mag lezen, in zinnen die je niet mag gebruiken en woorden die je niet mag zeggen. In feite is het Bijbelse verhaal van de Toren van Babel een fabel en een waarschuwing over de kracht van taal. Volgens dat verhaal werden vroegere mensen zo verwaand om door middel van hun taal samen te werken en een toren te bouwen die hen allemaal tot in de hemel kon voeren. In zijn boosheid om deze poging Zijn macht te beknotten, vernietigde God de toren. Om ervoor te zorgen dat hij nooit kon worden herbouwd, verspreidde Hij de mensen door ze verschillende talen te geven - verwarde Hij hen door verschillende talen. Dit leidt tot de wonderlijke ironie dat onze talen bestaan om te voorkomen dat we communiceren. Zelfs vandaag de dag weten we dat er woorden zijn die we niet mogen gebruiken, zinnen die we niet mogen zeggen, op straffe van aangehouden, gevangen gezet of zelfs gedood te worden. Dit alles door een wolkje lucht uit onze monden.

Al dit gedoe over één van onze kenmerken vertelt ons dat er iets de moeite waard is om uit te leggen. Dat is hoe en waarom deze opmerkelijke eigenschap zich ontwikkelde en waarom dat alleen bij onze soort gebeurde. Het is een beetje een verrassing dat om een antwoord op die vraag te krijgen, we moeten gaan kijken naar werktuiggebruik bij de chimpansees. Deze chimpansees gebruiken werktuigen en we zien dat als een teken van intelligentie. Maar als ze echt intelligent zijn, waarom gebruiken ze dan een stok om termieten uit de grond te halen in plaats van een schop? Als ze echt intelligent zijn, waarom zitten ze dan noten te kraken met een steen? Waarom gaan ze dan niet gewoon in een winkel een zak noten kopen die iemand anders al voor hen heeft gekraakt? Waarom niet? Ik bedoel: dat is wat wij doen.

De reden dat chimpansees dat niet doen, is dat ze wat psychologen en antropologen 'sociaal leren' noemen, missen. Het lijkt dat hen het vermogen ontbreekt om van anderen te leren door kopiëren, imiteren of gewoon kijken. Als gevolg daarvan kunnen ze de ideeën van anderen niet verbeteren of leren van de fouten van anderen - profiteren van andermans wijsheid. En zo blijven ze altijd maar weer hetzelfde doen - opnieuw en opnieuw en opnieuw. In feite zouden we kunnen weggaan en na een miljoen jaar terugkomen en deze chimpansees zouden nog altijd hetzelfde doen met dezelfde stokken voor termieten en dezelfde stenen om noten te kraken.

Dat klinkt misschien arrogant of zelfs overmoedig. Hoe weten we dit? Omdat dit precies is wat onze voorouder, de Homo erectus, deed. Deze rechtoplopende apen evolueerden ongeveer twee miljoen jaar geleden op de Afrikaanse savanne. Ze maakten deze prachtige vuistbijlen die mooi in je hand passen. Maar als we kijken naar het fossielenbestand, dan zien we dat ze dezelfde vuistbijl steeds weer opnieuw maakten. Een miljoen jaar lang. Je kan dat volgen in het fossielenbestand. Als we de levensduur van Homo erectus gissen en wat hun generatietijd was, dan komt dat overeen met ongeveer 40.000 generaties van ouders naar kinderen en andere personen die toekeken, zonder dat deze vuistbijl veranderde. Het is zelfs onduidelijk of onze zeer nauwe genetische verwanten, de Neanderthalers, sociaal leren kenden. Hun gereedschap was wel ingewikkelder dan dat van Homo erectus, maar ook zij tonen weinig verandering in de meer dan 300.000 jaar of zo dat deze soort, de Neanderthalers, in Eurazië leefde.

Wat dit ons vertelt, is dat, in tegenstelling tot het oude gezegde, "Alle apen apen apen na", het verrassend is dat alle andere dieren dat niet kunnen - in ieder geval niet veel. Zelfs deze foto lijkt verdacht veel op opgezet spel - iets uit een circus van Barnum & Bailey.

Wij daarentegen kunnen leren. We kunnen leren door te kijken naar andere mensen en kopiëren of imiteren wat ze kunnen doen. We kunnen dan uit een waaier van opties het beste kiezen. We kunnen profiteren van de ideeën van anderen. We kunnen verder bouwen op hun wijsheid. Als gevolg daarvan gaan onze ideeën accumuleren en gaat onze technologie vooruit. Deze cumulatieve culturele aanpassing, zoals antropologen ze noemen, deze accumulatie van ideeën is verantwoordelijk voor alles om je heen in je bruisende en jachtige dagelijkse leven. Ik bedoel: de wereld is buiten alle proporties veranderd van hoe we hem zelfs 1.000 of 2.000 jaar geleden ervoeren. Allemaal door de cumulatieve culturele aanpassing. De stoelen waar je op zit, de lichten in deze zaal, mijn microfoon, de iPads en iPods die je bij je hebt: allemaal een gevolg van de cumulatieve culturele aanpassing.

Voor veel commentatoren is met de cumulatieve culturele aanpassing of sociaal leren, de taak volbracht, einde verhaal. Onze soort kan spullen maken. Daardoor werden we rijk zoals geen enkele andere soort dat ooit is geweest. In feite kunnen we zelfs de "dingen van het leven" maken - zoals ik al zei, alle dingen om ons heen. Maar in feite blijkt dat zo'n 200.000 jaar geleden, toen onze soort ontstond en sociaal leren verwierf, dat dit pas het begin van ons verhaal was, niet het einde van ons verhaal. Dat sociaal leren zou leiden tot een sociaal en evolutionair dilemma, waarvan de afloop, moeten we zeggen, niet alleen de koers van onze psychologie maar de koers van de hele wereld zou bepalen. Het belangrijkste is dat het ons zal vertellen waarom we taal hebben.

Dit dilemma is ontstaan omdat blijkt dat sociaal leren visuele diefstal is. Als ik kan leren door naar je te kijken, kan ik jouw beste ideeën stelen en profiteren van je inspanningen zonder daar zelf tijd en energie in te moeten steken. Als ik zie welk lokaas jij gebruikt om een vis te vangen, of ik kan kijken hoe jij je handbijl afvlakt om hem beter te maken, of als ik je stiekem volg naar jouw paddenstoelenplekje, kan ik profiteren van je kennis, wijsheid en vaardigheden, en misschien zelf die vis vangen voordat jij dat doet. Sociaal leren is echt visuele diefstal. Voor elke soort die dat verwierf, was het voordelig je beste ideeën te verbergen, opdat niemand ze van je kon stelen.

Rond 200.000 jaar geleden werd onze soort met deze crisis geconfronteerd. We hadden maar twee opties voor het omgaan met de conflicten die visuele diefstal met zich meebracht. Een van die opties was dat we ons konden hebben teruggetrokken in kleine familiegroepen. Omdat dan de voordelen van onze ideeën en kennis alleen maar ten goede konden komen aan onze eigen familieleden. Hadden we ergens rond 200.000 jaar geleden voor deze optie gekozen, dan zouden we waarschijnlijk nog leven zoals de Neanderthalers toen we voor het eerst 40.000 jaar geleden Europa binnenkwamen. Omdat er in kleine groepen minder ideeën, minder innovaties voorkomen. Kleine groepen zijn meer vatbaar voor ongelukken en pech. Dus als we dat pad hadden gekozen, zou ons evolutionaire pad ons naar het bos hebben geleid - en zou het een kort lot beschoren zijn geweest.

De andere optie die we konden kiezen, was om communicatiesystemen te ontwikkelen, wat ons in staat zou stellen om ideeën te delen, samen te werken en andere voordelen te genieten. Het kiezen van deze optie zou betekenen dat een veel grotere schat aan geaccumuleerde kennis en wijsheid voor elk individu beschikbaar zou komen dan ooit zou ontstaan vanuit een individueel gezin of een individu op zichzelf. We kozen voor de tweede optie en taal is het resultaat.

Taal ontwikkelde zich om de crisis van de visuele diefstal op te lossen. Taal is een stukje sociale technologie voor het verbeteren van de voordelen van samenwerking - voor het bereiken van overeenkomsten, om handel te drijven en om onze activiteiten te coördineren. Je kunt inzien dat in een zich ontwikkelende samenleving die taal begon te verwerven, niet over taal beschikken hetzelfde zou zijn een als een vogel zonder vleugels. Net zoals vleugels vogels toelaten om het luchtruim te benutten, laat taal de mensen toe om de sfeer van samenwerking te benutten. Wij vinden dit vanzelfsprekend, omdat we een soort zijn die zo thuis is in taal.

Maar je moet je realiseren dat zelfs de eenvoudigste handelingen van uitwisseling volkomen afhankelijk zijn van de taal. Overweeg de volgende twee scenario's van in het begin van onze evolutie. Laten we ons voorstellen dat je echt goed bent in het maken van pijlpunten, maar hopeloos in het maken van houten schachten met bevedering. Twee andere mensen die je kent zijn erg goed in het maken van de houten schachten, maar ze zijn hopeloos in het maken van de pijlpunten. Wat doe je dan - een van die mensen is nog niet echt goed in taal. Laten we doen alsof die ander daar beter in is.

Op een dag neem je een stapel pijlpunten en ga je naar die ene die nog niet erg goed kan praten. Je legt je pijlpunten voor hem neer in de hoop dat hij het idee zal krijgen dat jij pijlpunten wil omwisselen voor pijlschachten. Maar hij kijkt naar de stapel pijlpunten, denkt dat ze een geschenk zijn, raapt ze op, glimlacht en loopt ermee weg. Jij loopt armenwiekend achter de kerel aan. Er ontstaat een handgemeen en je raakt gewond door een van je eigen pijlpunten. We doen deze scène over. Maar nu ga je naar degene die al beter met taal overweg kan. Je legt je pijlpunten neer en zegt: "Ik wil graag deze pijlpunten omwisselen voor schachten. We maken er een 50/50-deal van." De ander zegt: "Fijn. Ziet er goed uit voor mij. We doen het." Klus geklaard.

Zodra we taal hebben, kunnen we onze ideeën samenbrengen en samenwerken om tot een welvaart te komen die voorheen onbereikbaar was. Dat is de reden waarom onze soort het over de hele wereld zo goed doet terwijl de rest van de dieren in dierentuinen een kwijnend bestaan achter de tralies leiden. Dat is waarom wij spaceshuttles en kathedralen bouwen terwijl de rest van de wereld stokken in de grond steekt op zoek naar termieten. Als deze kijk op taal klopt, alsook de waarde ervan bij het oplossen van de crisis van de visuele diefstal, dan zal elke soort die ze verwerft een explosie van creativiteit en welvaart te zien geven. Dat is precies wat het archeologische archief laat zien.

Als je kijkt naar onze voorouders, dan zijn de Neanderthalers en de Homo erectus, onze directe voorouders, beperkt tot kleine delen van de wereld. Maar toen onze soort ongeveer 200.000 jaar geleden ontstond, verspreidde ze zich al snel nadat we Afrika hadden verlaten over de hele wereld en bezette ze bijna elk leefgebied op aarde. Terwijl andere soorten beperkt zijn tot de plekken waarvoor hun genen hen hebben aangepast, konden wij door sociaal leren en taal het milieu transformeren om te voldoen aan onze eigen behoeften. Zo konden we floreren zoals geen enkel ander dier dat ooit deed. Taal is echt de meest krachtige eigenschap die we ooit hebben ontwikkeld. Het is de meest waardevolle eigenschap die we hebben om nieuw land en hulpbronnen om te zetten in meer mensen en hun genen dan natuurlijke selectie ooit heeft bedacht.

Taal is echt de stem van onze genen. Nu we taal hadden ontwikkeld, deden we iets bijzonders, zelfs bizars. Terwijl we ons over de hele wereld verspreidden, ontwikkelden we duizenden verschillende talen. Op dit moment worden er ongeveer 7 of 8.000 verschillende talen gesproken op aarde. Nu zou je kunnen zeggen, nou ja, dat is maar natuurlijk. Als we uit elkaar gaan, zullen onze talen natuurlijk gaan verschillen. Maar het echte raadsel, de ironie is dat de grootste dichtheid van verschillende talen op aarde te vinden is waar mensen het dichtst op elkaar wonen.

Op het eiland Papoea-Nieuw-Guinea vinden we ongeveer 800 tot 1.000 onderscheiden menselijke talen, verschillende menselijke talen, gesproken op dat eiland alleen. Er zijn plekken op dat eiland waar je om de drie, vier kilometer een nieuwe taal kunt tegenkomen. Hoe ongelooflijk dit ook klinkt, ik ontmoette eens een Papoea en vroeg hem of dit waar kon zijn. Hij zei: "Ach nee. Ze zitten nog veel dichter bij elkaar dan dat." Het is waar, er zijn plekken op dat eiland waar je op een goede kilometer een nieuwe taal kunt tegenkomen. Dat geldt ook voor sommige afgelegen oceanische eilanden.

Het lijkt erop dat we taal niet alleen gebruiken om samen te werken, maar ook om kringen rond onze coöperatieve groepen af te bakenen, om een identiteit vast te leggen en misschien om onze kennis, wijsheid en vaardigheden te beschermen tegen afluisteren van buitenaf. Hoe weten we dat? Als we verschillende taalgroepen bestuderen en deze koppelen aan hun cultuur, zien we dat verschillende talen de doorstroming van ideeën tussen groepen vertragen. Ze vertragen de doorstroming van technologieën. Ze vertragen zelfs de stroom van genen. Nu weet ik niet hoe dat met jullie zit, maar het lijkt zo te zijn dat we geen seks hebben met mensen waar we niet mee kunnen praten. (Gelach) Nu moeten we dat toch tegenspreken, al hebben we hier bewijzen gehoord dat er ooit nogal smakeloos genetisch gestoei met Neanderthalers en Homo Denisova heeft plaatsgevonden.

(Gelach)

Maar deze tendens, deze schijnbaar natuurlijke neiging tot isolement, tot onder elkaar blijven, loopt te pletter tegen onze moderne wereld. Deze opmerkelijke afbeelding is geen kaart van de wereld. In feite is het een kaart van vriendschapbanden op Facebook. Als je die vriendschapskoppelingen op hun lengte- en breedtegraad uitzet, tekenen ze letterlijk een kaart van de wereld. Onze moderne wereld communiceert met zichzelf en met elkaar meer dan dat dat ooit in het verleden het geval was. Die communicatie, die verbinding over de hele wereld, die globalisering roept zo haar eigen problemen op. Omdat deze verschillende talen, zoals we net hebben gezien, een hindernis vormen voor de overdracht van goederen, ideeën, technologieën en wijsheid. Ze vormen een hindernis voor samenwerking.

Nergens zien we dat duidelijker dan in de Europese Unie waarvan de 27 lidstaten 23 officiële talen spreken. De Europese Unie besteedt nu meer dan een miljard euro per jaar aan het vertalen tussen hun 23 officiële talen. Dat is zowat 1,45 miljard dollar aan vertaalkosten alleen. Denk eens aan de absurditeit van deze situatie. Als 27 mensen van die 27 lidstaten rond de tafel zitten met hun 23 talen, dan kan zeer eenvoudige wiskunde je vertellen dat je een leger van 253 vertalers nodig hebt om te anticiperen op alle paarsgewijze mogelijkheden. De Europese Unie heeft een vaste staf van ongeveer 2.500 vertalers. Alleen al in 2007 - en ik weet zeker dat er meer recente cijfers bestaan - werden ongeveer 1,3 miljoen pagina's vertaald naar het Engels alleen.

Als taal echt de oplossing is voor de crisis van de visuele diefstal, als taal echt de leidraad van onze samenwerking is, de technologie die onze soort uitvond voor het bevorderen van de vrije stroom en uitwisseling van ideeën in onze moderne wereld, dan hebben we ons een vraag te stellen. En die vraag is of we in deze moderne, geglobaliseerde wereld het ons nog kunnen veroorloven om al deze verschillende talen te hebben.

De natuur kent geen andere omstandigheid waarin functioneel gelijkwaardige eigenschappen naast elkaar bestaan. Een van hen drijft altijd de andere tot uitsterven. We zien dit in de onverbiddelijke opmars in de richting van standaardisatie. Er zijn heel veel manieren om dingen te meten - te wegen en hun lengte te meten - maar het metrieke stelsel krijgt de overhand. Er zijn heel veel manieren om tijd te meten, maar een echt bizar, 60-delig systeem, bekend als uren, minuten en seconden, is bijna universeel over de hele wereld. Er zijn vele, vele manieren om cd's of dvd's te drukken, maar ook die zijn allemaal gestandaardiseerd. Zo kan je waarschijnlijk nog veel meer dingen uit je eigen dagelijkse ervaring bedenken.

Onze moderne wereld confronteert ons nu met een dilemma. Het is het dilemma waar deze Chinese man mee te maken heeft. Zijn taal wordt door meer mensen in de wereld gesproken dan enige andere taal. Toch zit hij voor zijn bord Chinese zinnen om te zetten naar Engelse zinnen. Dit suggereert dat we in een wereld leven waarin we samenwerking en uitwisseling willen bevorderen. Een wereld die meer dan ooit tevoren afhankelijk zou kunnen zijn van samenwerking om ons niveau van welvaart te behouden en te versterken. Wat hij doet, suggereert ons dat het misschien onvermijdelijk is dat we aan het idee gaan wennen van een wereld met één taal.

Dank u.

(Applaus)

Matt Ridley: Mark, een vraag. Svante heeft vastgesteld dat het FOXP2-gen, dat lijkt te worden geassocieerd met taal, in dezelfde vorm bij de Neanderthalers voorkwam als bij ons. Hebben we enig idee hoe we de Neanderthalers konden overwinnen als ze ook taal hadden?

Mark Pagel: Dit is een zeer goede vraag. Velen van jullie zullen bekend zijn met het idee van dit FOXP2-gen dat in sommige opzichten een rol lijkt te spelen bij de fijne motoriek die wordt geassocieerd met taal. De reden waarom ik niet geloof dat ons dat vertelt dat Neanderthalers taal hadden, is - hier een eenvoudige analogie: Ferrari's zijn auto's met motoren. Mijn auto heeft een motor, maar het is geen Ferrari. Het eenvoudige antwoord op die vraag is dat genen niet de enige bepalende factor zijn voor de uitkomst van zeer ingewikkelde dingen als taal. Wat we weten over dit FOXP2 en Neanderthalers is dat zij wellicht fijne motoriek van de mond hebben gehad. Maar dat betekent niet dat ze per se over taal beschikten.

MR: Heel erg bedankt.

(Applaus)