Lee Smolin: Hoe wetenschap op democratie lijkt

Ongeveer drie jaar geleden was ik in Londen, en iemand genaamd Howard Burton kwam naar me toe en zei, Ik vertegenwoordig een groep mensen, en we willen een instituut voor theoretische natuurwetenschappen oprichten. We hebben ongeveer 120 miljoen dollar, en we willen het goed doen. We willen in de voorste gelederen staan, en we willen het op een andere manier doen. We willen weg van die manier waar de jongeren alle ideeën hebben, en de ouderen alle macht en besluiten welk onderzoek gedaan wordt. Het nam mij ongeveer 25 seconden om te beslissen dat dat een goed idee was.

Drie jaar later hebben wij het Perimeter Instituut voor Theoretische Natuurkunde in Waterloo in Ontario. Het is de meest opwindende baan die ik ooit heb gehad. En het is de eerste keer dat ik een baan heb waar ik bang ben om weg te gaan vanwege alles wat gaat gebeuren in de week dat ik hier ben. (Gelach) Maar goed, wat ik in mijn beperkte tijd ga doen, is jullie een snel overzicht geven van waar we over praten en denken. We denken veel na over wat onze wetenschap doet werken. Het eerste wat iedereen, die zich met wetenschap heeft beziggehouden, zich realiseert, is dat de dingen die je in school leert als een wetenschappelijke methode fout is. Er is geen methode. Op de een of andere manier slagen we erin om samen te denken als een gemeenschap, vanuit onvolledig bewijs, om tot conclusies te komen waar het allemaal mee eens zijn. En dit is overigens wat een democratische gemeenschap ook moet doen.

Dus hoe werkt het? Nou, mijn geloof is dat het werkt omdat wetenschappers zich aan bepaalde ethische regels houden. En hier zijn een aantal van die ethische principes. Ik ga ze jullie niet allemaal voorlezen omdat ik niet in de leraar-modus ben, ik ben in de amuseer/verbaas-modus (Gelach)

Maar een van de principes is dat iedereen die lid is van die gemeenschap zo gedreven als hij of zij kan mag opkomen en discussiëren voor wat ze geloven. Maar we weten wel allemaal dat de enigen die gaan beslissen of iemand het bij het juiste eind had, de mensen in onze gemeenschap van de volgende generatie, over 30 of 50 jaar, zullen zijn. Het is dus deze combinatie van respect voor de bestaande traditie en samenleving, maar ook het verzet ertegen, die een gemeenschap nodig heeft om ergens te komen, dat is wat wetenschap doet werken. En dit proces van in een gemeenschap te zijn, die vanuit gedeeld bewijsmateriaal naar conclusies redeneert, leert ons, geloof ik, wat over democratie. Niet alleen is er een verband tussen wetenschapsethiek en de ethiek om een burger te zijn in een democratie, maar er is historisch gezien een verband geweest tussen hoe mensen denken over ruimte en tijd, en wat de kosmos is, en hoe mensen denken over de gemeenschap waar ze in leven.

En ik wil praten over drie fases in die evolutie. De eerste wetenschap van de kosmologie die als wetenschap omschreven kon worden, was de Aristotelische wetenschap, en die was hiërarchisch. De aarde als middelpunt, en dan zijn er deze kristallen bollen, de zon, de maan, de planeten en uiteindelijk de hemelse sfeer, waar de sterren zijn. En alles in dit universum heeft een plaats. En Aristoteles' wet van beweging was dat alles naar zijn natuurlijke plaats gaat, en dat was natuurlijk ook de basis van de maatschappij waarin Aristoteles leefde, en belangrijker, de Middeleeuwse samenleving die via het christendom Aristoteles omarmde en zegende. En het idee dat alles is vastgelegd. Waar iets is, is vastgelegd ten opzichte van deze laatste sfeer, de hemelse sfeer, waarbuiten dit eeuwige, volmaakte domein is, waar God leeft, die de ultieme rechter over alles is.

Dus dat is zowel de Aristotelische kosmologie, en op een bepaalde manier ook de Middeleeuwse samenleving. Nu was er in de 17de eeuw de Newtoniaanse revolutie in het denken over ruimte, tijd, impuls enzovoort. En op hetzelfde moment was er een revolutie in het sociale denken van John Locke en zijn medewerkers. Ook zij waren sterk met elkaar verbonden. Sterker nog, Newton en Locke waren vrienden. Hun manier van denken over ruimte en tijd en impuls aan de ene kant, en de samenleving aan de andere kant, waren sterk verbonden.

Laat me jullie dit tonen. In een Newtoniaans universum is er geen middelpunt -- dank je. Er zijn deeltjes en ze bewegen ten opzichte van een onbeweeglijk, absoluut raamwerk van ruimte en tijd. Het is zinvol om iets in de ruimte een absolute plaats toe te kennen omdat dat niet aangeeft waar het zich bevindt ten opzichte van andere dingen maar ten opzichte van dit absolute concept van ruimte, wat voor Newton God was.

Vergelijkenderwijs waren er in Lockes samenleving individuen met bepaalde rechten, bezittingen op een formele manier, en deze zijn vastgelegd in verhouding tot een absoluut, abstract begrip van rechten en gerechtigheid, enzovoort, die onafhankelijk zijn van wat er in de samenleving gebeurt. Of van wie er nog meer is, van de geschiedenis, enzovoort. Er is ook een alwetende waarnemer die alles kent, die God is, die op een bepaalde manier zich buiten het universum bevindt, omdat hij geen rol heeft in wat er gebeurt, maar op een bepaalde manier overal is, omdat ruimte precies de manier is waarop God weet waar alles is, volgens Newton, oké?

Dus dit zijn de beginselen van wat traditioneel de liberale politieke theorie en Newtoniaanse natuurkunde wordt genoemd. Nu hadden we in de 20ste eeuw een revolutie die werd ingezet aan het begin van de 20ste eeuw, en nog steeds bezig is. Deze werd begonnen met de ontdekking van de relativiteitstheorie en de kwantumtheorie. Ze samenbrengen tot de definitieve kwantumtheorie van ruimte, tijd en zwaartekracht is daarvan de culminatie, iets wat nu bezig is. En in dit universum is er niets wat onveranderlijk en absoluut is. Nada, oké. Dit universum wordt omschreven als een netwerk van verbindingen.

Ruimte is slechts één aspect dus het heeft geen zin om te zeggen waar iets in absolute zin is. Je kan alleen zeggen waar iets is in verhouding tot de rest. En dit netwerk van verbindingen ontwikkelt zich almaar verder. We noemen dit een relationeel universum. Alle eigenschappen van dingen gaan over dit soort verbanden. En ook, als je je in zo'n netwerk van verbindingen bevindt, heeft jouw wereldbeeld te maken met welke informatie naar je toekomt via het netwerk van verbindingen. En er is geen plaats voor een alwetende waarnemer of een intellect van buitenaf die alles weet en alles maakt. Dus dit is algemene relativiteit, dit is kwantumtheorie. Dit is ook, als je met rechtenstudenten spreekt, de basis van nieuwe ideeën in het rechtsdenken. Ze denken over dezelfde dingen. En dat niet alleen, ze maken de analogie naar de relativiteitstheorie en kosmologie zeer vaak. Er is daar dus een interessante discussie gaande. Dit laatste beeld van de kosmologie is wat het relationele beeld wordt genoemd.

De centrale leus hierbij is dat zich niets buiten het universum bevindt, wat betekent dat er geen plek is voor een verklaring van iets dat zich daarbuiten bevindt. In zo'n relationeel universum, als je iets tegenkomt dat ordelijk en gestructureerd is, zoals dit apparaatje, of dat apparaatje, of iets moois, zoals alle levende dingen, jullie jongens in de zaal - "jongens" in de natuurkunde is trouwens een algemene term; mannen en vrouwen. (Gelach)

Dan wil je weten, je bent iemand die wil weten hoe het is gemaakt. In een relationeel universum is de enige mogelijke verklaring dat het op een of andere manier zichzelf heeft gemaakt. Er moeten mechanismes van zelforganisatie zijn die in dat universum dingen maken. Want er is geen plek voor een maker van buitenaf, zoals er een was in het Aristotelisch en Newtoniaans universum. In een relationeel universum moeten we dus processen van zelforganisatie hebben.

Darwin heeft ons geleerd dat er processen van zelforganisatie zijn die onszelf en alles wat we zien verklaren. Dus het werkt. Maar niet alleen dat, als je nadenkt over hoe natuurlijke selectie werkt, dan blijkt dat natuurlijke selectie alleen hout snijdt in zo'n relationeel universum. Want natuurlijke selectie werkt via eigenschappen, zoals geschiktheid, wat om verhoudingen gaat van bepaalde soorten met andere soorten. Darwin zou geen hout snijden in een Aristotelisch universum, en ook niet echt in een Newtoniaans universum.

Een theorie van biologie gebaseerd op natuurlijke selectie behoeft dus een relationeel begrip van wat de eigenschappen zijn van biologische systemen. En als je dat helemaal doordenkt, dan maakt dat het meeste zin in een relationeel universum waar alle eigenschappen relationeel zijn. Niet alleen dat, maar Einstein leerde ons ook dat zwaartekracht het resultaat is van die relationele wereld. Als er geen zwaartekracht was, zou er geen leven zijn, omdat zwaartekracht ervoor zorgt dat sterren ontstaan en een lange tijd leven, en onderdelen van de wereld, zoals het aardoppervlak, miljarden jaren buiten het warmte-evenwicht houdt zodat leven zich kan ontwikkelen.

In de 20ste eeuw zagen we de onafhankelijke ontwikkeling van twee grote thema's in de wetenschap. In de biologische wetenschap onderzochten ze de consequenties van het begrip dat orde, complexiteit en structuur zich ontwikkelen op een zelf-georganiseerde manier. Dat was de overwinning van het Neo-Darwinisme enzovoort. Langzaamaan is dat idee beginnen door te dringen in de cognitieve wetenschappen, de menswetenschappen, economie, etcetera. Op hetzelfde moment zijn wij natuurkundigen bezig geweest met het proberen te begrijpen, het modellen bouwen en integreren van de ontdekkingen van kwantumtheorie en relativiteit.

En wat we hebben uitgewerkt zijn in feite de gevolgen van het idee dat het universum uit verbanden bestaat. 21ste-eeuwse wetenschap zal worden gedreven door de integratie van deze twee ideeën: de triomf van de relationele manieren van denken over de wereld aan de ene kant, en de zelforganisatie of Darwiniaanse manieren van denken over de wereld aan de andere kant. In de 21ste eeuw zal ons denken over ruimte, tijd en kosmologie en ook ons denken over de samenleving zich blijven ontwikkelen. En zij zullen zich ontwikkelen tot een vereniging tussen deze twee grote ideeën, Darwinisme en relationisme.

Als je vanuit dit perspectief aan democratie denkt, een nieuw pluralistisch concept van democratie zou er een zijn dat erkent dat er vele verschillende belangen zijn, vele verschillende agenda's, vele verschillende individuen, vele verschillende gezichtsvelden. Ze zijn allen onvolledig, omdat je onderdeel bent van een netwerk van verbindingen. Elke deelnemer aan een democratie is onderdeel van een netwerk van verbindingen. Je begrijpt sommige dingen beter dan andere dingen. Daarom is het een aanhoudend dringen en geven en nemen, wat politiek is. En politiek is, in de ideale situatie, de manier waarop we voortdurend ons netwerk van relaties gebruiken om een beter leven, een betere samenleving te verkrijgen.

En ik denk ook dat wetenschap nooit zal weggaan en -- Hier stop ik. (Gelach) Eigenlijk ben ik klaar. Wetenschap zal nooit weggaan.